विस्तृत अनुक्रमणिका
प्रथम भाग · मैथिली कथासार | दस खण्ड
· ८३७ कथा
१ कथा-शतत्रयी
· खण्ड–१................................................................. 58
१ खिड़कीक
गमला............................................................................................. 58
२ छुट्टीक
आवेदन............................................................................................... 58
३ देरि
सँ आयल चिट्ठी.......................................................................................... 59
४ बरखा
रुकलाक बाद......................................................................................... 59
५ साँझक
बस................................................................................................... 59
६ खाली
पलंग.................................................................................................. 60
७ पेंशनक
दिन.................................................................................................. 60
८ दू अक्षर....................................................................................................... 60
९ चाबी
सौंपबाक दिन.......................................................................................... 61
१० दू
कप चाय.................................................................................................. 61
११ सड़कक
ओहि पार.......................................................................................... 62
१२ नाम
कटबाक सूचना........................................................................................ 62
१३ कापीक
अन्तिम पन्ना...................................................................................... 62
१४ आमक
सूखल डारि........................................................................................ 63
१५ बेरोजगार
दुपहरिया......................................................................................... 63
१६ फोन
नहि आयल........................................................................................... 63
१७ छोट
पुरस्कार............................................................................................... 64
१८ नव
पड़ोसी.................................................................................................. 64
१९ कुर्सीक
चरमराहट.......................................................................................... 64
२० सबेरे
सात बजे.............................................................................................. 65
२१ दू
टिकट..................................................................................................... 65
२२ कंगनक
डिब्बा.............................................................................................. 65
२३ एक
रुपैया कम............................................................................................. 66
२४ फोटो
स्टूडियो............................................................................................... 66
२५ लाल
स्वेटर................................................................................................. 66
२६ चाबी......................................................................................................... 67
२७ दस
मिनट................................................................................................... 67
२८ अन्तिम
ग्राहक.............................................................................................. 67
२९ टूटल
घड़ी................................................................................................... 68
३० मिठाइक
डिब्बा............................................................................................. 68
३१ छोट
विज्ञापन................................................................................................ 68
३२ नील
पेन..................................................................................................... 69
३३ काठक
घोड़ा................................................................................................ 69
३४ सिलाइ
मशीन.............................................................................................. 69
३५ एक
जोड़ी जूता............................................................................................. 70
३६ खोआइल
पर्स.............................................................................................. 70
३७ किरायाक
कमरा........................................................................................... 71
३८ बिना
नामक पार्सल........................................................................................ 71
३९ तस्वीरक
पाछाँ.............................................................................................. 71
४० दू
दीप....................................................................................................... 72
४१ पछिला
पंगति............................................................................................... 72
४२ चारि
हाथ कपड़ा........................................................................................... 72
४३ बाँटल
छाँह.................................................................................................. 73
४४ एक
दिनक छुट्टी............................................................................................ 73
४५ जमानतक
टीन............................................................................................. 73
४६ आधा
बोरा.................................................................................................. 74
४७ दोसर
दर.................................................................................................... 74
४८ पाँच
कुर्सी................................................................................................... 74
४९ धोबीक
निशान............................................................................................. 75
५० मजदूरीक
घंटा.............................................................................................. 75
५१ लाल
मुहर................................................................................................... 76
५२ साझा
मेड़................................................................................................... 76
५३ एक
थारी भात.............................................................................................. 76
५४ किरायाक
ठेला............................................................................................. 77
५५ तीन
गिलास पानी.......................................................................................... 77
५६ नामक
पाँति................................................................................................ 77
५७ फसलक
नमूना............................................................................................. 78
५८ छोट
छज्जा................................................................................................. 78
५९ साबुनक
टिकिया........................................................................................... 78
६० हिसाबसँ
बाहर.............................................................................................. 79
६१ भित्तिक
दोसर जनम....................................................................................... 79
६२ दू
रंगक सूत................................................................................................. 79
६३ बगियाक
बाट............................................................................................... 80
६४ बिनु
नाँवक चित्र............................................................................................ 80
६५ सात
मिनटक आवाज...................................................................................... 80
६६ माटिक
कटोरा.............................................................................................. 81
६७ छतक
तारा................................................................................................. 81
६८ पातर
परदा.................................................................................................. 81
६९ छाँहक
नाप.................................................................................................. 82
७० दूनू
घरक दीप.............................................................................................. 82
७१ ओसाराक
पाठ............................................................................................. 83
७२ खिलौनाक
तल्लामे नाँव................................................................................... 83
७३ टूटल
सुर.................................................................................................... 83
७४ नदीक
दोसर नाँव.......................................................................................... 84
७५ दू
किसिमक बीआ......................................................................................... 84
७६ पुस्तकक
भीतरक पात.................................................................................... 84
७७ छतक
बाँटल समय........................................................................................ 85
७८ अधूर
नाटक................................................................................................ 85
७९ चन्द्रमाक
हिस्सा............................................................................................ 85
८० नब
आँगन................................................................................................... 86
८१ एकतीसम
खाट............................................................................................. 86
८२ पाछाँक
सीढ़ी............................................................................................... 87
८३ रातिक
पर्ची................................................................................................. 87
८४ दू
बटन...................................................................................................... 87
८५ बन्द
खिड़कीक भाड़ा....................................................................................... 88
८६ ईंटक
निशान................................................................................................ 88
८७ जेबक
हिसाब............................................................................................... 88
८८ साँझक
कुर्सी............................................................................................... 89
८९ पाँचम
बाल्टी................................................................................................ 89
९० रद्दी
परिचय-पत्र............................................................................................. 89
९१ आधा
हस्ताक्षर.............................................................................................. 90
९२ बन्द
पेटी..................................................................................................... 90
९३ किरायाक
इजोत............................................................................................ 90
९४ छोट
ताला................................................................................................... 91
९५ दू
मिनटक देरी.............................................................................................. 91
९६ गील
धानक तौल........................................................................................... 92
९७ खाली
थारी................................................................................................. 92
९८ तीन
रुपैयाक पर्ची.......................................................................................... 92
९९ पछिला
बत्ती................................................................................................ 93
१०० गिनतीक
बाहर............................................................................................ 93
२ कथा-शतत्रयी
· खण्ड–२................................................................. 94
१ बाँधक
ओहि पार............................................................................................. 94
२ रिक्त
पद...................................................................................................... 94
३ जमीनक
आवाज............................................................................................. 94
४ आधा
समोसा................................................................................................ 95
५ बरामदाक
विश्वविद्यालय..................................................................................... 95
६ प्रेमक
उधार................................................................................................... 95
७ एक कप
मुफ्त चाय......................................................................................... 96
८ बूढ़ा
आ रेडियो............................................................................................... 96
९ छाता
साझा................................................................................................... 96
१० पाँच
रुपैयाक राजा......................................................................................... 97
११ भातक
सुगन्ध............................................................................................... 97
१२ प्रेम-पत्रक
व्याकरण........................................................................................ 97
१३ पानवाला
दार्शनिक......................................................................................... 98
१४ किरायाक
कुकुर............................................................................................ 98
१५ खाली
जेबक भोज......................................................................................... 98
१६ टूटा
छाता संघ.............................................................................................. 99
१७ भुलक्कड़
प्रेमी.............................................................................................. 99
१८ निःशुल्क
हजाम............................................................................................. 99
१९ दादीक
मोबाइल........................................................................................... 100
२० एक
प्लेट पकौड़ी......................................................................................... 100
२१ चप्पलक
जोड़ी............................................................................................ 100
२२ घरक
सबसँ धनी आदमी................................................................................. 101
२३ हँसीक
बचत.............................................................................................. 101
२४ चाबी....................................................................................................... 101
२५ दस
मिनट................................................................................................. 102
२६ अन्तिम
ग्राहक............................................................................................ 102
२७ टूटल
घड़ी................................................................................................. 102
२८ मिठाइक
डिब्बा........................................................................................... 103
२९ छोट
विज्ञापन............................................................................................. 103
३० नील
पेन................................................................................................... 103
३१ काठक
घोड़ा.............................................................................................. 104
३२ सिलाइ
मशीन............................................................................................. 104
३३ एक
जोड़ी जूता........................................................................................... 104
३४ हेरायल
पर्स............................................................................................... 105
३५ किरायाक
कमरा.......................................................................................... 105
३६ बिना
नामक पार्सल...................................................................................... 105
३७ तस्वीरक
पाछाँ........................................................................................... 106
३८ दू
दीप..................................................................................................... 106
३९ उधारक
साड़ी............................................................................................. 106
४० पाँच
धुर जमीन........................................................................................... 107
४१ मेजबान.................................................................................................... 107
४२ नव
मोबाइल.............................................................................................. 107
४३ दहेजक
पंखा.............................................................................................. 108
४४ बड़का
दरवाजा........................................................................................... 108
४५ सम्मान-पत्र............................................................................................... 108
४६ एक
प्लेट कम............................................................................................ 109
४७ नगरक
पता............................................................................................... 109
४८ फोटोमे
मुस्की............................................................................................ 109
४९ कर्जक
भोज.............................................................................................. 110
५० किरायाक
कार............................................................................................ 110
५१ सोना
जेकाँ................................................................................................ 110
५२ दस
किलो चाउर.......................................................................................... 111
५३ महँग
जूता................................................................................................. 111
५४ खाली
लिफाफा.......................................................................................... 111
५५ निमंत्रण................................................................................................... 112
५६ छतरीवाला................................................................................................ 112
५७ नम्बर
प्लेट................................................................................................ 112
५८ गामक
मंच................................................................................................ 113
५९ खिड़की
लग बैसल लड़की.............................................................................. 113
६० परदेसियाक
बेटी.......................................................................................... 113
६१ अधूरा
गीत................................................................................................ 114
६२ नदीक
पाती............................................................................................... 114
६३ छोट
नौकर................................................................................................ 114
६४ माएक
बक्सा............................................................................................. 115
६५ पाठशालाक
आँगन....................................................................................... 115
६६ सिंदूरक
डिबिया.......................................................................................... 115
६७ गाछक
झूला.............................................................................................. 116
६८ माटिक
बाँसुरी............................................................................................ 116
६९ एकटा
नाम................................................................................................ 116
७० साँझक
पाठ.............................................................................................. 117
७१ सीमाक
मेला............................................................................................. 117
७२ नीमक
छाँह............................................................................................... 117
७३ कागजक
नाव............................................................................................ 118
७४ चुप्पी...................................................................................................... 118
७५ पोस्टकार्ड................................................................................................. 118
७६ झरोखाक
फूल........................................................................................... 119
७७ पहिल
कमाइ............................................................................................. 119
७८ लौटैत
गीत................................................................................................ 119
७९ सीमाक
कागज........................................................................................... 120
८० बाढ़ि
शिविर............................................................................................... 120
८१ लाल
कम्बल.............................................................................................. 120
८२ नाम
पूछू नहि............................................................................................. 121
८३ रजिस्टर................................................................................................... 121
८४ खुलल
दरवाजा........................................................................................... 121
८५ तीन
मिनट................................................................................................. 122
८६ कपड़ा..................................................................................................... 122
८७ स्टेशनक
कोठरी.......................................................................................... 122
८८ मौन
गवाही................................................................................................ 123
८९ दू
शव...................................................................................................... 123
९० कर्फ्यूक
दूध............................................................................................... 123
९१ टूटा
चप्पल................................................................................................ 124
९२ बन्द
कमरा................................................................................................ 124
९३ दाग........................................................................................................ 124
९४ रातिक
ट्रक................................................................................................ 125
९५ पहचान-पर्ची.............................................................................................. 125
९६ बच्चाक
प्रश्न.............................................................................................. 125
९७ गवाहीक
मूल्य............................................................................................ 126
९८ नदी
पार................................................................................................... 126
९९ कुर्थीक
दालि.............................................................................................. 126
१०० एक
बीघाक सपना...................................................................................... 127
३ कथा-शतत्रयी
· खण्ड–३............................................................... 128
१ खाली
थैला................................................................................................. 128
२ रौदक
एक टुकड़ा.......................................................................................... 128
३ नाव
बान्हल रहल........................................................................................... 128
४ फ्रिजक
आवाज............................................................................................ 129
५ किरायाक
महीना........................................................................................... 129
६ नीला
मग................................................................................................... 129
७ चार्जर....................................................................................................... 130
८ कपड़ा
सुखेबाक तार....................................................................................... 130
९ बन्द
नल..................................................................................................... 130
१० आधा
किलो चाउर........................................................................................ 131
११ बालकोनीक
गमला....................................................................................... 131
१२ गलत
नम्बर............................................................................................... 131
१३ पुरान
परदा................................................................................................ 132
१४ सिलिन्डर
खत्म........................................................................................... 132
१५ दू
प्लेट..................................................................................................... 132
१६ पड़ोसीक
टीवी............................................................................................ 133
१७ बन्द
लिफ्ट................................................................................................ 133
१८ किराना
पर्ची............................................................................................... 133
१९ पुरान
गद्दा................................................................................................. 134
२० दरबज्जाक
घंटी........................................................................................... 134
२१ बचल
तरकारी............................................................................................. 134
२२ बन्द
खिड़की.............................................................................................. 135
२३ रविक
दिनक कपड़ा...................................................................................... 135
२४ सरिसो
कटबाक बाद..................................................................................... 135
२५ चरबाहाक
पगडंडी........................................................................................ 136
२६ पोखरिक
रखबार......................................................................................... 136
२७ बथानक
साँझ............................................................................................ 136
२८ आमक
बगीचा............................................................................................ 137
२९ कमलाक
धार............................................................................................. 137
३० धानक
गन्ध................................................................................................ 137
३१ गाछक
छाँह............................................................................................... 138
३२ डोमक
बाँसुरी............................................................................................. 138
३३ झोपड़ीक
नक्शा.......................................................................................... 138
३४ गोरूक
घंटी................................................................................................ 139
३५ कच्ची
सड़क.............................................................................................. 139
३६ पथारक
रक्षक............................................................................................ 139
३७ धान
रोपनीक गीत....................................................................................... 140
३८ बरगदक
नीचाँ रजिस्टर................................................................................... 140
३९ बाढ़िक
निशान............................................................................................ 140
४० पहिल
ट्रैक्टर.............................................................................................. 141
४१ सिमानक
खूँटा............................................................................................ 141
४२ खाली
बथान.............................................................................................. 141
४३ आखिरी
कटनी........................................................................................... 142
४४ प्रमाण-पत्रक
गाम....................................................................................... 142
४५ स्वच्छता
दिवस........................................................................................... 142
४६ पढ़ल-लिखल
सभा...................................................................................... 143
४७ आदर्श
चौक.............................................................................................. 143
४८ विकासक
फीता.......................................................................................... 143
४९ प्रतिष्ठित
परिवार.......................................................................................... 144
५० अफवाहक
दिन........................................................................................... 144
५१ टॉपरक
फोटो............................................................................................. 144
५२ सभसँ
स्वच्छ घर......................................................................................... 145
५३ सम्मान
समारोह.......................................................................................... 145
५४ नकल-विरोधी
भाषण.................................................................................... 145
५५ पुस्तकालय
उद्घाटन...................................................................................... 146
५६ जातिक
कुर्सी............................................................................................. 146
५७ डिजिटल
गाम............................................................................................ 146
५८ गरीबक
प्रमाण............................................................................................ 147
५९ मौन
समिति............................................................................................... 147
६० आदर्शविवाह.............................................................................................. 147
६१ सभक
विचार............................................................................................. 148
६२ पुरस्कारक
पात्र........................................................................................... 148
६३ नया
नियम................................................................................................ 148
६४ भीतरक
आलमारी....................................................................................... 149
६५ छत
परक दू घंटा......................................................................................... 149
६६ बहूक
कमरा.............................................................................................. 149
६७ मायकेक
चाबी........................................................................................... 150
६८ सिलाइ
खर्च............................................................................................... 150
६९ परीक्षा
फार्म............................................................................................... 150
७० रसोइक
दरबज्जा........................................................................................ 151
७१ लाल
बक्सा............................................................................................... 151
७२ बहिनक
फोन............................................................................................. 151
७३ किरायेदार
कन्या......................................................................................... 152
७४ उपहारक
साड़ी........................................................................................... 152
७५ भोजनक
मेज............................................................................................. 152
७६ चुप्पीवाली
मामी......................................................................................... 153
७७ पार्लरक
शीशा........................................................................................... 153
७८ नौकरीक
पहिल महीना.................................................................................. 153
७९ पुरान
पेटीकोट............................................................................................ 154
८० अतिथि
कमरा............................................................................................. 154
८१ गुप्त
बचत................................................................................................. 154
८२ फोटोमे
नहि रहल स्त्री................................................................................... 155
८३ नामक
प्लेट............................................................................................... 155
८४ तीसरी
सीढ़ी.............................................................................................. 155
८५ उल्टा
कैलेंडर.............................................................................................. 156
८६ बन्द
कमराक हवा........................................................................................ 156
८७ बिना
मालिकक छाया.................................................................................... 156
८८ स्टेशन
जे नक्शामे नहि.................................................................................. 157
८९ आधा
बजल घड़ी......................................................................................... 157
९० दोसर
दरबज्जा............................................................................................ 157
९१ नाम
बदलैत गली......................................................................................... 158
९२ एक
अतिरिक्त खिड़की.................................................................................. 158
९३ आवाजक
कमरा.......................................................................................... 158
९४ बस
संख्या शून्य.......................................................................................... 159
९५ कागजक
वर्षा............................................................................................. 159
९६ नक्शाक
पोखरि.......................................................................................... 159
९७ उलटल
प्रतिबिम्ब......................................................................................... 160
९८ गायब
बुधदिन............................................................................................. 160
९९ पाँचम
कोना............................................................................................... 160
१०० अपरिचित
अपन घर.................................................................................... 161
४ कथा-त्रिधारा
· खण्ड–१................................................................ 162
•
कथा ००१–०२०
००१ आवाज
नहि देनिहार घंटी............................................................................... 162
००२ उल्टा
रास्ता.............................................................................................. 162
००३ रातिक
दोसर आकाश.................................................................................. 163
००४ प्याज
काटैत स्त्री....................................................................................... 163
००५ बसक
शीशा............................................................................................. 163
००६ पानि
भरबाक बेर....................................................................................... 164
००७ खाली
कॉपी............................................................................................. 164
००८ टूटल
कंघी............................................................................................... 165
००९ तरकारी
चुनैत हाथ...................................................................................... 165
०१० जाड़क
धूप............................................................................................... 165
०११ दूध
उफनल.............................................................................................. 166
०१२ लिफाफा
खोलबाक पहिने.............................................................................. 166
०१३ शीशामे
सफेद केश..................................................................................... 167
०१४ खाली
कटोरी............................................................................................ 167
०१५ खिड़की
पर चिड़ै........................................................................................ 167
०१६ एक
शब्द गलत......................................................................................... 168
०१७ नव
चप्पल............................................................................................... 168
०१८ दुपहरियाक
मौन......................................................................................... 168
०१९ टूटैत
नख................................................................................................ 169
०२० फल
काटबाक गन्ध..................................................................................... 169
•
कथा ०२१–०४०
०२१ पंखाक
नीचे............................................................................................. 170
०२२ अधलिखल
नाम......................................................................................... 170
०२३ दीप
मिझेबाक पहिने.................................................................................... 170
०२४ लाल
धूर................................................................................................. 171
०२५ तीन
मिनटक जुलूस.................................................................................... 171
०२६ फाटल
ढोल............................................................................................. 172
०२७ रातिक
ट्रक.............................................................................................. 172
०२८ राख
पर फूल............................................................................................ 172
०२९ लोहारक
हथौड़ा......................................................................................... 173
०३० लालटेनक
शीशा........................................................................................ 173
०३१ पुलक
नीचे............................................................................................... 173
०३२ कागज
आ लाठी........................................................................................ 174
०३३ कटहरक
गन्ध........................................................................................... 174
०३४ पाँच
गोलीक अफवाह.................................................................................. 175
०३५ फाटल
झण्डा........................................................................................... 175
०३६ बूटक
निशान............................................................................................ 175
०३७ रातिक
नाव............................................................................................. 176
०३८ काँचक
टुकड़ा........................................................................................... 176
०३९ राख
भेल खेत........................................................................................... 176
०४० बन्दूक
बिना पहरा...................................................................................... 177
•
कथा ०४१–०६०
०४१ धुआँक
बीच गीत....................................................................................... 177
०४२ एक
मिनटक बिजली................................................................................... 178
०४३ रक्त
नहि, सिंदूर........................................................................................ 178
०४४ हमर
महान व्यापार..................................................................................... 178
०४५ तीन
बेरक बराती....................................................................................... 179
०४६ उधारक
दार्शनिक....................................................................................... 179
०४७ पंचायतक
विशेषज्ञ..................................................................................... 179
०४८ हमर
अमीर मामा....................................................................................... 180
०४९ हरायल
बकरीक बयान................................................................................. 180
०५० मोबाइल
गुरु............................................................................................ 181
०५१ विवाहक
बजट.......................................................................................... 181
०५२ महान
कविक पड़ोसी................................................................................... 181
०५३ किरायाक
विद्वान........................................................................................ 182
०५४ गामक
मौसम विज्ञानी.................................................................................. 182
०५५ मुफ्त
सलाह............................................................................................ 183
०५६ चुनावक
चाय............................................................................................ 183
०५७ माइकवाला
काका..................................................................................... 183
०५८ एक
किलो प्रतिष्ठा...................................................................................... 184
०५९ नाम
भूलनिहार नेता नहि, शिक्षक..................................................................... 184
०६० चन्दा
विशेषज्ञ........................................................................................... 185
•
कथा ०६१–०८०
०६१ मुफ्तक
फोटो........................................................................................... 185
०६२ समय
पर नहि, बात पर................................................................................ 186
०६३ हम
दोषी कतय छी?................................................................................... 186
०६४ धर्मपरायण
चोर......................................................................................... 186
०६५ सदाचार
समिति......................................................................................... 187
०६६ पवित्र
पार्किंग........................................................................................... 187
०६७ दानक
फोटो............................................................................................ 188
०६८ महान
त्यागी............................................................................................ 188
०६९ सत्यवादी
व्यापारी...................................................................................... 189
०७० पुण्यक
रसीद........................................................................................... 189
०७१ सभ्य
परिवार............................................................................................ 189
०७२ उपदेशक
यात्री.......................................................................................... 190
०७३ शुद्ध
भोजन.............................................................................................. 190
०७४ क्षमाक
समारोह........................................................................................ 191
०७५ दयालु
मालिक.......................................................................................... 191
०७६ सत्यक
पोस्टर.......................................................................................... 192
०७७ भलमानुसक
गवाही.................................................................................... 192
०७८ दान
पेटीक सिक्का..................................................................................... 192
०७९ सज्जन
चालक......................................................................................... 193
०८० चरित्र
प्रमाण-पत्र....................................................................................... 193
•
कथा ०८१–१००
०८१ उपवासक
भोज......................................................................................... 194
०८२ नम्रताक
पुरस्कार....................................................................................... 194
०८३ अन्तिम
पाँति............................................................................................ 195
०८४ नदीक
कागज........................................................................................... 195
०८५ ईंटक
नम्बर.............................................................................................. 195
०८६ जंगलक
रास्ता.......................................................................................... 196
०८७ मजूरीक
हस्ताक्षर...................................................................................... 196
०८८ कटान
क्षेत्र.............................................................................................. 197
०८९ राशनक
दिन............................................................................................ 197
०९० स्कूलक
दूरी............................................................................................. 198
०९१ पत्थर
तोड़ैत गीत....................................................................................... 198
०९२ वनक
अधिकार.......................................................................................... 198
०९३ पुलक
मुआवजा......................................................................................... 199
०९४ मजदूरक
फोटो.......................................................................................... 199
०९५ लाल
कार्ड............................................................................................... 200
०९६ बालू
घाट................................................................................................ 200
०९७ अस्थायी
बस्ती.......................................................................................... 201
०९८ जंगलक
स्कूल.......................................................................................... 201
०९९ हस्ताक्षरक
शक्ति...................................................................................... 201
१०० मजदूरीक
आधा दिन.................................................................................... 202
५ कथा-त्रिधारा
· खण्ड–२................................................................ 203
१ चारि
मुट्ठी बीआ............................................................................................. 203
२ हलक
बाट.................................................................................................. 203
३ आधा
बाँस.................................................................................................. 203
४ गोठक
पहिल दूध.......................................................................................... 204
५ मचानक
राति............................................................................................... 204
६ भूसाक
भाग................................................................................................ 204
७ पोखरिक
दू घाट............................................................................................ 204
८ उधारक
खाता.............................................................................................. 205
९ खेतक
छोरक आम......................................................................................... 205
१० रोपनीक
दू दिन........................................................................................... 205
११ बाछीक
देखभाल.......................................................................................... 206
१२ तेलीघरक
खली........................................................................................... 206
१३ चरवाहीक
सीटी........................................................................................... 206
१४ कुम्हारक
आगि........................................................................................... 206
१५ किरायाक
पम्प............................................................................................ 207
१६ दू
पसेरी मड़ुआ........................................................................................... 207
१७ बाँधक
घास............................................................................................... 207
१८ सूखल
कुइयाँक पाल..................................................................................... 207
१९ कटनीक
पछिला दिन..................................................................................... 208
२० मेड़क
नाम................................................................................................. 208
२१ सूखल
नहरक लेखनी.................................................................................... 208
२२ कुलुप
पर तीन खरोंच.................................................................................... 209
२३ डाकघरक
तेरहम थैला................................................................................... 209
२४ पनचक्कीक
उलटल पाँख............................................................................... 209
२५ उज्जर
पर्दा पर कारी बिन्दु............................................................................... 209
२६ कचहरीक
गुम जूता-चिन्ह................................................................................ 210
२७ आधा
घण्टा बजैत घड़ी.................................................................................. 210
२८ निर्जन
घाटक तानल रस्सी............................................................................... 210
२९ नीला
काँचक शीशी...................................................................................... 211
३० खोइछामे
भेटल चाबी.................................................................................... 211
३१ सिझल
धानक गन्ध....................................................................................... 211
३२ छाजन
पर तीन चोट...................................................................................... 212
३३ काठक
पेटीक ताप....................................................................................... 212
३४ माटिक
देबालक भीतरक खटखट....................................................................... 212
३५ घुरैत
मोहर................................................................................................ 213
३६ ओसक
सीधा पट्टा........................................................................................ 213
३७ टूटल
दर्पणक पछिला भाग.............................................................................. 213
३८ ओसारा
पर लाल सूत.................................................................................... 214
३९ खसैत
अक्षर.............................................................................................. 214
४० अन्तिम
लालटेनक कालिख............................................................................. 214
४१ नाम-पट्टीक
सात मिलीमीटर............................................................................. 215
४२ दू
हस्ताक्षरक बीचक खाली जगह...................................................................... 215
४३ प्रतीक्षालयक
कुर्सी नम्बर शून्य......................................................................... 215
४४ छुट्टीक
आवेदनक छुट्टी................................................................................... 215
४५ खाली
दराजक सूची..................................................................................... 216
४६ पीयर
फीता वली नस्ती.................................................................................. 216
४७ पदनामक
आधा अक्षर................................................................................... 216
४८ प्रमाण-पत्रक
जन्म-दिन.................................................................................. 217
४९ घंटीक
अधिकार.......................................................................................... 217
५० चारि
मोहरक पाँचम जगह............................................................................... 217
५१ सेवा-झरोखा
नम्बर नौ................................................................................... 217
५२ फाटकक
पासक टेबुल................................................................................... 218
५३ लाल
पेंसिलक पदोन्नति................................................................................. 218
५४ छायाप्रतिमे
हरायल गुलाबी कात....................................................................... 218
५५ दिनांकक
खाली खाँचा................................................................................... 219
५६ पाँच
मिनट देरक प्रमाण................................................................................. 219
५७ नस्तीक
कपड़ाक रंग.................................................................................... 219
५८ एक
कार्यालय, दू नाम................................................................................... 219
५९ सीढ़ीक
दोसर पायदान................................................................................... 220
६० अन्तिम
पाँतिक अधिकारी............................................................................... 220
६१ तीन
ठाम उपस्थित....................................................................................... 220
६२ बन्द
कोठरीक खुलल शाखा............................................................................. 221
६३ उच्चारणक
दोसर नाम................................................................................... 221
६४ प्रपत्र
जे अपन उत्तर पहिने माँगैत अछि................................................................ 221
६५ आधा
दिनक कर्मचारी.................................................................................... 221
६६ मोहरबन्द
कोठरीक काज................................................................................ 222
६७ अनुवादित
गाम........................................................................................... 222
६८ छुट्टीक
दिनक उपस्थितिक आदेश....................................................................... 222
६९ शिकायत
जे पूछलासँ जन्मल........................................................................... 223
७० स्कैनरक
कारी छाँह...................................................................................... 223
७१ बाहर
पठाओल भीतरक पत्र............................................................................ 223
७२ नियुक्तिक
पहिल दिन................................................................................... 223
७३ एके
नामक दू वेतन...................................................................................... 224
७४ उपस्थितिक
प्रमाण लेल अनुपस्थित................................................................... 224
७५ सुधार-पाँजिक
मूल पृष्ठ.................................................................................. 224
७६ प्रेषक-विहीन
लिफाफा.................................................................................. 225
७७ छायाहस्ताक्षर............................................................................................ 225
७८ क्रमांक
०००.............................................................................................. 225
७९ जीवितक
गवाह.......................................................................................... 225
८० बन्द
विभागक अन्तिम काज............................................................................. 226
८१ दू
टिकट................................................................................................... 226
८२ कंगनक
डिब्बा............................................................................................ 226
८३ लाल
स्वेटर................................................................................................ 227
८४ पोखरिक
ओहि पार...................................................................................... 227
८५ तीनटा
खाली कुर्सी....................................................................................... 227
८६ बान्ह
पर साँझ............................................................................................ 227
८७ अन्तिम
लोकल........................................................................................... 228
८८ आधा
गिलास पानि...................................................................................... 228
८९ ओसाराक
बल्ब........................................................................................... 228
९० दू
कट्ठा बालू............................................................................................... 229
९१ बन्द
रेडियो................................................................................................ 229
९२ छत
पर राखल जूता...................................................................................... 229
९३ एक
कप चाय कम....................................................................................... 229
९४ बाँसक
पुल................................................................................................ 230
९५ अधकटल
आम........................................................................................... 230
९६ माछक
जाल.............................................................................................. 230
९७ भोरक
धुआँ............................................................................................... 230
९८ बिना
घंटीक साइकल.................................................................................... 231
९९ पाँच
मिनट देरी............................................................................................ 231
१०० उजड़ल
मेड़.............................................................................................. 231
६ कथा-त्रिधारा
· खण्ड–३................................................................ 232
१ विद्यालयक
जूता............................................................................................ 232
२ धानक
बोरा................................................................................................. 232
३ पंचायतक
नल.............................................................................................. 232
४ गोरूक
दाम................................................................................................. 233
५ मजदूरी...................................................................................................... 233
६ आधारक
औंठा............................................................................................. 233
७ मकईक
खेत............................................................................................... 234
८ बाढ़िक
ऋण................................................................................................ 234
९ छोट
मास्टर................................................................................................. 234
१० चूल्हिक
धुँआ.............................................................................................. 235
११ एक
कट्ठा पोखरि.......................................................................................... 235
१२ बीजक
थैली............................................................................................... 235
१३ दू
बकरी.................................................................................................... 236
१४ श्रम
कार्ड.................................................................................................. 236
१५ माटिक
घर................................................................................................ 236
१६ कर्जक
कागज............................................................................................ 237
१७ सामुदायिक
धान......................................................................................... 237
१८ पहिल
फसल.............................................................................................. 237
१९ मधुबनीक
बन्द कोठली................................................................................... 238
२० घंटीक
आवाज............................................................................................ 238
२१ पोखरिक
आँखि........................................................................................... 238
२२ दीवार
भीतर............................................................................................... 239
२३ कालिख................................................................................................... 239
२४ लालटेन................................................................................................... 239
२५ सात
सीढ़ी................................................................................................ 240
२६ बन्द
घड़ीघर............................................................................................... 240
२७ सफेद
पाँख............................................................................................... 240
२८ अन्तिम
चित्र.............................................................................................. 241
२९ तरहड़िक
पानि............................................................................................ 241
३० रातिक
पाँति............................................................................................... 241
३१ साँकल..................................................................................................... 242
३२ धड़कन.................................................................................................... 242
३३ काला
दर्पण............................................................................................... 242
३४ छत
पर पएर.............................................................................................. 243
३५ चिट्ठीक
गन्ध............................................................................................... 243
३६ नीलकंठ................................................................................................... 243
३७ दोसरा
कोठली............................................................................................ 244
३८ माटिक
भीतर............................................................................................. 244
३९ मुद्रांक...................................................................................................... 244
४० नस्तीक
आत्मकथा....................................................................................... 245
४१ कुर्सी
नम्बर सत्रह........................................................................................ 245
४२ नामक
वर्तनी.............................................................................................. 245
४३ महान
निरीक्षण........................................................................................... 246
४४ पंखाक
प्रस्ताव........................................................................................... 246
४५ दफ्तरक
देवता........................................................................................... 246
४६ हस्ताक्षर.................................................................................................. 247
४७ विशेष
टोपी............................................................................................... 247
४८ चाय
समिति.............................................................................................. 247
४९ बिलायल
घंटी............................................................................................. 248
५० प्रमाणित
प्रतिलिपि....................................................................................... 248
५१ मेजक
ऊँचाई.............................................................................................. 248
५२ लाल
फीता................................................................................................ 249
५३ बिसरल
आदेश........................................................................................... 249
५४ सरकारी
छाता............................................................................................ 249
५५ उपस्थिति................................................................................................. 250
५६ छायाचित्रयुक्त
पहचान.................................................................................. 250
५७ स्वागत
द्वार............................................................................................... 250
५८ वार्षिक
प्रतिवेदन......................................................................................... 251
५९ अनुमति................................................................................................... 251
६० प्रतीक्षा
कक्ष.............................................................................................. 251
६१ नम्बर...................................................................................................... 252
६२ खुलल
मुकदमा........................................................................................... 252
६३ सीमा...................................................................................................... 252
६४ सत्यापन.................................................................................................. 253
६५ बन्द
लिफ्ट................................................................................................ 253
६६ खाली
मुहर............................................................................................... 253
६७ रातिक
आदेश............................................................................................ 254
६८ अदृश्य
कर................................................................................................ 254
६९ बेठीक
जन्मतिथि......................................................................................... 254
७० एक
केवाड़ी कम......................................................................................... 255
७१ घुरती...................................................................................................... 255
७२ अनुवाद................................................................................................... 255
७३ खाली
कुर्सीक आदेश.................................................................................... 256
७४ प्रवेश-पर्ची................................................................................................ 256
७५ बन्द
खाता................................................................................................ 256
७६ अन्तिम
मंजूरी............................................................................................ 257
७७ निषिद्ध
प्रश्न.............................................................................................. 257
७८ केवाड़ीक
पहरा........................................................................................... 257
७९ लहेरियासरायक
साँझ................................................................................... 258
८० पुल
पर रोशनी............................................................................................ 258
८१ बन्द
पुस्तकालय.......................................................................................... 258
८२ मेला
समाप्त.............................................................................................. 259
८३ सिनेमा
सँ बाहर........................................................................................... 259
८४ ओसाराक
बल्ब........................................................................................... 259
८५ चाह
दोकानक शीशा..................................................................................... 260
८६ रेलवे
घोषणा.............................................................................................. 260
८७ धूपक
पट्टी................................................................................................ 260
८८ संगीतक
टुकड़ा........................................................................................... 261
८९ बन्द
दोकान............................................................................................... 261
९० छज्जा..................................................................................................... 261
९१ साइकिल.................................................................................................. 262
९२ पानिक
गिलास........................................................................................... 262
९३ जुलूस...................................................................................................... 262
९४ छोट
अएना............................................................................................... 263
९५ छत
पर कबूतर............................................................................................ 263
९६ घड़ीक
काँटा.............................................................................................. 263
९७ अन्तिम
पन्ना............................................................................................. 264
९८ सबेरे
पहिल बस.......................................................................................... 264
९९ अनन्त
पञ्जी............................................................................................. 264
१०० मिथिलाक
पुस्तकालय................................................................................. 265
७ पर्वत
ऊपर भमरा जे सूतल............................................................ 266
•
लघुकथा खण्ड
१ सिद्ध
महावीर............................................................................................... 266
२ नवी
मुम्बै.................................................................................................... 266
३ नई दिल्ली.................................................................................................. 267
४ तस्कर....................................................................................................... 267
५ संघर्ष........................................................................................................ 268
६ लेटरबॉक्समे
आयल चिट्ठी................................................................................. 268
७ डोमा,
बुधन आ............................................................................................. 268
८ आत्महत्या.................................................................................................. 269
९ गंधर्व
लेटरबम.............................................................................................. 269
•
दीर्घकथा खण्ड
१० मधुबनी
मोड्यूल.......................................................................................... 270
११ शब्दशास्त्रम्............................................................................................... 270
१२ महिसबार
ब्राह्मणक गाम................................................................................. 271
•
बीहनि-कथा खण्ड
१३ रिक्शाक
सवारी आ लूटिक डर.......................................................................... 271
१४ नकली
नोट............................................................................................... 271
१५ पानिबला
रोड............................................................................................. 272
१६ जी
सर..................................................................................................... 272
१७ दू
टा कैदी................................................................................................. 272
१८ अपन-अपन
भाग्य........................................................................................ 272
१९ प्रवचन..................................................................................................... 273
२० गछल
गप................................................................................................. 273
२१ भूरा
बाल.................................................................................................. 273
२२ आत्म-गौरव............................................................................................... 273
२३ छाह........................................................................................................ 274
२४ वाटर
कूलर............................................................................................... 274
२५ तोँ
अखन एतेक पैघ नै भेल छेँ बाउ..................................................................... 274
२६ एमबियेन्स
मॉल कैम्पसक मिस्त्रीक खिस्सा........................................................... 274
२७ स्निफर
डॉग आख्यान.................................................................................... 275
२८ यातायात
निअम — भाग ०............................................................................. 275
२९ यातायात
निअम — भाग १............................................................................. 275
३० यातायात
निअम — भाग २............................................................................. 275
३१ यातायात
निअम — भाग ३............................................................................. 276
३२ जातिवादी
मराठी......................................................................................... 276
३३ थेथर
मनुक्ख.............................................................................................. 276
३४ बहुपत्नी
विवाह आ हिजड़ा.............................................................................. 276
३५ स्त्री-बेटी.................................................................................................. 277
३६ बिआह
आ गोरलगाइ..................................................................................... 277
३७ प्रतिभा.................................................................................................... 277
३८ जाति-पाति................................................................................................ 277
३९ अनुकम्पाक
नोकरी....................................................................................... 278
४० पैरवी-पैगाम
आ हाकिम................................................................................. 278
४१ नूतन
मीडिआ............................................................................................. 278
४२ मिथिलाक
उद्योग......................................................................................... 278
४३ बाढ़ि,
भूख आ प्रवास — भूख (१).................................................................... 279
४४ बाढ़ि,
भूख आ प्रवास — भूख (२)................................................................... 279
४५ बाढ़ि,
भूख आ प्रवास — बाढ़ि......................................................................... 279
४६ बाढ़ि,
भूख आ प्रवास — प्रवासमे वज्रपात........................................................... 279
४७ नव-सामन्त............................................................................................... 280
४८ चारिम
स्थान.............................................................................................. 280
४९ भोट....................................................................................................... 280
५० मसुआइ................................................................................................... 280
५१ साइबेरिया
कैम्प.......................................................................................... 281
५२ मीत
भाइ शृंखला — १. चन्सगर....................................................................... 281
५३ मीत
भाइ शृंखला — २. गढ़नि......................................................................... 281
५४ मीत
भाइ शृंखला — ३. चयन......................................................................... 281
५५ मीत
भाइ शृंखला — ४. मीत भाइ आ चोर बजार.................................................... 282
५६ मीत
भाइ शृंखला — ५. मास्टरी....................................................................... 282
५७ मीत
भाइ शृंखला — ६. पसीझक काँट............................................................... 282
५८ मीत
भाइ शृंखला — ७. टेलीफोन डायरी............................................................. 282
५९ मीत
भाइ शृंखला — ८. गोबर काढ़ब.................................................................. 283
६० मीत
भाइ शृंखला — ९. अधिक फलम् डूबाडूबी...................................................... 283
६१ मीत
भाइ शृंखला — १०. मीत भाइक बेटा............................................................ 283
६२ मीत
भाइ शृंखला — ११. भा. प्र.से.................................................................... 283
६३ मीत
भाइ शृंखला — १२. महादेवक दूध पीबाक सोर................................................ 284
६४ बिहारी..................................................................................................... 284
६५ फिल्डिंग................................................................................................... 284
६६ स्किल..................................................................................................... 284
६७ डिसीप्लीन................................................................................................ 285
६८ साइंस
— १. साइंस शिक्षा.............................................................................. 285
६९ साइंस
— २. रसायनशास्त्र............................................................................. 285
७० साइंस
— ३. भौतिकी.................................................................................. 285
८ इजोत—जनम-जनमक
कथा.......................................................... 286
•
इजोत — मूल त्रि-आन्दोलन
१ पाँजिक
चोर................................................................................................. 286
२ फेर
सँ देखल घर........................................................................................... 286
३ मुक्त
राज्यमे................................................................................................ 287
४ जल समाधि................................................................................................ 287
५ जातिक
बाहर............................................................................................... 287
६ ओछाइनक
हिसाब......................................................................................... 288
७ दोसर
बियाह............................................................................................... 288
८ गजलक
बहर............................................................................................... 289
९ पाहुनक
कोठली............................................................................................ 289
१० कुहेस...................................................................................................... 289
११ न्यायक
सीमा............................................................................................. 290
१२ आखर..................................................................................................... 290
•
गोतगोत
१३ पाँजी
(अन्तिम प्रविष्टि).................................................................................. 291
१४ जुड़वा..................................................................................................... 291
१५ गोतिया.................................................................................................... 291
१६ छिपल
शाखा.............................................................................................. 292
१७ दत्तक...................................................................................................... 292
१८ जाति-पार................................................................................................. 293
१९ डायरी...................................................................................................... 293
२० नकली
वंश................................................................................................ 294
२१ परदेशी
जड़ि............................................................................................... 294
२२ पुरोहिताई................................................................................................. 294
२३ रागिनी-वंश................................................................................................ 295
२४ मातृवंश................................................................................................... 295
•
तत्त्व-कथा
२५ प्रमाण..................................................................................................... 296
२६ माया....................................................................................................... 296
२७ रस........................................................................................................ 296
२८ नियति..................................................................................................... 297
२९ शब्द-ब्रह्म.................................................................................................. 297
३० अनित्य.................................................................................................... 298
३१ आत्म-अनात्म............................................................................................. 298
३२ कार्य-कारण............................................................................................... 298
३३ मौन........................................................................................................ 299
३४ स्वप्न...................................................................................................... 299
३५ संशय...................................................................................................... 300
३६ मोक्ष....................................................................................................... 300
•
पिप्रा
३७ छठ........................................................................................................ 300
३८ राग........................................................................................................ 301
३९ अदालत................................................................................................... 301
४० डाकिया................................................................................................... 302
४१ परदेस..................................................................................................... 302
४२ डूम........................................................................................................ 302
४३ भूत........................................................................................................ 303
४४ मास्टर
साहेब............................................................................................. 303
४५ चित्रकार.................................................................................................. 304
४६ घुरनाइ.................................................................................................... 304
४७ नाह....................................................................................................... 304
४८ छठ
फेर सँ................................................................................................ 305
•
समापनिका
४९ विदेह...................................................................................................... 305
९ स्मृतिक
दोसर दिस..................................................................... 307
१ दू जनकपुर.................................................................................................. 307
२ भूलल
शास्त्रार्थ............................................................................................. 307
३ समयक
पोखरि............................................................................................. 307
४ अक्षरक
नगर............................................................................................... 308
५ अन्तिम
टीका............................................................................................... 308
६ नकाशा
जे बढ़ैत रहल..................................................................................... 308
७ एक लेखक,
दू जन्म....................................................................................... 309
८ स्मृतिक
शब्दकोश.......................................................................................... 309
९ शून्य
अध्याय............................................................................................... 309
१० प्रतिलिपिकार............................................................................................. 310
११ तीसर
इतिहास............................................................................................ 310
१२ अनुवादक.................................................................................................. 310
१३ नामहीन
देवता............................................................................................ 311
१४ समयक
पगडंडी.......................................................................................... 311
१५ दर्पणक
वंश............................................................................................... 311
१६ अदृश्य
पुस्तक............................................................................................ 312
१७ सातम
दिशा.............................................................................................. 312
१८ अन्तिम
पाठक............................................................................................ 312
१९ पोखरिक
घटना........................................................................................... 313
२० दरबारक
राति............................................................................................. 313
२१ चोरीक
मूर्ति............................................................................................... 313
२२ सीमाक
गोली............................................................................................. 314
२३ विवाहक
विवाद........................................................................................... 314
२४ बाढ़िक
नाव............................................................................................... 314
२५ चित्रकारक
मृत्यु.......................................................................................... 315
२६ पुरान
मुकदमा............................................................................................ 315
२७ मेला
राति................................................................................................. 315
२८ वीरक
कथा............................................................................................... 316
२९ अन्तिम
भोजन............................................................................................ 316
३० कवि
आ राजा............................................................................................. 317
३१ दुर्घटनाक
मोड़............................................................................................ 317
३२ झूठक
पुरस्कार........................................................................................... 317
३३ गामक
आगि.............................................................................................. 318
३४ नदीक
पार................................................................................................ 318
३५ राजमिस्त्रीक
गिरावट.................................................................................... 318
३६ पुरान
तस्वीर.............................................................................................. 319
३७ रातिक
आवाज........................................................................................... 319
३८ ककर
दोष................................................................................................. 319
३९ मखानक
गन्ध............................................................................................. 320
४० पीयर
फूल................................................................................................ 320
४१ दुपहरियाक
मेज.......................................................................................... 320
४२ काजर..................................................................................................... 321
४३ नव
परदा.................................................................................................. 321
४४ सुगन्ध..................................................................................................... 321
४५ चाँदीक
कटोरी............................................................................................ 322
४६ बाल
सुकबैत............................................................................................. 322
४७ सफेद
फूल............................................................................................... 322
४८ छोट
पार्टी................................................................................................. 323
४९ रेशमी
दुपट्टा............................................................................................... 323
५० खिड़कीक
वर्षा........................................................................................... 323
५१ नींबूक
स्वाद............................................................................................... 324
५२ गुलाबी
कप............................................................................................... 324
५३ धूपक
गन्ध................................................................................................ 324
५४ कानक
बाली............................................................................................. 325
५५ लाल
नेलपॉलिश......................................................................................... 325
५६ झीना
परदा............................................................................................... 325
५७ इलायची.................................................................................................. 326
५८ फूलदान................................................................................................... 326
५९ सूखल
कमला............................................................................................ 326
६० बालुकाक
घर............................................................................................. 327
६१ बाँसक
आवाज............................................................................................ 327
६२ धूलिक
पगडंडी........................................................................................... 327
६३ खाली
पोखरि............................................................................................. 328
६४ कटान..................................................................................................... 328
६५ माटिक
गन्ध............................................................................................... 328
६६ बिना
छत घर............................................................................................. 329
६७ नदी
बोलल............................................................................................... 329
६८ धसान..................................................................................................... 329
६९ कासक
मैदान............................................................................................. 330
७० तिरहुतक
धूलि............................................................................................ 330
७१ तीन
कब्र.................................................................................................. 330
७२ बाढ़िक
निशान............................................................................................ 331
७३ छोड़ल
इनार.............................................................................................. 331
७४ मकईक
सूखल पात..................................................................................... 332
७५ अन्तिम
नाव.............................................................................................. 332
७६ गाछक
ठूँठ................................................................................................ 332
७७ धुँआ...................................................................................................... 333
७८ मौन
गाम.................................................................................................. 333
७९ तीन
बरखाक बीच........................................................................................ 333
८० घुरबाक
कारण............................................................................................ 334
८१ बहिनसभ.................................................................................................. 334
८२ पुरान
डॉक्टर.............................................................................................. 335
८३ घर
नम्बर पाँच............................................................................................ 335
८४ फोटो
एल्बम.............................................................................................. 335
८५ एक
निर्णय................................................................................................ 336
८६ मित्रक
बेटी................................................................................................ 336
८७ बस-ठाम.................................................................................................. 336
८८ विवाहक
बाद............................................................................................. 337
८९ माएक
मित्र............................................................................................... 337
९० पत्र
जे भेजल नहि गेल................................................................................... 338
९१ दू
शहर..................................................................................................... 338
९२ बीस
बरख बाद............................................................................................ 338
९३ मौसीक
घर................................................................................................ 339
९४ लाल
पेटी................................................................................................. 339
९५ संगीत
शिक्षक............................................................................................ 339
९६ अलग
बाट................................................................................................ 340
९७ खोआइल
वर्ष............................................................................................. 340
९८ अन्तिम
यात्रा............................................................................................. 341
१० नव पाँखि................................................................................ 342
१ काल-स्थान
विस्थापन...................................................................................... 342
२ बैसाखीपर
जिनगी.......................................................................................... 343
३ हम नै
जाएब विदेश........................................................................................ 343
४ प्रवास....................................................................................................... 344
५ हराहरी...................................................................................................... 345
६ पोखरिक
तरे भोरुक तारा................................................................................. 345
७ गामक
पुरान पुस्तकालय.................................................................................. 346
८ खस्सी
घंटीक रहस्य....................................................................................... 347
९ बाढ़िमे
बचल पोथी......................................................................................... 347
१० नेनाक
विज्ञान-मेला....................................................................................... 348
११ आमक
गाछक निर्णय.................................................................................... 349
१२ मोबाइल
बिनु एक दिन................................................................................... 350
१३ चिरैयाँ
गिननिहार बालक................................................................................. 350
१४ माटिक
रोबोट............................................................................................. 351
१५ जंगलक
बाट, घरक गप.................................................................................. 352
१६ गाछ
पर बनल पाठशाला................................................................................ 352
१७ सूरुजघड़ी
बनौने बालिका............................................................................... 353
१८ नदी
बचाबयवला मित्र-मण्डली.......................................................................... 354
१९ चाँदनी
रातिक मानचित्र.................................................................................. 355
२० हँसमुख
पहरुआ आ हरायल कुंजी...................................................................... 355
PART II ·
ENGLISH TRANSLATION
KATHA-SHATATRAYI ·
VOLUME I — STORIES 1–100
1.
The Flowerpot at the Window 357
2.
The Application for Leave 357
3.
The Letter That Arrived Late 357
4.
After the Rain Stopped 358
5.
The Evening Bus 358
6.
The Empty Bed 358
7.
Pension Day 359
8.
Two Letters 359
9.
The Day of Handing Over the Keys 359
10.
Two Cups of Tea 360
11.
Across the Road 360
12.
Notice of the Removal of a Name 360
13.
The Last Page of the Notebook 360
14.
The Dry Branch of the Mango Tree 361
15.
An Unemployed Afternoon 361
16.
The Call That Did Not Come 361
17.
A Small Award 362
18.
New Neighbours 362
19.
The Creak of the Chair 362
20.
Seven in the Morning 362
21.
Two Tickets 363
22.
The Box of Bangles 363
23.
One Rupee Short 363
24.
The Photo Studio 364
25.
The Red Sweater 364
26.
The Key 364
27.
Ten Minutes 364
28.
The Last Customer 365
29.
The Broken Clock 365
30.
The Box of Sweets 365
31.
A Small Advertisement 366
32.
The Blue Pen 366
33.
The Wooden Horse 366
34.
The Sewing Machine 366
35.
A Pair of Shoes 367
36.
The Lost Wallet 367
37.
The Rented Room 367
38.
The Unnamed Parcel 368
39.
Behind the Photograph 368
40.
Two Lamps 368
41.
The Last Row 368
42.
Four Hands of Cloth 369
43.
Shared Shade 369
44.
A Day's Leave 369
45.
The Tin Box Held as Security 370
46.
Half a Sack 370
47.
The Other Entrance 370
48.
Five Chairs 370
49.
The Washerman's Mark 371
50.
The Hours of Labour 371
51.
The Red Seal 371
52.
A Common Field Boundary 372
53.
A Plate of Rice 372
54.
The Rented Handcart 372
55.
Three Glasses of Water 372
56.
The Line for a Name 373
57.
A Sample of the Harvest 373
58.
The Little Awning 373
59.
A Bar of Soap 373
60.
Beyond the Accounts 374
61.
The Wall's Second Life 374
62.
Threads of Two Colours 374
63.
The Path Through the Orchard 375
64.
A Painting Without a Name 375
65.
Seven Minutes of Voices 375
66.
The Earthen Bowl 376
67.
The Star Above the Roof 376
68.
The Thin Curtain 376
69.
Measuring the Shade 376
70.
Lamps in Both Homes 377
71.
Lessons on the Veranda 377
72.
A Name Beneath the Toy 377
73.
The Broken Note 378
74.
The River's Other Name 378
75.
Two Kinds of Seed 378
76.
The Leaf Inside the Book 378
77.
Shared Hours on the Roof 379
78.
The Unfinished Play 379
79.
A Share of the Moon 379
80.
The New Courtyard 380
81.
The Thirty-First Bed 380
82.
The Back Staircase 380
83.
The Night Slip 380
84.
Two Buttons 381
85.
Rent for a Shut Window 381
86.
The Mark on the Brick 381
87.
The Account of a Pocket 382
88.
The Evening Chair 382
89.
The Fifth Bucket 382
90.
The Discarded Identity Card 382
91.
Half a Signature 383
92.
The Locked Trunk 383
93.
Light for Hire 383
94.
The Small Padlock 384
95.
Two Minutes Late 384
96.
Weighing Wet Paddy 384
97.
The Empty Plate 384
98.
The Three-Rupee Receipt 385
99.
The Last Light 385
100.
Beyond the Count 385
KATHA-SHATATRAYI ·
VOLUME II — STORIES 1–100
101.
Beyond the Embankment 387
102.
The Vacant Post 387
103.
The Voice of the Land 387
104.
Half a Samosa 388
105.
The University of the Veranda 388
106.
Love on Credit 388
107.
A Free Cup of Tea 388
108.
The Old Man and the Radio 389
109.
Sharing an Umbrella 389
110.
The Five-Rupee King 389
111.
The Scent of Rice 390
112.
The Grammar of a Love Letter 390
113.
The Betel-Seller Philosopher 390
114.
The Rented Dog 390
115.
A Feast with Empty Pockets 391
116.
The Broken Umbrella Association 391
117.
The Forgetful Lover 391
118.
The Barber Who Charged Nothing 391
119.
Grandmother's Mobile Phone 392
120.
One Plate of Pakoras 392
121.
A Pair of Sandals 392
122.
The Richest Man in the House 393
123.
Savings of Laughter 393
124.
The Key 393
125.
Ten Minutes 393
126.
The Last Customer 394
127.
The Broken Watch 394
128.
The Sweetmeat Box 394
129.
The Small Advertisement 395
130.
The Blue Pen 395
131.
The Wooden Horse 395
132.
The Sewing Machine 395
133.
A Pair of Shoes 396
134.
The Lost Purse 396
135.
The Rented Room 396
136.
The Nameless Parcel 396
137.
Behind the Photograph 397
138.
Two Lamps 397
139.
The Saree Bought on Credit 397
140.
Five Dhurs of Land 398
141.
The Host 398
142.
The New Mobile Phone 398
143.
The Dowry Fan 398
144.
The Grand Gate 399
145.
The Certificate of Honour 399
146.
One Plate Less 399
147.
An Address in the City 399
148.
The Smile in the Photograph 400
149.
The Feast Paid for by Debt 400
150.
The Hired Car 400
151.
Like Gold 400
152.
Ten Kilograms of Rice 401
153.
Expensive Shoes 401
154.
The Empty Envelope 401
155.
The Invitation 402
156.
The Man with the Umbrella 402
157.
The Number Plate 402
158.
The Village Stage 402
159.
The Girl by the Window 403
160.
The Migrant's Daughter 403
161.
An Unfinished Song 403
162.
A Letter by the River 403
163.
The Little Servant 404
164.
Mother's Trunk 404
165.
The School Courtyard 404
166.
The Vermilion Box 404
167.
The Swing in the Tree 405
168.
The Clay Flute 405
169.
A Name 405
170.
The Evening Lesson 405
171.
The Fair at the Border 406
172.
The Neem Tree's Shade 406
173.
The Paper Boat 406
174.
Silence 406
175.
The Postcard 407
176.
The Flower at the Lattice Window 407
177.
First Earnings 407
178.
The Returning Song 407
179.
Papers at the Border 408
180.
The Flood Relief Camp 408
181.
The Red Blanket 408
182.
Do Not Ask Their Names 408
183.
The Register 409
184.
The Open Door 409
185.
Three Minutes 409
186.
Clothing 410
187.
The Room at the Station 410
188.
Silent Testimony 410
189.
Two Bodies 410
190.
Milk under Curfew 411
191.
The Broken Slipper 411
192.
The Locked Room 411
193.
The Scar 411
194.
The Night Truck 412
195.
The Identity Slip 412
196.
A Child’s Question 412
197.
The Price of Testimony 412
198.
Across the River 413
199.
Horse Gram Dal 413
200.
The Dream of One Bigha 413
KATHA-SHATATRAYI ·
VOLUME III — STORIES 1–100
201.
The Empty Bag 414
202.
A Patch of Sunlight 414
203.
The Boat Remained Tied 414
204.
The Sound of the Fridge 414
205.
A Month’s Rent 415
206.
The Blue Mug 415
207.
The Charger 415
208.
The Clothesline 415
209.
The Dry Tap 416
210.
Half a Kilo of Rice 416
211.
The Balcony Flowerpot 416
212.
The Wrong Number 416
213.
The Old Curtain 417
214.
The Empty Gas Cylinder 417
215.
Two Plates 417
216.
The Neighbour’s Television 417
217.
The Broken Lift 418
218.
The Grocery List 418
219.
The Old Mattress 418
220.
The Doorbell 418
221.
The Leftover Vegetables 419
222.
The Closed Window 419
223.
Sunday Clothes 419
224.
After the Mustard Harvest 419
225.
The Herdsman’s Footpath 420
226.
The Pond Keeper 420
227.
Evening at the Cattle Shed 420
228.
The Mango Orchard 420
229.
The Kamala’s Course 421
230.
The Scent of Paddy 421
231.
The Tree’s Shade 421
232.
The Dom’s Flute 421
233.
The Plan of a Hut 422
234.
The Ox’s Bell 422
235.
The Earthen Road 422
236.
Guardian of the Grazing Ground 423
237.
The Paddy-Planting Song 423
238.
The Register Beneath the Banyan 423
239.
The Flood Marks 423
240.
The First Tractor 424
241.
The Boundary Post 424
242.
The Empty Cattle Shed 424
243.
The Last Harvest 424
244.
The Village of Certificates 425
245.
Cleanliness Day 425
246.
The Assembly of the Literate 425
247.
The Model Square 426
248.
The Ribbon of Development 426
249.
A Distinguished Family 426
250.
The Day of the Rumour 426
251.
The Topper’s Photograph 427
252.
The Cleanest House 427
253.
The Felicitation Ceremony 427
254.
A Speech Against Cheating 427
255.
The Library Inauguration 428
256.
The Chairs of Caste 428
257.
The Digital Village 428
258.
Proof of Poverty 428
259.
The Silent Committee 429
260.
The Ideal Marriage 429
261.
Everyone’s Opinion 429
262.
The Recipient of the Award 430
263.
A New Rule 430
264.
The Cupboard Inside 430
265.
Two Hours on the Roof 430
266.
The Daughter-in-Law’s Room 431
267.
The Key to Her Parents’ Home 431
268.
The Cost of Sewing 431
269.
The Examination Form 431
270.
The Kitchen Door 432
271.
The Red Box 432
272.
The Sister's Telephone 432
273.
The Young Woman Who Rented a Room 432
274.
The Gift of a Sari 433
275.
The Dining Table 433
276.
The Aunt Who Kept Silent 433
277.
The Mirror at the Beauty Parlour 434
278.
The First Month at Work 434
279.
The Old Petticoat 434
280.
The Guest Room 434
281.
Hidden Savings 435
282.
The Woman Missing from the Photograph 435
283.
The Nameplate 435
284.
The Third Step 435
285.
The Calendar in Reverse 436
286.
Air from the Closed Room 436
287.
A Shadow Without an Owner 436
288.
The Station Absent from the Map 437
289.
The Clock That Chimed Halfway 437
290.
The Second Door 437
291.
The Lane That Changed Its Name 437
292.
One Window Too Many 438
293.
The Room of Voices 438
294.
Bus Number Zero 438
295.
A Rain of Paper 438
296.
The Pond on the Map 439
297.
The Reversed Reflection 439
298.
The Wednesday That Vanished 439
299.
The Fifth Corner 440
300.
An Unfamiliar Home of His Own 440
KATHA-TRIDHARA ·
VOLUME I — STORIES 1–30
301.
The Bell That Never Rang 441
302.
The Road That Turned Back 441
303.
The Other Night Sky 441
304.
The Woman Cutting Onions 442
305.
The Bus Window 442
306.
The Hour for Filling Water 442
307.
The Empty Notebook 443
308.
The Broken Comb 443
309.
Hands Choosing Vegetables 443
310.
Winter Sunlight 444
311.
The Milk Boiled Over 444
312.
Before Opening the Envelope 444
313.
White Hair in the Mirror 445
314.
The Empty Bowl 445
315.
The Bird at the Window 445
316.
One Word Wrong 445
317.
New Sandals 446
318.
The Silence of the Afternoon 446
319.
The Splitting Fingernail 446
320.
The Scent of Cut Fruit 447
321.
Beneath the Fan 447
322.
A Half-Written Name 447
323.
Before the Lamp Goes Out 448
324.
Red Dust 448
325.
The Three-Minute Procession 448
326.
The Torn Drum 448
327.
The Truck at Night 449
328.
Flowers upon the Ashes 449
329.
The Blacksmith's Hammer 449
330.
The Glass of the Lantern 450
KATHA-TRIDHARA ·
VOLUME I — STORIES 31–60
331.
Beneath the Bridge 450
332.
Paper and the Stick 450
333.
The Scent of Jackfruit 451
334.
The Rumour of Five Shots 451
335.
The Torn Flag 451
336.
The Imprint of a Boot 452
337.
The Boat in the Night 452
338.
A Shard of Glass 452
339.
The Field Turned to Ash 453
340.
A Watch Without a Gun 453
341.
A Song Through the Smoke 453
342.
One Minute of Electricity 454
343.
Not Blood, but Vermilion 454
344.
My Magnificent Business 454
345.
A Wedding Party, Three Times Over 455
346.
The Philosopher of Credit 455
347.
The Panchayat's Expert 455
348.
My Rich Uncle 456
349.
The Statement of a Missing Goat 456
350.
The Mobile-Phone Guru 456
351.
The Wedding Budget 457
352.
The Great Poet Next Door 457
353.
The Scholar for Rent 457
354.
The Village Meteorologist 458
355.
Free Advice 458
356.
Election Tea 458
357.
Uncle with the Microphone 459
358.
A Kilogram of Reputation 459
359.
Not a Leader Who Forgets Names, but a Teacher 459
360.
The Fundraising Expert 460
KATHA-TRIDHARA ·
VOLUME I — STORIES 61–90
361.
The Free Photograph 460
362.
Not by the Clock, but by Agreement 460
363.
Where Am I to Blame? 461
364.
The Devout Thief 461
365.
The Committee for Good Conduct 461
366.
Sacred Parking 462
367.
A Photograph of Charity 462
368.
The Great Renouncer 462
369.
The Truthful Merchant 463
370.
The Receipt for Merit 463
371.
A Respectable Family 463
372.
The Preaching Passenger 464
373.
Pure Food 464
374.
The Ceremony of Forgiveness 465
375.
The Kind Employer 465
376.
The Poster of Truth 465
377.
The Good Man's Testimony 466
378.
The Coin in the Donation Box 466
379.
The Courteous Driver 466
380.
The Character Certificate 467
381.
The Fasting Feast 467
382.
The Prize for Humility 467
383.
The Last Row 468
384.
The River on Paper 468
385.
The Number on the Brick 468
386.
The Path Through the Forest 469
387.
The Signature for Wages 469
388.
The Quarry Zone 469
389.
Ration Day 470
390.
The Distance to School 470
KATHA-TRIDHARA ·
VOLUME I — STORIES 91–100
391.
The Song of the Stone-Breakers 470
392.
The Right to the Forest 471
393.
Compensation for the Bridge 471
394.
The Labourer in the Photograph 471
395.
The Red Card 472
396.
The Sand Landing 472
397.
The Temporary Settlement 472
398.
The School in the Forest 473
399.
The Power of a Signature 473
400.
Half a Day’s Wages 473
KATHA-TRIDHARA ·
VOLUME II — STORIES 1–20
401.
Four Handfuls of Seed 475
402.
The Plough’s Journey 475
403.
Half a Bamboo Pole 475
404.
The First Milk in the Cowshed 475
405.
A Night on the Watch Platform 476
406.
A Share of the Chaff 476
407.
The Pond’s Two Ghats 476
408.
The Credit Ledger 476
409.
The Mango Tree at the Field’s Edge 477
410.
Two Days of Paddy Transplanting 477
411.
Caring for the Calf 477
412.
Oil-Cake from the Press 477
413.
The Herdsman’s Whistle 477
414.
The Potter’s Fire 478
415.
The Hired Pump 478
416.
Two Paseris of Finger Millet 478
417.
The Grass on the Embankment 478
418.
The Rim of the Dry Well 479
419.
The Last Day of Harvest 479
420.
The Name of the Boundary Ridge 479
KATHA-TRIDHARA ·
VOLUME II — STORIES 21–50
421.
The Writing of the Dry Canal 479
422.
Three Scratches on the Padlock 480
423.
The Post Office's Thirteenth Mailbag 480
424.
The Watermill Wheel Turning Backwards 480
425.
Black Dots on the White Screen 480
426.
The Missing Shoeprint at the Courthouse 481
427.
The Clock That Chimed at Half Past 481
428.
The Rope Stretched across the Deserted Ghat 481
429.
The Blue Glass Vial 481
430.
The Key Found in the Fold of a Sari 482
431.
The Smell of Boiled Paddy 482
432.
Three Blows on the School Roof 482
433.
The Warmth of the Wooden Chest 482
434.
Knocking Within the Earthen Wall 483
435.
The Wandering Seal 483
436.
A Straight Strip Without Dew 483
437.
Behind the Broken Mirror 483
438.
Red Thread on the Veranda 484
439.
Falling Letters 484
440.
Soot on the Last Lantern 484
441.
Seven Millimetres on a Nameplate 484
442.
The Blank Space Between Two Signatures 485
443.
Chair Number Zero in the Waiting Room 485
444.
Leave for an Application for Leave 485
445.
The Inventory of an Empty Drawer 485
446.
The File with the Yellow Ribbon 485
447.
Half a Letter in the Job Title 486
448.
The Birthday of a Certificate 486
449.
The Authority of the Bell 486
450.
The Fifth Space for Four Seals 487
KATHA-TRIDHARA ·
VOLUME II — STORIES 51–80
451.
Service Window Number Nine 487
452.
The Table Beside the Gate 487
453.
The Promotion of the Red Pencil 487
454.
The Pink Margin Lost in the Photocopy 488
455.
The Empty Box for a Date 488
456.
Proof of Being Five Minutes Late 488
457.
The Colour of the File Cloth 488
458.
One Office, Two Names 489
459.
The Second Step of the Staircase 489
460.
The Officer in the Last Row 489
461.
Present in Three Places 489
462.
An Open Branch in a Closed Room 490
463.
The Other Name in a Pronunciation 490
464.
The Form That Demands Its Answer in Advance 490
465.
The Half-day Employee 490
466.
Work in the Sealed Room 491
467.
The Translated Village 491
468.
An Attendance Order on a Holiday 491
469.
The Complaint Born of an Enquiry 491
470.
The Black Shadow of the Scanner 492
471.
The Internal Letter Sent Outside 492
472.
The First Day of Appointment 492
473.
Two Salaries under One Name 492
474.
Absent to Prove Attendance 493
475.
The Original Page in the Register of Corrections 493
476.
The Envelope Without a Sender 493
477.
The Shadow Signature 493
478.
Serial Number 000 494
479.
A Witness to the Living 494
480.
The Last Task of a Closed Department 494
KATHA-TRIDHARA ·
VOLUME II — STORIES 81–100
481.
Two Tickets 494
482.
The Box of Bangles 495
483.
The Red Sweater 495
484.
Across the Pond 495
485.
Three Empty Chairs 495
486.
Evening on the Embankment 496
487.
The Last Local Train 496
488.
Half a Glass of Water 496
489.
The Verandah Bulb 496
490.
Two Kathas of Sand 497
491.
The Silent Radio 497
492.
Shoes Left on the Roof 497
493.
One Cup of Tea Less 497
494.
The Bamboo Bridge 498
495.
The Half-Cut Mango 498
496.
The Fishing Net 498
497.
Smoke at Daybreak 498
498.
A Bicycle Without a Bell 498
499.
Five Minutes Late 499
500.
The Broken Field Boundary 499
KATHA-TRIDHARA ·
VOLUME III — STORIES 1–40
501.
School Shoes 500
502.
The Sacks of Paddy 500
503.
The Panchayat Tap 500
504.
The Price of an Ox 500
505.
Wages 501
506.
The Aadhaar Thumbprint 501
507.
The Maize Field 501
508.
The Debt Left by the Flood 501
509.
The Little Teacher 502
510.
Smoke from the Hearth 502
511.
A One-Katha Pond 502
512.
The Packet of Seeds 503
513.
Two Goats 503
514.
The Labour Card 503
515.
The House of Earth 503
516.
The Loan Document 504
517.
Paddy in the Common Granary 504
518.
The First Harvest 504
519.
The Locked Room in Madhubani 505
520.
The Sound of a Bell 505
521.
The Pond's Eye 505
522.
Inside the Wall 505
523.
Soot 506
524.
The Lantern 506
525.
Seven Steps 506
526.
The Closed Clock Tower 506
527.
A White Feather 507
528.
The Last Portrait 507
529.
Water in the Basement 507
530.
A Line in the Night 508
531.
The Door Chain 508
532.
A Heartbeat 508
533.
The Black Mirror 508
534.
Footsteps on the Roof 509
535.
The Smell of a Letter 509
536.
The Neelkanth 509
537.
The Other Room 509
538.
Beneath the Earth 510
539.
The Official Stamp 510
540.
The Autobiography of a File 510
KATHA-TRIDHARA ·
VOLUME III — STORIES 41–70
541.
Chair Number Seventeen 511
542.
The Spelling of a Name 511
543.
The Great Inspection 511
544.
A Proposal for a Fan 512
545.
The God of the Office 512
546.
The Signature 512
547.
The Special Cap 513
548.
The Tea Committee 513
549.
The Missing Bell 513
550.
A Certified Copy 514
551.
The Height of the Desk 514
552.
Red Tape 514
553.
The Forgotten Order 515
554.
The Government Umbrella 515
555.
Attendance 515
556.
Photographic Identification 516
557.
The Welcome Gate 516
558.
The Annual Report 516
559.
Permission to Live 517
560.
The Waiting Room 517
561.
The Number 517
562.
The Case That Remains Open 518
563.
The Boundary 518
564.
Verification 518
565.
The Closed Lift 519
566.
The Blank Seal 519
567.
The Order at Midnight 519
568.
The Invisible Tax 520
569.
The Wrong Date of Birth 520
570.
One Door Too Few 520
KATHA-TRIDHARA ·
VOLUME III — STORIES 71–100
571.
The Return 520
572.
Translation 521
573.
The Order from the Empty Chair 521
574.
The Admission Slip 521
575.
The Frozen Account 521
576.
Final Approval 522
577.
The Forbidden Question 522
578.
The Guarded Door 522
579.
Evening in Laheriasarai 523
580.
Lights on the Bridge 523
581.
The Closed Library 523
582.
After the Fair 523
583.
Leaving the Cinema 524
584.
The Veranda Light 524
585.
The Glass at the Tea Stall 524
586.
The Railway Announcement 525
587.
A Band of Sunlight 525
588.
A Fragment of Music 525
589.
The Shuttered Shop 525
590.
The Eaves 526
591.
The Bicycle 526
592.
A Glass of Water 526
593.
The Procession 527
594.
The Small Mirror 527
595.
Pigeons on the Roof 527
596.
The Hand of the Clock 527
597.
The Last Page 528
598.
The First Bus of the Morning 528
599.
The Endless Genealogical Register 528
600.
The Library of Mithila 529
PARVAT UPAR BHAMRA JE SUTAL ·
STORIES 1–30
601.
Siddha Mahavir 530
602.
Navi Mumbai 530
603.
New Delhi 530
604.
The Abductor 531
605.
Struggle 531
606.
The Letter in the Letterbox 531
607.
Doma, Budhan and… 532
608.
Suicide 532
609.
Gandharva Letterbomb 532
610.
The Madhubani Module 533
611.
Shabdashastram 533
612.
The Village of the Mahisbar Brahmins 534
613.
A Rickshaw Ride and the Fear of Robbery 534
614.
The Counterfeit Note 534
615.
The Waterlogged Road 534
616.
Yes, Sir 534
617.
Two Prisoners 535
618.
Each to His Own Luck 535
619.
The Sermon 535
620.
The Promised Word 535
621.
Brown Hair 535
622.
Self-Respect 536
623.
The Portrait 536
624.
The Water Cooler 536
625.
You're Not Such a Big Man Yet, Boy 536
626.
The Electrician at the Ambience Mall Campus 536
627.
A Sniffer-Dog Tale 537
628.
Traffic Rules — Part 0 537
629.
Traffic Rules — Part 1 537
630.
Traffic Rules — Part 2 537
PARVAT UPAR BHAMRA JE SUTAL ·
STORIES 31–60
631.
Traffic Rules — Part 3 538
632.
The Caste-Prejudiced Marathi 538
633.
The Hard-Hearted Human 538
634.
Polygamy and the Eunuch 538
635.
Women and Daughters 538
636.
Marriage and the Touching of Feet 539
637.
Talent 539
638.
Caste and Rank 539
639.
A Job on Compassionate Grounds 539
640.
Recommendations, Messages and the Officer 539
641.
The New Media 540
642.
Industry in Mithila 540
643.
Flood, Hunger and Migration — Hunger (1) 540
644.
Flood, Hunger and Migration — Hunger (2) 540
645.
Flood, Hunger and Migration — The Flood 540
646.
Flood, Hunger and Migration — A Blow in Exile 541
647.
The New Feudal Lord 541
648.
Fourth Place 541
649.
The Vote 541
650.
Masuai 541
651.
The Siberian Camp 542
652.
Meet Bhai Series — 1. Chansagar 542
653.
Meet Bhai Series — 2. Complexion 542
654.
Meet Bhai Series — 3. Selection 542
655.
Meet Bhai Series — 4. The Thieves’ Market 542
656.
Meet Bhai Series — 5. Teaching 543
657.
Meet Bhai Series — 6. The Pasiij Thorn 543
658.
Meet Bhai Series — 7. The Telephone Directory 543
659.
Meet Bhai Series — 8. Clearing Dung 543
660.
Meet Bhai Series — 9. The Greater Reward 543
PARVAT UPAR BHAMRA JE SUTAL ·
STORIES 61–70
661.
Meet Bhai Series — 10. Meet Bhai’s Son 544
662.
Meet Bhai Series — 11. The Indian Administrative Service 544
663.
Meet Bhai Series — 12. The Rumour of Mahadev Drinking Milk 544
664.
Bihari 544
665.
Fielding 545
666.
Skill 545
667.
Discipline 545
668.
Science — 1. Science Education 545
669.
Science — 2. Chemistry 545
670.
Science — 3. Physics 546
IJOT — LIGHT: STORIES ACROSS
LIFETIMES · STORIES 1–20
THE ORIGINAL THREE MOVEMENTS
671.
The Thief of the Genealogical Register 547
672.
The House Seen Again 547
673.
In a Free State 547
674.
Water Burial 548
675.
Outside the Caste 548
676.
The Reckoning of the Bed 548
677.
A Second Marriage 549
678.
The Metre of a Ghazal 549
679.
The Guest Room 549
680.
Mist 550
681.
The Limits of Justice 550
682.
The Letter 550
GOTGOT
683.
The Register’s Final Entry 551
684.
Twins 551
685.
Kinsfolk 551
686.
The Hidden Branch 552
687.
Adoption 552
688.
Beyond Caste 552
689.
The Diary 553
690.
A False Lineage 553
IJOT — LIGHT: STORIES ACROSS
LIFETIMES · STORIES 21–49
691.
Roots in a Foreign Land 553
692.
The Priesthood 554
693.
A Lineage of Melodies 554
694.
The Maternal Line 554
TATTVA-KATHA
695.
Evidence 555
696.
Maya 555
697.
Rasa 555
698.
Destiny 556
699.
The Word as Brahman 556
700.
Impermanence 556
701.
Self and Non-Self 557
702.
Cause and Effect 557
703.
Silence 557
704.
Dream 558
705.
Doubt 558
706.
Liberation 558
PIPRA
707.
Chhath 559
708.
Raga 559
709.
The Court 559
710.
The Postman 560
711.
In a Foreign Land 560
712.
Doom 560
713.
The Ghost 561
714.
Master Sahib 561
715.
The Painter 561
716.
The Return 562
717.
The Boat 562
718.
Chhath Once More 562
SAMAPANIKA
719.
Videha 563
SMRITIK DOSAR DIS — THE OTHER SIDE OF
MEMORY
720.
Two Janakpurs 564
721.
The Forgotten Debate 564
722.
The Pond of Time 564
723.
The City of Letters 565
724.
The Final Commentary 565
725.
The Map That Kept Growing 565
726.
One Writer, Two Births 565
727.
A Dictionary of Memory 566
728.
Chapter Zero 566
729.
The Copyist 566
730.
A Third History 566
731.
The Translator 567
732.
The Nameless Deity 567
733.
The Pathway Through Time 567
734.
The Lineage of the Mirror 568
735.
The Invisible Book 568
736.
The Seventh Direction 568
737.
The Last Reader 568
738.
The Incident at the Pond 569
739.
The Night at the Royal Court 569
740.
The Stolen Idol 569
741.
The Shot at the Border 570
742.
The Wedding Dispute 570
743.
The Flood Boat 570
744.
The Painter’s Death 570
745.
The Old Lawsuit 571
746.
The Night of the Fair 571
747.
A Tale of Heroes 571
748.
The Last Meal 572
749.
The Poet and the King 572
750.
The Accident at the Bend 572
751.
The Prize for a Lie 572
752.
The Fire in the Village 573
753.
Across the River 573
754.
The Mason’s Fall 573
755.
The Old Photograph 574
756.
The Voice in the Night 574
757.
Whose Fault? 574
758.
The Scent of Makhana 574
759.
The Yellow Flower 575
760.
The Luncheon Table 575
761.
Kajal 575
762.
The New Curtain 575
763.
Fragrance 576
764.
The Silver Bowl 576
765.
Drying Their Hair 576
766.
White Flowers 577
767.
A Small Party 577
768.
The Silk Dupatta 577
769.
Rain at the Window 577
770.
The Taste of Lemon 578
771.
The Pink Cup 578
772.
The Scent of Sunlight 578
773.
The Earrings 578
774.
Red Nail Polish 579
775.
The Sheer Curtain 579
776.
Cardamom 579
777.
The Flower Vase 579
778.
The Dried Kamala 580
779.
A House of Sand 580
780.
The Sound of Bamboo 580
781.
The Dusty Footpath 581
782.
The Empty Pond 581
783.
Erosion 581
784.
The Scent of Earth 581
785.
The Roofless House 582
786.
The River Spoke 582
787.
The Ground Gives Way 582
788.
The Field of Kans Grass 583
789.
The Dust of Tirhut 583
790.
Three Graves 583
791.
The Flood Mark 583
792.
The Abandoned Well 584
793.
The Dry Maize Leaves 584
794.
The Last Boat 584
795.
The Tree Stump 585
796.
Smoke 585
797.
The Silent Village 585
798.
Between Three Years 585
799.
The Reason for Returning 586
800.
The Sisters 586
801.
The Old Doctor 586
802.
House Number Five 587
803.
The Photo Album 587
804.
One Decision 587
805.
A Friend’s Daughter 588
806.
The Bus Stop 588
807.
After Marriage 588
808.
Mother’s Friend 588
809.
The Letter Never Sent 589
810.
Two Cities 589
811.
Twenty Years Later 589
812.
At Aunt Malati's House 590
813.
The Red Trunk 590
814.
The Music Teacher 590
815.
Different Paths 591
816.
The Missing Years 591
817.
The Last Journey 591
NAV PANKHI — NEW WINGS
818.
Displacement in Space-Time 592
819.
A Life with Crutches 592
820.
I Will Not Go Abroad 593
821.
Migration 594
822.
An Exchange of Fortunes 594
823.
The Morning Star Beneath the Pond 595
824.
The Village's Old Library 595
825.
The Mystery of the Goat's Bell 596
826.
The Book Saved from the Flood 596
827.
The Children's Science Fair 597
828.
The Mango Tree Decision 598
829.
A Day Without a Mobile Phone 598
830.
The Boy Who Counted Birds 599
831.
The Clay Robot 599
832.
The Forest Path and the Talk at Home 600
833.
The School Among the Branches 600
834.
The Girl Who Made a Sundial 601
835.
The Friends Who Set Out to Save the River 601
836.
A Map of the Moonlit Night 602
837.
The Cheerful Watchman and the Missing Key 603
प्रथम भाग · मूल मैथिली
खण्ड
१
१०० कथाक सारांश
कथा
१ ·
खिड़कीक
गमला
जिला शिक्षा कार्यालयमे पैंतीस बरख बितौने शशिभूषण
बाबू सेवानिवृत्तिक निकट छथि। कार्यालयक खिड़की पर राखल सदाबहारक गमला हुनकर रोजक देखरेख
सँ जीवित अछि। अन्तिम दिन कार्यालयक जरूरी काजक कारण विदाइ समारोह छोट भऽ जाइत अछि।
नव लिपिक नीरजक कहला पर ओ गमला घर लऽ अनैत छथि। घरमे दिवंगत पत्नी मालतीक खाली कुर्सी,
पुरान दिनचर्या आ आगाँक अनिश्चित समय हुनका सोझाँ अबैत अछि। दोसर दिन कार्यालय फोन
करबाक इच्छा रोकि ओ गमला मालतीक कुर्सी पर राखैत छथि। एहि छोट परिवर्तनमे नौकरीक बाहरी
परिचयसँ अलग एक नव जीवनक आरम्भक आभास अछि।
कथा
२ ·
छुट्टीक
आवेदन
विद्यालयमे निरन्तर जिम्मेदारी निभबैत शिक्षिका
प्रभा मिश्राक माए अस्वस्थ छथि, मुदा विद्यालयक काजक चिन्तामे ओ तीन दिनक छुट्टी घटबैत
एक दिनक कऽ दैत छथि। माएक घर पहुँचि ओ हुनकर देखभाल करैत छथि। बरखाक साँझ माएक सहज
प्रश्नसँ प्रभाक भीतर दबायल पति अरुणक मृत्युजनित एकाकीपन बाहर अबैत अछि। माए हुनका
बुझबैत छथि जे ककरो दुःख जानब आ ओहि दुःखक बात सुनब अलग-अलग बात अछि। विद्यालय घुरलापर
प्रभा फेर दू दिनक छुट्टी माँगैत छथि, जखन कि माए आब स्वस्थ छथि। ई निर्णय अपन मन आ
सम्बन्ध लेल समय निकालबाक दिशा मे हुनकर परिवर्तन अछि।
कथा
३ ·
देरि
सँ आयल चिट्ठी
शारदा देवीकेँ पुरान सन्दूकमे पति हरिनारायण
बाबूक नाम लिखल बीस बरख पुरान बन्द चिट्ठी भेटैत अछि। ओहि समय बेटा मनोज अपन पसिनक
विवाहक प्रसंगमे पितासँ विवाद कऽ दिल्ली गेल छल। दुनू पति-पत्नीकेँ शंका होइत अछि जे
चिट्ठी मनोजक हो सकैत अछि। ओकरा खोलब कि नहि, एहि दुविधामे ओ सभ पुरान मौन, तिक्तता
आ एक-दोसरासँ नहि कहल चिन्ताक चर्चा करैत छथि। मनोजक संग वर्तमान सम्बन्ध सामान्य भऽ
चुकल अछि, मुदा पुरान प्रश्न अनुत्तरित अछि। अन्तमे चिट्ठी बिना पढ़नहि दुनू संग बैसि
चाह पीबैत छथि; चिट्ठीक रहस्यसँ बेसी महत्त्वपूर्ण हुनकर साझा उपस्थिति बनि उठैत अछि।
कथा
४ ·
बरखा
रुकलाक बाद
बाढ़िक पानि उतरला पर रामलोचन यादव आ बिन्देश्वर
मिश्रक खेतक बीचक मेड़ बहि जाइत अछि। पहिने एहि सीमा लेल दुनूक बीच कटु विवाद भऽ चुकल
छल। मुदा बाढ़ि आ घर-खेतक क्षतिसँ जूझैत दुनू पड़ोसी एक-दोसराक सहायता करैत छथि। नव
मेड़ बनबैत काल पुरान नाप आ वर्तमान जरूरतक बीच फेर प्रश्न उठैत अछि। धीरे-धीरे दुनूक
व्यवहारमे कठोरताक स्थान पर परस्पर चिन्ता अबैत अछि। स्पष्ट क्षमा वा मेल-मिलापक घोषणा
बिना ओ सभ अपन-अपन घर घुरैत छथि। रामलोचनकेँ अन्तमे बिन्देश्वरक कुदारिक ढीला मूठ ठीक
करबाक बात मोन पड़ैत अछि; ई स्मृति टूटल सम्बन्धक सम्भावित मरम्मतिक सङ्केत बनैत अछि।
कथा
५ ·
साँझक
बस
निरंजन झा पदोन्नतिक समाचारक संग चारि बरख बाद
गाम घुरि रहल अछि। बसमे ओकर भेट पुरान शिक्षक रमेश्वर सरसँ होइत अछि, जे छात्र, गाम
आ लोकक छोट-छोट जरूरत सभ मोन रखने छथि। निरंजन अपन सफल व्यावसायिक जीवनक तुलना शिक्षकक
सरल, सम्बन्धमय संसारसँ करैत अछि। बात-बातमे ओकरा विद्यालय, पुरान सहपाठी आ छूटि गेल
लोकक स्मृति घेरैत अछि। बससँ उतरि घर जाएबाक बीच ओ पुरान विद्यालय देखबाक निर्णय करैत
अछि। ओकर पदोन्नति नहि बदलैत अछि, मुदा सफलताक अर्थ ओकरा लेल विस्तृत भऽ जाइत अछि—ओहि
लोकसभक स्मरण धरि, जे जीवनक यात्रामे पछड़ि गेलाह अथवा एखनहुँ ओकर नाम मोन रखने छथि।
कथा
६ ·
खाली
पलंग
बेटी अनुपमाक विवाहक बाद कौशल्या देवी ओकर खाली
कोठली आ नीला फूलवला चादर देखैत छथि। बेटी घरसँ दूर अपन नव जीवनमे बसबाक प्रयास कऽ
रहल अछि, मुदा माएक लेल ओकर अनुपस्थिति घरक प्रत्येक वस्तुमे उपस्थित अछि। पति महेश्वर
बाबू, पड़ोसी आ बेटी सँ भेल बातचीत बीच कौशल्या बुझैत छथि जे अपन खालीपन बेटी पर थोपब
उचित नहि। अनुपमाक सामान, पुरान सूची आ कोठलीक उपयोगक प्रश्न हुनका बारम्बार बेटी दिस
घुरबैत अछि। अन्तमे ओ तुरन्त घरक काजमे नहि दौड़ि, खाली पलंग लग किछु क्षण बैसैत छथि।
ई मौन बेटीकेँ स्वतंत्र छोड़बाक आ अपन विरहकेँ स्वीकार करबाक साधना बनि जाइत अछि।
कथा
७ ·
पेंशनक
दिन
सेवानिवृत्त भुवनेश्वर बाबू पेंशनक नब प्रविष्टि
देखबा लेल बैंक जाइत छथि। मोबाइलक सूचनासँ बेसी हुनका पासबुकक छपल हिसाब पर विश्वास
अछि। बैंकमे प्रतीक्षा, परिचित लोकक भेट आ पेंशनधारी शम्भुनाथसँ बातचीत हुनका अपन बदलैत
दिनचर्याक बोध करबैत अछि। घर घुरि ओ पड़ोसक किशोर सोनूक आवेदन देखबाक काज करैत छथि
आ पुरान कार्यालयक सहकर्मी सँ फोन पर बात होइत अछि। पेंशनक राशि खातामे आबि चुकल अछि;
तथापि अगिला मासक सात तारीख हुनका मोन रहैत अछि। लाल कलमक संग नील कलम राखबाक छोट क्रियामे
हिसाब-किताबसँ आगाँ उपयोगी बने रहबाक आ नव दिनचर्या खोजबाक भाव प्रकट होइत अछि।
कथा
८ ·
दू
अक्षर
सुधांशु बाबूक घरमे छओ बरख सँ मित्र रमाकान्त
चौधरीक पुरान धूसर छाता टाँगल अछि। ओकर मूठ पर खोंचल दू अक्षर मित्रक स्मृति सँ जुड़ल
अछि। बरखाक दिन अपन छाता खराब भेला पर सुधांशु ओहि छाताक उपयोग करैत छथि। विद्यालय
आ बाटमे भेल छोट प्रसंगसभ हुनका रमाकान्तक संग पुरान सम्बन्ध आ अन्तिम भेट मोन पाड़ैत
अछि। मित्रक बीमारीक समय अपन व्यस्तताक कारण हुनका पर्याप्त संग नहि देबाक पछतावा पुनः
उभरैत अछि। स्मृति केँ बदलल नहि जा सकैत, मुदा ओ मृत मित्रक परिवार दिस फेर हाथ बढ़ा
सकैत छथि। अन्तमे ओ रमाकान्तक परिजनक समाचार लेबाक सन्देश पठबैत छथि।
कथा
९ ·
चाबी
सौंपबाक दिन
रामचरित काका बरखों सँ विद्यालयक फाटक, कोठली
आ घण्टी सँ जुड़ल छथि। सेवा समाप्तिक दिन हुनका एगारह चाबीक पुरान गुच्छा दोसर व्यक्तिक
हाथमे सौंपबाक अछि। विद्यालयक दैनिक स्वर, विद्यार्थी आ शिक्षकसभक अपनापन हुनकर जीवनक
अभिन्न हिस्सा बनि चुकल अछि। औपचारिक विदाइ भेलापर हुनका घरक निस्तब्धता आ काल्हि सँ
विद्यालय नजेबाक सत्यक सामना करय पड़ैत अछि। डायरीमे ओ लिखैत छथि जे विद्यालय चलैत
रहत आ ओ घरमे रहताह। ई दुनू वाक्यक बीच ओ अपन नब अस्तित्व खोजैत छथि। अन्तमे घरक ढीला
किवाड़ ठीक करबाक लेल पेचकस खोजब हुनकर काज करबाक स्वाभाविक प्रवृत्तिक निरन्तरता देखबैत
अछि।
कथा
१० ·
दू
कप चाय
देवकी देवीक घरमे एक साँझ फेर तीन कप चाह राखल
जाइत अछि, मुदा परिवारक भीतर पुरान सहजता नहि अछि। ताराकान्त बाबूक आगमन आ हुनकर बातक
बीच देवकी आ हरिनाथक सम्बन्धमे जमल मौन स्पष्ट होइत अछि। हैदराबादसँ आएल पारिवारिक
समाचार, पुरान सूटकेस आ अलग-अलग ढङ्ग सँ परोसल चाह हुनका सभकेँ नहि कहल बातक स्मरण
करबैत अछि। दिन बीतैत दुनू बीच आवश्यक घरेलू बातचीत चलैत रहैत अछि, मुदा भावनात्मक
दूरी एकाएक नहि मेटाइत अछि। अन्तिम दृश्य मे दुनू चाह पिबैत छथि आ पुरान सूटकेस धूरिसँ
भरल पड़ल रहैत अछि। कथा घरेलू निकटता, दूरी आ अधूरा संवादक सूक्ष्म चित्र अछि।
कथा
११ ·
सड़कक
ओहि पार
तीन बरख सँ असगरे रहैत शिवकान्त बाबूक ओसारा
मुख्य सड़क दिस खुलैत अछि। सड़कक ओहि पारक घर आ ओकर रोशनी हुनकर दिनचर्याक परिचित हिस्सा
बनि गेल अछि, यद्यपि ओतयक लोकसँ खास परिचय नहि अछि। ओहि घरक गतिविधिमे परिवर्तन हुनका
बेचैन करैत अछि। घरक भीतरक एकाकीपन आ दोसरक जीवनक प्रति संकोच बीच ओ कखनो फाटक धरि
जाइत छथि, कखनो प्रश्न मनमे रोकि लैत छथि। धीरे-धीरे सड़कक दुनू कातक लोक एक-दोसराक
उपस्थितिक महत्त्व बुझैत अछि। अन्तमे अपन ओसाराक बत्ती जरैत छोड़ि देब शिवकान्त बाबूक
छोट, किन्तु अर्थपूर्ण उत्तर बनैत अछि।
कथा
१२ ·
नाम
कटबाक सूचना
रघुनाथ मिश्रक मृत्युक आठ मास बाद घरक सरकारी
अभिलेखसँ हुनकर नाम हटेबाक प्रक्रिया शैलेन्द्रकेँ पूरा करय पड़ैत अछि। कागज पर ई साधारण
संशोधन अछि, मुदा घरमे पिताक कुर्सी, लाठी आ स्मृतिसँ जुड़ल वस्तु सभ ओहिना पड़ल अछि।
प्रमाणपत्र, कार्यालयी प्रश्न आ परिवारक सदस्यसभक नव सूची बनबैत शैलेन्द्र केँ अनुभूति
होइत अछि जे अभिलेखमे ककरो नाम कटब आ जीवनसँ ओकर उपस्थिति मेटा देब एक्के बात नहि।
नव सूचीमे कमला देवी आ परिवारक अन्य सदस्य बचैत छथि। कथा समाप्त होइत अछि ओसारामे जरैत
बत्ती आ दीवार पर पड़ल लाठीक छायाक संग।
कथा
१३ ·
कापीक
अन्तिम पन्ना
शिक्षिका सुधा मिश्रकेँ एक छात्रा पल्लवीक कापीक
अन्तिम पन्नामे ओकर घरक कठिनाई आ पढ़बाक इच्छाक लिखल पाँति सभ भेटैत अछि। छोट भायक
देखरेख, गृहकाज आ विद्यालयक जिम्मेदारी बीच पल्लवी अपन पढ़ाइ बचबैत अछि। सुधाकेँ एहि
पाँति सभसँ अपन बचपनक अनुभव सेहो मोन पड़ैत अछि। ओ पल्लवीसँ बात करैत छथि, ओकर परिस्थिति
बुझबाक प्रयास करैत छथि आ अधूर काजो आनि देबाक साहस दैत छथि। कापी जाँचबाक मामूली काज
बालिकाक मौन संघर्ष बुझबाक अवसर बनैत अछि। कथा शिक्षाक भीतर अंकसँ आगाँ सुनबाक, समय
देबाक आ भरोसा जगएबाक महत्त्व देखबैत अछि।
कथा
१४ ·
आमक
सूखल डारि
मालती पैतृक घरक बिक्रीक पूर्वसन्ध्या पर पहुँचैत
अछि आ आँगनक आमक पुरान डारि कटल देखि दुखी होइत अछि। भाइ प्रभाकर बतबैत अछि जे डारि
भीतरसँ खोखर भऽ खतरनाक भेल छल। घरक सामान समेटैत दुनू केँ माए-बाबूक जीवन, बाल्यकाल
आ अपन-अपन स्मृति मोन पड़ैत अछि। घर राखबाक व्यावहारिक जिम्मेदारी उठेबा लेल मालती
तैयार नहि अछि, मुदा घर बेचब स्वीकारब सेहो सहज नहि। घरक रजिस्ट्रीक बाद ओ माएक लोहेक
छोट डिब्बा अपन संग लऽ जाइत अछि। पछाँ नहि मुड़बाक ओकर निर्णय घरक स्मृतिसँ मुक्ति
नहि, बदलल जीवनक कठोर सत्य स्वीकार करबाक सङ्केत अछि।
कथा
१५ ·
बेरोजगार
दुपहरिया
अनिरुद्ध बेरोजगारीक दिनसभ चौकक लखनक चाह-दोकान
पर बितबैत अछि। नौकरीक परीक्षा, परिणामक प्रतीक्षा आ घरक अपेक्षा ओकर आत्मविश्वासक
परीक्षा लैत अछि। दोकानपर बातचीत आ एक बालिका निधिक पढ़ाइ सँ जुड़ल प्रसंग ओकरा अपन
उपयोगिता पर फेर सोचय लेल बाध्य करैत अछि। ओ जानैत अछि जे असफलताक भय वास्तविक अछि,
मुदा ओकर कारण रोजक प्रयास छोड़ि देब समाधान नहि। दुपहरियाक अन्तमे नौकरीक स्थिति अथवा
परिणाम नहि बदलैत अछि। तथापि ओ चाह-दोकान सँ उठि सड़क पार करैत पुस्तकालयक बाट पकड़ैत
अछि। एहि मामूली निर्णयमे ठहरल जीवनक भीतर आगाँ बढ़बाक इच्छा भेटैत अछि।
कथा
१६ ·
फोन
नहि आयल
मधुबनीमे असगरे रहैत गोपाल बाबू प्रत्येक रविवार
बेंगलुरुमे बसल बेटा नीरजक फोनक प्रतीक्षा करैत छथि। एक दिन निर्धारित समय पर फोन नहि
अबैत अछि, तऽ हुनकर पूरा दिन प्रतीक्षा आ आशङ्कामे बीतैत अछि। पत्नी शैलजाक मृत्यु
बाद बेटाक साप्ताहिक बातचीत हुनकर दिनचर्याक आधार बनि गेल अछि। धीरे-धीरे ओ घरक पिछुआरिमे
पौधा आ माटिसँ जुड़ल काजमे ध्यान लगबैत छथि। अगिला रविदिन फोन बजैत अछि, मुदा ओ पहिने
अमरूदक पौधाक मेड़ पूरा करैत छथि, तखन फोन उठबैत छथि। प्रतीक्षासँ परे अपन दिनक अर्थ
खोजबाक एहि परिवर्तनमे कथा सम्पन्न होइत अछि।
कथा
१७ ·
छोट
पुरस्कार
शशिकान्त मिश्रकेँ स्थानीय साहित्य परिषद्सँ
साहित्य-सम्मान भेटबाक समाचार अबैत अछि। पुरान लेखनक मान्यता हुनका प्रसन्न करैत अछि,
मुदा समारोहक औपचारिकता, भाषण आ तसवीरक बीच ओ अपन लिखनाइ लगभग छोड़ि देबाक सत्य अनुभव
करैत छथि। बादमे एक बच्चीक सरल प्रश्न—ओ आब किएक नहि लिखैत छथि—हुनका पुरस्कारक प्रशंसासँ
बेसी भीतर धरि छूबैत अछि। घर घुरि ओ डायरीमे एहि प्रश्नक उल्लेख करैत छथि आ बहुत दिन
बाद एक नब पाँति लिखैत छथि। पाँति हुनका पूरा पसिन नहि पड़ैत, मुदा ओ ओकरा काटैत नहि
छथि। पुरस्कार लेखकीय जीवनक अन्तिम मोहर नहि, पुनः आरम्भक प्रेरणा बनैत अछि।
कथा
१८ ·
नव
पड़ोसी
सरस्वती देवीक बगलमे पाँच बरखसँ बन्द घरमे अभिनव
आ नीलिमाक परिवार आबि बसैत अछि। आरम्भिक संकोचक बाद रोजक छोट-छोट सहायता, बीमारीक समय
दवा आनब, बगियाक धनियाँ आ घरेलू बातचीत सँ परिचय अपनापनमे बदलैत अछि। सरस्वती देवीक
अपन सन्तान दूर अछि, आ नब पड़ोसीसँ बनल सम्बन्ध हुनकर एकाकी दिनमे नब गति अनैत अछि।
किछु मास बाद ओ परिवार फेर घर खाली कऽ चलि जाइत अछि। फाटक फेर बन्द भऽ जाइत अछि, मुदा
सरस्वती देवीक बगियामे रोपल-पालल हरियर पात रहि जाइत अछि। कथा अस्थायी पड़ोसक स्नेह
आ बिछोहक शान्त अनुभूति अछि।
कथा
१९ ·
कुर्सीक
चरमराहट
रामलोचन यादव पुरान नाली-योजनाक कागजक बहाने
पंचायत भवन पहुँचैत छथि। असलमे एहि भवन आ ओतयक पुरान कुर्सी सँ हुनकर सार्वजनिक जीवनक
कतेको स्मृति जुड़ल अछि। बदलबैत व्यवस्था, नव जिम्मेदार व्यक्ति आ पुरान परिचित भोला-रघुनन्दन
सँ बातचीतमे ओ अनुभव करैत छथि जे समयक संग अपन स्थान बदलैत अछि। कुर्सीक चरमराहट हुनका
पुरान अधिकार आ ओहि पदसँ दूर होएबाक अनुभूति दैत अछि। ओ धीरे-धीरे अपन बात कहबाक बदला
दोसरक बात ध्यानसँ सुनय लगैत छथि। अन्तिम दृश्य मे भोलाक कथन फेर सुनबाक हुनकर आग्रह
एहि आन्तरिक परिवर्तनक सङ्केत अछि।
कथा
२० ·
सबेरे
सात बजे
सेवानिवृत्त शिक्षक रघुनाथ झा एखनहुँ पहिने
जकाँ भोरमे उठैत छथि। बरखों तक सबेरे सात बजलाक अर्थ विद्यालयक दिशा मे निकलनाइ छल।
आब घरक ओसारा, चाह, साइकिल, घरेलू काज आ पत्नी कमला देवीक संग बितल क्षण हुनकर नव दिनचर्या
बनबय लगैत अछि। बीच-बीचमे विद्यालयक घंटी आ पुरान विद्यार्थीसभक स्मृति हुनका अपन पुरान
भूमिकामे घुरा लैत अछि। ओ घरक छोट-छोट वस्तु आ समय केँ ध्यान सँ देखबाक सीखैत छथि।
अन्तमे सात बजैत घंटी सुनि हुनकर पएर क्षणभरि दरबज्जा दिस बढ़ैत अछि, मुदा ओ घड़ी देखबा
नहि उठि चाहक कप हाथमे बैसि रहैत छथि।
कथा
२१ ·
दू
टिकट
रामविलास चौधरी बसमे प्रायः संग-संग दू टिकट
किनैत छथि, यद्यपि यात्रा असगरे करैत छथि। महेश टिकट-विक्रेता सहित आन लोक एहि आदतक
कारण बूझि नहि पबैत अछि। एक दिन पटना मेडिकल जाएवाली एक स्त्री आ ओकर बीमार बच्चाकेँ
सीट चाही, तखन रामविलास अपन दोसर टिकट ओकरा दैत छथि। यात्रामे ओ बहुत पहिनेक एक अनजान
स्त्रीक सहायता स्मरण करैत छथि, जकर कारण एक बालिकाक भविष्यक बाट खुलल छल। एहि अनुभवक
स्मृतिमे ओ दोसर सीट किनबाक आदत बनौने छथि। अगिला मास फेर दू टिकट माँगैत छथि; बगलमे
कियो एखनहुँ नहि अछि, मुदा सम्भावना खुलल अछि।
कथा
२२ ·
कंगनक
डिब्बा
मालती देवी मृत्युसँ पहिने बेटी सुमित्राकेँ
नीला मखमलक डिब्बा दऽ गेलीह आ कहलनि जे नन्दिनीक विवाहसँ सात दिन पहिने खोलब। डिब्बाक
रहस्यक खोज सुमित्राकेँ हरिलाल लग पहुँचबैत अछि। ओतय बुझाइत अछि जे माए आ बाबू रमेश्वर
झा बरखों धरि किस्त जमा कऽ कंगन बनबौने छथि। माएक मृत्यु बादो बाबू ओहि संकल्पकेँ पूरा
करैत रहलाह। विवाहक दिन कंगन नन्दिनीकेँ भेटैत अछि। डिब्बामे बचल रसीदसभ पर माता-पिताक
अलग-अलग हस्ताक्षर हुनकर साझा स्नेह आ दीर्घ त्यागक साक्षी बनैत अछि।
कथा
२३ ·
एक
रुपैया कम
बरही बजारक पुरान किराना-दोकानक मालिक गिरीश
साह हिसाबक एक-एक पाई मिलबय लेल प्रसिद्ध छथि। फुलकली देवीक नाम पर बाकी एक रुपैयाक
प्रविष्टि हुनका व्यथित करैत अछि। बही, खुदरा आ ग्राहकसँ भेल बातक बीच ओ एक रुपैयाक
अन्तर बुझबाक प्रयत्न करैत छथि। छोट रकमक विवाद हुनका व्यावसायिक कठोरता आ मानवीय स्मृतिक
सम्बन्ध पर सोचय लेल बाध्य करैत अछि। हिसाब अन्ततः पूरा होइत अछि, मुदा एहि घटनासँ
हुनका बुझाइत अछि जे बहीक अंकसँ बेसी महत्त्वपूर्ण लोकक संग जोगायल विश्वास आ स्मृति
अछि। खाली खुदरा-कटोरी देखि हुनका अपन पुरान व्यवहार नव ढङ्ग सँ बुझाइत अछि।
कथा
२४ ·
फोटो
स्टूडियो
बेंता चौकक ‘ज्योति फोटो स्टूडियो’क मालिक पंकज
झा मोबाइलक समयमे फोटो खिंचबाक बदलैत जरूरत देखैत छथि। पुरान ग्राहक अनिरुद्ध आ शैल
देवीक फोटो बनबैत हुनका अनुभव होइत अछि जे तसवीर केवल चेहरा ठीक करबाक वस्तु नहि, व्यक्तिक
जीवनक साक्ष्य सेहो अछि। ककरो चिह्न, चश्मा वा झुर्री हटबैत चित्र सुन्दर बनि सकैत
अछि, मुदा ओकर अपन पहिचान कमि सकैत अछि। एहि अनुभूतिक प्रभाव पंकजक अपन परिवार पर पड़ैत
अछि। अन्तमे ओ अपन बाबूक फोटो हुनकर वास्तविक चश्मा, उज्जर केश आ माथक रेखासहित खींचैत
छथि।
कथा
२५ ·
लाल
स्वेटर
महिला बुनकर सहकारीमे उषा देवी तैयार स्वेटरसभक
नाप आ गुणवत्ता जाँचैत छथि। लाल स्वेटरक नाप पर्चीसँ छह इंच कम निकलला पर ओ ओकरा अस्वीकार
करैत छथि, मुदा बनौनिहार गीता अपन पक्ष पर अडिग रहैत छथि। ग्राहक सुलेखा देवी अपन बेटा
चन्दनक संग एला पर नापक पाछाँक वास्तविक आवश्यकता सामने अबैत अछि। नियम, कारीगरक अनुभव
आ ग्राहकक देहक बीचक अन्तर स्पष्ट होइत अछि। उषा देवी मानैत छथि जे एहि प्रसंगमे गीता
पर्चीसँ बेसी ठीक बुझने छलीह। अन्ततः अभिलेखमे नब पाँति जुड़ैत अछि; कथा नियमक उपयोगिता
संग मानवीय सुनबाक आवश्यकता देखबैत अछि।
कथा
२६ ·
चाबी
चौदह बरख सँ एक घरमे रहैत कमला देवी आब सामान
बान्हि दोसर ठाम जाए रहल छथि। ओहि घरमे घरेलू जीवनक संग बच्चासभक साँझक पढ़ाइ सेहो
चलैत रहल अछि। घरमालिक हरिमोहन बाबू आ कमलाक बातचीतमे पुरान सहायताक स्मृति उभरैत अछि।
कमला अपन निवास छोड़ैत छथि, मुदा पढ़ाइक क्रम समाप्त नहि होए, एहि लेल चाबी आ कापी
नव हाथमे पहुँचबैत छथि। अन्तमे छोट कोठलीमे रिंकी बच्चीसभक संग पढ़ाइ शुरू करैत अछि
आ नब तारीख लिखैत अछि। मुख्य फाटक बन्द होइत अछि, मुदा गलीक छोट दरबज्जा खुलल रहैत
अछि—साझा काजक निरन्तरताक रूपमे।
कथा
२७ ·
दस
मिनट
ललिता देवी दरभंगा स्टेशन पर पटना जाएवाली गाड़ी
पकड़य दौड़ैत छथि। भानजी रेणुक कागज सत्यापन लेल पहुँचेनाइ अत्यन्त जरूरी अछि। प्लेटफॉर्म,
सीढ़ी, झोरा आ समयक भाग-दौड़मे हुनकर भेट युवक शशांकसँ होइत अछि, जे अपन कागज लऽ ओही
गाड़ी दिस जा रहल अछि। छोट-छोट सहायता आ बातचीतमे दुनू यात्राक उद्देश्य स्पष्ट होइत
अछि। अन्तिम क्षणमे जरूरी लिफाफा सही हाथमे पहुँचैत अछि, आ ट्रेन अपन समय पर चलि जाइत
अछि। दस मिनटक हड़बड़ीमे अनजान लोकक बीच भरोसा आ सहयोगक सम्बन्ध बनैत अछि; अन्तमे दुनू
हलुक झोरा आ खाली हाथक भिन्न अनुभूति संग धीरे चलैत छथि।
कथा
२८ ·
अन्तिम
ग्राहक
रामसेवक ठाकुर अपन पुरान केश-कर्तन दोकान बन्द
करबाक अन्तिम दिन सामान समेटैत छथि। पुरान कंघी, कैंची, आइना आ दोकानक बोर्ड हुनकर
दीर्घ श्रमजीवनक साक्षी अछि। शिष्य नन्दू एहि वस्तु सभक भावी उपयोगक चिन्ता करैत अछि।
दिनक अन्तिम ग्राहक मोन्टूक बाल काटैत समय गुरु-शिष्यक सम्बन्ध आ सेवा-कौशलक स्मृति
उभरैत अछि। रामसेवक अन्तिम दिनो तय शुल्क बदलैत नहि छथि। दोकानक शटर बन्द होइत अछि,
मुदा नन्दूक हाथमे बचल उज्जर कपड़ाक गठरी सँ बुझाइत अछि जे एक व्यवसाय बन्द भेलाक बादो
ओकर हुनर आ अपनापन दोसर हाथमे जीवित रहि सकैत अछि।
कथा
२९ ·
टूटल
घड़ी
माधवी केँ घरमे एक एहन पुरान घड़ी भेटैत अछि
जकर काँटा आ अंक उलटा चलैत अछि। पहिने ई ओकरा टूटल वा गलत बनावट बुझाइत अछि। घड़ीक
कारीगर बद्री साह आ परिवारक लोकसँ बात कएला पर पता चलैत अछि जे ओकरा विशेष प्रयोजनसँ
एना बनाओल गेल छल। बीमार नानीक ओछाओन, कोठलीक पुरान व्यवस्था आ आईनामे देखाइत प्रतिबिम्ब
सँ एहि उलटा समयक कारण स्पष्ट होइत अछि। माधवीकेँ बुझाइत अछि जे कोनो वस्तुक अर्थ ओकर
देखबाक दिशासँ बदलि सकैत अछि। अन्तमे दीवार पर घड़ी उलटा चलैत रहैत अछि, मुदा आईनामे
समय सीधा आगाँ बढ़ैत देखाइत अछि।
कथा
३० ·
मिठाइक
डिब्बा
सीमा देवी घरमे अतिथि लेल एक सुन्दर क्रीम रंगक
मिठाइक डिब्बा चाहैत छथि। बेटी मृणाल कहैत छथि जे स्वाद मुख्य अछि, मुदा सीमा देहाती-सामाजिक
मान-सम्मानक चिन्तामे महँग डिब्बा लैत छथि। डिब्बाक नीचाँ चिन्हित नम्बर आ ओकर जमा
रुपैयाक व्यवस्था सँ ओहि देखाबाक वास्तविकता बादमे सामने अबैत अछि। बातचीतमे पड़ोसी
देवकीनन्दन बाबूक अनुभव हुनका बुझबैत अछि जे सुन्दर डिब्बा घुरि सकैत अछि, मुदा सम्बन्धक
मूल्य अलग अछि। अन्तमे डिब्बा दोकान घुरि जाइत अछि आ घरक तीन सदस्य बचल दू पेड़ा बाँटि
खाइत छथि। सीमा देवी लेल सुनहला किनारि अपन आकर्षण हरा दैत अछि।
कथा
३१ ·
छोट
विज्ञापन
निलेश झा छओ माससँ नौकरीक खोजमे दर-दर आवेदन
दैत अछि। अखबारक ‘काज चाही’ विज्ञापन देबाक विचार पहिने ओकरा संकोच करबैत अछि। छोट
विज्ञापन छपलापर लोक हुनका फॉर्म भरबाक, आवेदन लिखबाक आ कागज सम्हारबाक काज लेल सम्पर्क
करय लगैत अछि। ओ प्रत्येक काजमे समय लगबैत अछि आ अपन श्रमक मूल्य नब ढङ्ग सँ बुझैत
अछि। फोटोकॉपी-दोकानदार जावेदक संग ओकर काजक सम्भावना बनैत अछि। ओकरा नियमित नौकरी
एखन नहि भेटल अछि, मुदा अखबारक छोट काटल विज्ञापन आब असफलताक प्रमाण नहि, अपन हुनरसँ
बाट बनएबाक पहिल चिह्न अछि।
कथा
३२ ·
नील
पेन
छात्रवृत्ति नवीकरणक फॉर्ममे ममता अपन माए फूलकुमारी
देवीक हस्ताक्षर लऽ अबैत अछि, मुदा विद्यालयक पुरान अभिलेखमे माएक अँगूठाछाप दर्ज अछि।
लिपिक विनोद झा दुनू चिह्नक अन्तर पूछैत छथि। एहि प्रश्नक संग स्पष्ट होइत अछि जे फूलकुमारी
वयस्क उमेरमे धीरे-धीरे अक्षर सीखलनि आ नील पेनसँ अपन नाँव लिखबाक अभ्यास कएलनि। विद्यालयमे
जाँच होइत अछि आ हुनकर पहिचान मानल जाइत अछि। फूलकुमारी अपन लिखल नामक संग पुरान अँगूठाछापक
सीमा पार करैत छथि। कथा साक्षरताकेँ केवल औपचारिक शिक्षा नहि, आत्मसम्मान आ अपन पहिचान
लिखबाक अधिकारक रूपमे देखबैत अछि।
कथा
३३ ·
काठक
घोड़ा
आँगनबाड़ी केन्द्रक सुशीला एक टुटल-फुटल काठक
झुलनिहार घोड़ा मिस्त्री धर्मनाथ लग मरम्मति लेल अनैत अछि। घोड़ाक पुरान रंग, टूटल
कान आ ढीला पाटा देखिकए ओकर अनुपयोगी होएबाक आशङ्का होइत अछि। धर्मनाथ पुरान बनावट
बुझि आवश्यक मरम्मति करैत छथि। बच्चासभ फेर एक-एक कऽ घोड़ा पर बैसय लगैत अछि। कारीगरकेँ
बुझाइत अछि जे पुरान वस्तु केवल संग्रहमे रखबाक लेल नहि, उपयोगमे घुरबाक लेल सेहो होइत
अछि। अपन बहीमे ओ वस्तुक इतिहासक विस्तार लिखबाक बदला ‘फेर चलल’ लिखैत छथि। एहि छोट
वाक्यमे श्रम, स्मृति आ नब जीवन जुड़ैत अछि।
कथा
३४ ·
सिलाइ
मशीन
पुरान दर्जी शिवनाथ ठाकुरक सम्मान करबाक निर्णय
व्यापारी संघ लैत अछि। सभ लोक हुनकर नाम आ दोकानक प्रसिद्धि जानैत अछि, मुदा मशीन चलबैत
रहलीह हुनकर पत्नी सावित्री। समारोहक तैयारीमे ई अनदेखल श्रम सामने अबैत अछि। शिवनाथ
स्वीकार करैत छथि जे ग्राहक सँ बात, नाप आ कटाइ हुनकर जिम्मामे छल, मुदा सिलाइक मुख्य
श्रम सावित्रीक छल। सार्वजनिक सम्मानमे पत्नीकेँ उचित स्थान देबाक निर्णय होइत अछि।
दोकानक पट्ट पर अन्ततः दुनूक नाम जुड़ैत अछि। नीरा मशीन चलबय सीखैत अछि। कथा स्त्रीक
अदृश्य श्रमक पहिचान आ परम्परागत कौशलक अगिला पीढ़ी धरि पहुँचनाइ देखबैत अछि।
कथा
३५ ·
एक
जोड़ी जूता
महिला छात्रावासक नव अधीक्षिका मधु झा पुरान
सामानक सूची बनबैत एक जोड़ी कारी जूता पबैत छथि। परिचारिका विमला दीदी बतबैत छथि जे
ई जूता बरखों सँ जरूरतमन्द छात्रासभक बीच घूमैत रहल अछि। निशा परीक्षा अथवा नौकरीक
प्रयोजनसँ ओकर उपयोग करैत अछि आ फेर घुरा दैत अछि। निरीक्षणक समय एकरा ककरो निजी सम्पत्ति
मानबाक बदला साझा सामग्रीक रूपमे दर्ज कएल जाइत अछि। जूताक मालिकक नाँव अज्ञात रहब
आब समस्या नहि रहैत अछि। अन्तिम दृश्य मे जूता अगिला जरूरतमन्दक प्रतीक्षा करैत अछि;
कथा गरिमा, सहयोग आ वस्तुक साझा उपयोगक अर्थ उभारैत अछि।
कथा
३६ ·
खोआइल
पर्स
बस-पड़ावक साइकिल-मिस्त्री रघुवीर मंडलकेँ एक
पर्स भेटैत अछि। ओकर भीतर रुपैया आ परिचयपत्रक संग अनेक छोट-छोट कागज पर लोकक नाम आ
रकम लिखल अछि। पर्सक मालिक बस-परिचालक देवेन्द्रक खोज करैत रघुवीर बुझैत अछि जे ई पर्चीसभ
साधारण उधारीक हिसाब नहि, लोकक परस्पर विश्वासक स्मृति अछि। हिसाब मिलबैत ओकरा अपन
देबाक बाकी रुपैयाक बातो मोन पड़ैत अछि। पर्स सही मालिककेँ घुरि जाइत अछि। बादमे रघुवीर
छोट रकमक एक नब पर्ची बनबैत कहैत अछि जे पाइ छोट भऽ सकैत अछि, मुदा मोन रखबाक बात छोट
नहि होइत अछि।
कथा
३७ ·
किरायाक
कमरा
दरभंगाक शारदा देवीक घरक छोट किरायाक कमरा अनेक
विद्यार्थिनीक अस्थायी आश्रय रहल अछि। बेटी किरण नील रजिस्टरमे किराया आ खाली भेल दिनक
हिसाब देखैत अछि। पूर्व किरायेदार रीता अपन बचल दू दिनक किराया आगाँक परीक्षार्थी लेल
छोड़ि गेल छलीह। एहि क्रममे शिक्षक-परीक्षा देबा आएल सोनमकेँ एक रातिक आश्रय भेटैत
अछि। रजिस्टरमे नाम आ तारीख जुड़ैत अछि, मुदा ओहि रातिक किराया दोबारा नहि लेल जाइत
अछि। कथा देखबैत अछि जे किरायाक कोठली केवल लेन-देनक स्थान नहि, अजनबी लोकक बीच भरोसा
आ अवसर बाँटबाक ठाम सेहो बनि सकैत अछि।
कथा
३८ ·
बिना
नामक पार्सल
माए कौशल्या देवीक मृत्यु बाद अरुण झाक पीयर
फाटकवला घरमे बिना भेजनिहारक नामक एक पार्सल पहुँचैत अछि। अरुण आ नीलिमा ओकर भीतरक
बन्हन, नाम आ पुरान कागजक सहारे पड़ोसक लोकसभसँ जुड़ल कथा बुझय लगैत छथि। पता चलैत
अछि जे कौशल्या देवी अनेक घरक बीच सामान, किताब आ छोट आवश्यक वस्तु भरोसाक आधार पर
पहुँचबैत रहलीह। पार्सल कोनो रहस्यमय उपहार नहि, ओहि अधूरा आवागमनक कड़ी अछि। अरुण-नीलिमा
बाकी सामान सही लोक धरि पहुँचेबाक जिम्मेदारी लैत छथि। अन्तमे माएक खाली झोरा हुनका
कमी नहि, दोसरक लेल बचल जगहक प्रतीक बुझाइत अछि।
कथा
३९ ·
तस्वीरक
पाछाँ
विजयकान्त झाक घरमे टाँगल पुरान पारिवारिक तस्वीरकेँ
सभ एक संग जुटल परिवारक स्मृति मानैत अछि। फ्रेमक मरम्मतिक समय ओकर पाछाँक अभिलेख आ
नरेश फोटो-सर्विसक पुरान रजिस्टरसँ खुलैत अछि जे तस्वीर अलग-अलग ठाम खिंचल अनेक फोटोक
जोड़ि बनाओल गेल छल। पहिने एहि सत्यसँ परिवारक सदस्यसभ विचलित होइत छथि। स्रोत तसवीरसभ
देखलापर ओ सभ गौरी देवीक ओहि इच्छाकेँ बुझैत छथि, जाहिसँ दूर-दूर बसल लोक एक चित्रमे
संग रहि सकथि। तस्वीर ऐतिहासिक रूपेँ एक बेरक जुटान नहि, अलगावक बीच पारिवारिक एकताक
सचेत रचना बनैत अछि।
कथा
४० ·
दू
दीप
पीपरवला गलीमे पक्का बाट आ कच्चा टोला बीच अन्हारक
अन्तर अछि। दीपावलीक अवसर पर मंगला काकीक कहला अनुसार एक दीप घरक चौखट पर आ दोसर गलीक
मोड़ पर राखल जाइत अछि। नयन पहिने एहि व्यवस्थाकेँ अनावश्यक बुझैत अछि, मुदा अन्हारमे
बाट चलनिहार लोकक कठिनाई आ मोड़क इजोतक आवश्यकता ओकरा स्पष्ट होइत अछि। दीपक लेल तेल,
बाती आ छोट खर्चक व्यवस्था साझा चिन्ताक विषय बनैत अछि। बादमे मोड़क दीप केवल पर्वक
सजावट नहि रहैत अछि। राति घनगर भेलापर कियो ओकरामे फेर तेल दैत अछि; कथा सार्वजनिक
बाटक सामूहिक जिम्मेदारी पर केन्द्रित अछि।
कथा
४१ ·
पछिला
पंगति
बिजुली-मिस्त्री माधवकेँ सुरेश बाबूक बेटी अंजलीक
विवाहक निमन्त्रण भेटैत अछि आ सजावटक विद्युत्-व्यवस्थाक काज सेहो सौंपल जाइत अछि।
समारोहमे ओ कखनो अतिथि, कखनो मजदूर बुझल जाइत छथि। प्रकाशक खराबी ठीक करबाक कारण भोजनक
व्यवस्था आ सम्मानक प्रश्न आरम्भ होइत अछि। निमन्त्रण-पत्रक उपस्थिति आ मजदूरीक पावतीक
बीच हुनकर सामाजिक स्थान अलग-अलग गिनल जाइत अछि। अन्ततः माधव अपन श्रमक मूल्य लऽ चलि
जाइत छथि। हुनकर झोरामे निमन्त्रण आ मजदूरीक पावती एक संग रहैत अछि। कथा विवाहक उजासक
पाछाँ श्रमिकक अदृश्य श्रम आ अतिथि-श्रमिकक भेद पर प्रश्न उठबैत अछि।
कथा
४२ ·
चारि
हाथ कपड़ा
विद्यालयक नव सत्रमे नेहाक पोशाक लेल चारि हाथ
कपड़ा किनबाक सूची अबैत अछि। रमा देवी बाजारमे कपड़ाक मोल आ नाप मिलबैत छथि, मुदा अलग-अलग
चौड़ाइक थानमे एक्के ‘चारि हाथ’ बराबर वस्त्र नहि दैत अछि। दर्जिन विमला, दोकानदार
बद्री साह आ विद्यालयक अभिभावक-सभामे एहि अन्तर पर चर्चा होइत अछि। पता चलैत अछि जे
पोशाकक पुरान निर्देश ओहि कपड़ाक चौड़ाइ पर आधारित अछि जे आब सभ ठाम समान नहि। सूची
आ रसीदक हिसाब नब ढङ्ग सँ बुझल जाइत अछि। रमा दू भिन्न नापक रसीद सूची संग राखैत छथि,
जाहिसँ अगिला बेर भ्रम नहि हो।
कथा
४३ ·
बाँटल
छाँह
फुटपाथ पर रामसागर आ नसीमा खातूनक लगलग ठेला
अछि। घामसँ बचबाक लेल साझा जाल लगबैत दुनूकेँ राहत भेटैत अछि, मुदा नगर निकायक आवंटित
सीमा पार करबाक नियम सँ जाल हटेबा पड़ैत अछि। लोकहित लेल सार्वजनिक छाँह बनेबाक आवेदन
आ कार्यालयी जाँच चलैत अछि। नियमक पर्ची जालकेँ अवैध कहैत अछि, आ साझा उपयोगक सत्यापन
सेहो अधूरा रहैत अछि। सरकारी जाल ठेलाक नीचाँ सुरक्षित रहि जाइत अछि, जखन कि बीचक बाट
पर घाम ओहिना पड़ैत अछि। कथा कागजी सीमारेखा आ वास्तविक सामूहिक आवश्यकताक बीचक विरोधाभास
देखबैत अछि।
कथा
४४ ·
एक
दिनक छुट्टी
सुधा झा घरेलू कामगार मालती देवीक मासिक मजूरीमे
कटौती करैत छथि, कारण ओ एक दिन काज पर नहि अयलीह। मुदा मालतीक कार्यदिवस, अतिरिक्त
काज आ बदलीमे कएल श्रमक हिसाब स्पष्ट नहि अछि। सुधा आ मालती बातचीत कऽ ओहि दिनक वास्तविक
स्थिति मिलबैत छथि। ई प्रश्न उठैत अछि जे घरक कामगारक समय आ छुट्टीकेँ कोन शब्दमे दर्ज
कएल जाए। अन्ततः मजूरी आ अनुपस्थितिक व्यवहार स्पष्ट करबाक लेल लिखित पंजी बनैत अछि।
मालती अगिला बुध दिनक लेल ‘छुट्टी’ चुनैत छथि, बदली दिन नहि। दूनू अभिलेखमे एक्के अर्थ
सँ ‘मंजूर छुट्टी’ लिखल जाइत अछि।
कथा
४५ ·
जमानतक
टीन
साइकिल-मिस्त्री नसीम अंसारीक दोकानमे गोविन्दक
पुरान हरियर टीनक बक्सा चारि माससँ जमानत जकाँ राखल अछि। बक्साक ऊपर नाम आ रकम लिखल
अछि, मुदा ओकर भीतरक वस्तु आ मालिकक वास्तविक परिस्थिति सभकेँ स्पष्ट नहि। गोविन्द
अन्ततः पत्नी आ बच्ची संग घुरैत छथि। बक्सा वापस लेबाक समय पुरान लेन-देनक संग मानवीय
भरोसाक बात सामने अबैत अछि। नसीम परिवारकेँ सामान लऽ जाएबामे सहायता करैत छथि। बसक
छत पर हरियर टीन लदैत अछि आ दोकानमे ओकर पड़ल ठाम पर साफ चौकोर निशान बचैत अछि। कथा
गरीबीक बीच विश्वास आ जमानतक अर्थक सूक्ष्म चित्रण अछि।
कथा
४६ ·
आधा
बोरा
बटाइदार रामलोचन यादव आ खेतमालिक शशिभूषण झाक
बीच धानक उपज आधा-आधा बाँटबाक समझौता अछि। खलिहानमे तराजू पर बोरा तौलल जाइत अछि, मुदा
भीजल आ सुखल धानक वजनक अन्तर सँ बराबरी कठिन होइत अछि। तुलसी साहक हिसाब आ दानाक नमी
देखैत दुनू पक्ष फेर गणना करैत छथि। माप सही रखबाक ई प्रयासमे श्रम, भरोसा आ प्राकृतिक
परिस्थितिक प्रश्न उठैत अछि। अन्ततः धान बाँटल जाइत अछि। खलिहानक बचल छोट हिस्सा मुर्गीसभकेँ
देल जाइत अछि; तराजू हटि गेलाक बाद ओतय पहिल बेर कोनो काँटा नहि हिलैत अछि।
कथा
४७ ·
दोसर
दर
आशा आरोग्य केन्द्रमे निःशुल्क स्वास्थ्य-शिविरक
रोगी लेल ‘दोसर दर’क संकेत लगाओल जाइत अछि, जखन कि नियमित रोगीक प्रवेश मुख्य दरसँ
अछि। नीलम आ स्वास्थ्यकर्मी सभ देखैत छथि जे एहि विभाजनसँ लोकक बीच अनावश्यक भ्रम आ
अन्तर बनैत अछि। एक समय दरक भेद हटला पर रोगीसभक आवागमन सहज भऽ जाइत अछि। डॉक्टर नेहा
सेहो दू प्रवेशक आवश्यकतापर प्रश्न करैत छथि। तथापि अगिला शिविरक तैयारी-सूचीमे पुरान
नियम दोहराओल जाइत अछि। नीलम ओहि पाँतिक बगलमे प्रश्नचिह्न लगा दैत छथि। कथाक अन्त
कोनो सरल समाधान नहि, व्यवस्था बदलबाक विचारक आरम्भ अछि।
कथा
४८ ·
पाँच
कुर्सी
विद्यालयक बैठक लेल पाँच लाल कुर्सी पर पदाधिकारीसभक
नामवला पर्ची राखल जाइत अछि। तेज बरखाक कारण निर्धारित अतिथि पहुँचि नहि पबैत छथि।
बैठकक बीच उपस्थित लोक, कर्मचारी आ ग्रामवासी सभक वास्तविक आवश्यकता पदानुक्रमित आसन-व्यवस्थासँ
बेसी महत्त्वपूर्ण बनैत अछि। एक भीजल साड़ीक निशान कुर्सी पर रहि जाइत अछि, जकरा बादमे
समेटि राखल जाइत अछि। अध्यक्षक अनुपस्थिति मे बैठक सम्पन्न भऽ जाइत अछि। प्रतिवेदन
बनबैत नन्दकिशोर ‘बैठक सम्पन्न’ लिखैत छथि, मुदा ‘बैठबाक व्यवस्था’क खाना खाली छोड़ैत
छथि। कथा कुर्सीक औपचारिक प्रतिष्ठा आ मनुष्यक वास्तविक उपस्थितिक अन्तर उजागर करैत
अछि।
कथा
४९ ·
धोबीक
निशान
प्रभा देवी धुलल कपड़ाक गठरी खोलि साड़ी गिनैत
छथि आ एक वस्तुक हिसाब पर संशय उठैत अछि। धोबीक घर, छोटनक कापी आ शशिकलाक संग भेल बातचीतमे
गिनतीक गलतीक प्रश्न धीरे-धीरे विश्वासक संकट बनि जाइत अछि। कपड़ाक खोज आ पुनर्गणना
होइत अछि, मुदा लोकक बीच उच्चरित शङ्का अपन अलग निशान छोड़ि जाइत अछि। अन्ततः कपड़ाक
सही संख्या पाँच दर्ज होइत अछि। धोबी भोला कपड़ाक भीतर छोट नील चिन्ह लगबैत अछि, जाहिसँ
आगाँ पहचानमे भूल नहि हो। मुदा कथाक अन्तिम टिप्पणी स्पष्ट करैत अछि जे गलीमे लागल
अविश्वासक निशान कपड़ाक चिन्हसँ बेसी गहिर अछि।
कथा
५० ·
मजदूरीक
घंटा
निर्माणाधीन भवनक फाटक पर मजूरसभक प्रवेश-निर्गमक
समय चौकीदार कैलाश लिखैत छथि। ठेकेदारक मजदूरी-पर्चीमे काजक समय अलग दर्ज भेला सँ बुधन
आ आन मजदूरक मासिक मजदूरी कमि जाइत अछि। फाटक पर पहुँचनाइ, औजार लेबाक पाँतिमे ठाढ़
रहनाइ आ वास्तविक काज शुरू होएबाक बीचक मिनट सभ गणनामे कतय जाएत, एहि पर विवाद उठैत
अछि। दू अलग रजिस्टर आ मालिक-विनोद साहक संग बातचीत सँ पुरान व्यवस्था पर प्रश्न होइत
अछि। नब हिसाबमे मजदूरक समयक पहचान स्पष्ट कएल जाइत अछि। भवन बनबाक संग ओकरा बनौनिहार
लोकक अदृश्य समय सेहो मान्यता पबैत अछि।
कथा
५१ ·
लाल
मुहर
विधवा शकुन्तला देवी पेंशनक आवेदन लेल आवश्यक
कागज नील खोलमे राखि प्रखण्ड कार्यालय पहुँचैत छथि। प्रमाणपत्र आ आवेदन सभ उपलब्ध रहितहुँ
लाल मुहरक आवश्यकता हुनका एक मेजसँ दोसर मेज धरि दौड़बैत अछि। बेटी पायल हुनकर यात्राक
खर्च आ औषधिक हिसाब देखैत अछि। अधिकारीसभक पूछताछक बीच प्रक्रिया आगाँ बढ़ैत अछि आ
आवश्यक मुहरक स्थिति स्पष्ट होइत अछि। मुदा कागज पूरा होएब पेंशन भेटि जाएबाक समान
नहि अछि। घर घुरला पर शकुन्तला कहैत छथि जे पहिल पेंशन एला परहि शेष हिसाब बुझल जाएत।
पायल खर्चक रेखाक नीचाँ खाली जगह छोड़ि दैत अछि।
कथा
५२ ·
साझा
मेड़
बरखाक बाद गोपाल यादव आ रघुनन्दनक खेतक बीचक
मेड़ पर घास कटबाक प्रश्न उठैत अछि। मेड़ सीमा सेहो अछि, मुदा ओकर दूब, माटि आ पानिक
उपयोग दुनू खेतसँ जुड़ल अछि। घास पर अधिकारक चर्चा धीरे-धीरे सीमा, श्रम आ जिम्मेदारीक
बहस बनैत अछि। छोट-छोट नाप आ पुरान बातक बीच दुनू अपन-अपन भूल बुझबाक प्रयास करैत छथि।
अन्तमे मेड़ पर उगल घासक प्रश्न निस्तेज पड़ैत अछि आ माटिक साझा उपयोगिता सामने अबैत
अछि। कथा स्पष्ट करैत अछि जे अलग खेतक बीचक मेड़ दुनू पक्षक पानि सम्हारैत साझा जिम्मेदारी
सेहो बनैत अछि।
कथा
५३ ·
एक
थारी भात
‘जनक भोजनालय’क मालिक जगदीश साह थारीक दाम आ
उधारीक हिसाब कठोरतासँ रखैत छथि। एक जरूरतमन्द ग्राहक मुरलीक भोजनक प्रश्न हुनका पुरान
नियम पर फेर सोचय लेल बाध्य करैत अछि। मुरली सेहो अपन कापीमे हिसाब रखैत अछि, ई जानि
जगदीश समझैत छथि जे सहायता गरिमा बचौने सेहो दऽ सकैत अछि। ओ निश्चित सीमाक भीतर बाकी
रकम लिखि भोजन देबाक व्यवस्था करैत छथि, मुदा अभिलेखमे ओकर उल्लेख अनिवार्य रखैत छथि।
अन्तमे भोजनालयक बहीमे सभ थारी स्पष्ट दर्ज रहैत अछि। कथा दान आ उधारीक बीच श्रमजीवीक
आत्मसम्मान आ व्यवस्थित सहयोगक स्थान देखबैत अछि।
कथा
५४ ·
किरायाक
ठेला
सरिता देवी प्रतिदिन भोला साहसँ पाँच नम्बरक
ठेला किराया पर लैत छथि। ठेलाक दैनिक सत्तर रुपैयाक किराया हुनकर व्यापारक समय आ कमाइक
हिसाब प्रभावित करैत अछि। एक दिन ठेला दोसर व्यक्तिकेँ देल जाएबासँ सरिता आ भोला बीच
प्रश्न उठैत अछि जे पूरा दिनक किराया देलाक बाद खाली समयक अधिकार ककरा अछि। बातचीत
आ गिनती सँ ठेलाक उपयोगक समय बाँटबाक सम्भावना बनैत अछि। बहीमे नब ढङ्ग सँ हिसाब रखबाक
आरम्भ होइत अछि। एक्के चारि चक्का आ एक्के उज्जर पाँच नम्बर रहितहुँ सरिताक लेल समयक
आर्थिक मूल्य आब स्पष्ट भऽ उठैत अछि।
कथा
५५ ·
तीन
गिलास पानी
निजी चिकित्सालयमे रोगी आ सहचर लेल पानि निःशुल्क
अछि, मुदा स्टीलक गिलास लेल बीस रुपैयाक जमानत देब पड़ैत अछि। सीमा देवीकेँ तीन गिलासक
उपयोग आ जमानत घुरेबामे अनेक मेज पर जाए पड़ैत अछि। कतार, पर्ची आ समयक गिनती सँ निःशुल्क
सुविधाक वास्तविक कठिनाई सामने अबैत अछि। ओ एहि व्यवस्थाक उलझनक प्रश्न उठबैत छथि।
बादमे व्यवस्था एना बदलैत अछि जे गिलास घुरौने पर रुपैया लेबाक प्रक्रिया सरल होइत
अछि। अन्तिम दृश्य मे सीमा बुझैत छथि जे पानि पहिनो निःशुल्क छल; असल परिवर्तन जमानत
घुरेबामे लगैत अनावश्यक श्रम आ समयक कमी अछि।
कथा
५६ ·
नामक
पाँति
बाढ़ि-शिविरक उपस्थितिपंजी घरक मुखियाक नाम
पर सदस्यसभक संख्या दर्ज करैत अछि। मंजरी देवी राहत वितरणक दौरान बुझैत छथि जे कुल
गिनतीमे हुनकर अपन नाम उचित स्थान पर नहि अछि। परिवारक सूची, सदस्यक पहचान आ स्थायी
अभिलेख बदलएबाक प्रश्न हुनका अनेक कार्यालयी चरण पार करबैत अछि। अस्थायी राहत-पाँजिमे
हुनकर नाँव लिखल रहितहुँ स्थायी घर-पाँजिमे जगह बनेबामे बेसी समय लगैत अछि। बाढ़िक
पानि बहुत पहिने उतरि गेलाक बादो अभिलेखक सुधार चलैत अछि। कथा देखबैत अछि जे राहतक
गिनतीमे उपस्थित मानल जाएब आ अपन नामसँ दर्ज होएब अलग अधिकार अछि।
कथा
५७ ·
फसलक
नमूना
धान-खरीद केन्द्रमे किसानसभक बोरा पहिने निबन्धन,
फेर गुणवत्ता-जाँच आ तौलसँ गुजरैत अछि। नमूना लेबाक क्रम आ तौलसँ पहिने दाना निकालबाक
ढंग पर किसान किरण प्रश्न उठबैत छथि। केन्द्रक कर्मचारी शशिभूषण आ अन्य लोकक संग चर्चा
होइत अछि जे नमूनाक वजन कोन पक्षक हिस्सा मानल जाए। नियम बदलि नमूना तौलक बाद लेबाक
व्यवस्था बनैत अछि। साँझ धरि नब क्रममे खरीद होइत अछि। धान, कटोरी, परखी आ तराजू वएह
रहैत अछि, मुदा मुट्ठीभरि दानाक समय बदलला सँ किसानक हिस्साक हिसाब न्यायसंगत बनबाक
सम्भावना बढ़ैत अछि।
कथा
५८ ·
छोट
छज्जा
किरायेदार ममता देवी अपन कोठलीक दरबज्जा पर
बरखाक पानि रोकबाक लेल छोट टीनक छज्जा लगबबैत छथि। घरमालिक शिवकान्त अनुमति आ दीवारक
अधिकारक प्रश्न उठबैत छथि। पेचक स्थान, पानिक ढलान, पलस्तर आ नालीक दिशा जाँचला पर
बुझाइत अछि जे किरायेदारक सुविधा आ मकानक सुरक्षा एक-दोसरासँ अलग नहि। मिस्त्रीक सहायतासँ
सुधारक बाट निकलैत अछि। छज्जा ममताक सामान रहैत अछि, दीवार शिवकान्तक सम्पत्ति; मुदा
बरखाक पानि दुनूक जिम्मेदारी जोड़ि दैत अछि। कथा स्वामित्वक सीमा आ साझा रखरखावक व्यावहारिक
सचाई उजागर करैत अछि।
कथा
५९ ·
साबुनक
टिकिया
महिला छात्रावासमे प्रत्येक छात्राकेँ मासमे
एक टिकिया नहबाक साबुन भेटबाक नियम अछि। वितरणक हिसाब मिलबैत एक टिकियाक कमी सामने
अबैत अछि, आ आरम्भमे प्रश्न उठैत अछि जे साबुन के लऽ गेल। अधीक्षिका कौशल्या देवी,
परिचारिका आ छात्रासभ सूची जाँचैत छथि। जाँचसँ स्पष्ट होइत अछि जे वस्तु चोरी वा गुम
नहि भेल छल; एक छात्राक नाम वितरणपंजीमे छूटि गेल छल। नब छात्राक उपस्थितिक संग कुल
गिनती सुधरल जाइत अछि। कथा नियमक बराबरी आ अभिलेखमे व्यक्तिक सही स्थानक सम्बन्ध रेखांकित
करैत अछि—उनचास नाम लिखब टिकियाक संख्या जतेकहि आवश्यक अछि।
कथा
६० ·
हिसाबसँ
बाहर
शरद हाट समाप्त होएबाक राति मसाला-दोकानदार
रामलोचन साह आमदनी आ खर्च जोड़ैत छथि। परिवारक सदस्य सुषमा, माया देवी आ आन लोक दुकान
सम्हारब, सामान सजाएब आ घरक काज करबामे श्रम देने छथि, मुदा नगद बहीमे ओकर मूल्य नहि
देखाइत अछि। बहस होइत अछि जे जे श्रमक अलग मजदूरी नहि देल गेल, ओहि श्रमकेँ लाभक हिसाबसँ
बाहर रखब उचित अछि कि नहि। अन्ततः नगद बचतक पाँतिक संग पारिवारिक श्रमक सूची सेहो लिखल
जाइत अछि। पेटीक रुपैया कम नहि होइत, मुदा लाभक संख्या अपन पाछाँक अदृश्य श्रम सँ आब
अलग नहि रहैत अछि।
कथा
६१ ·
भित्तिक
दोसर जनम
बरखासँ पहिने रामदुलारी देवीक घरक पुरान भित्ति
मरम्मतिक आवश्यकता देखबैत अछि। भित्ति पर बनल परम्परागत चित्र उतारल गेल तऽ स्मृति
नष्ट होएबाक चिन्तासँ अनुपमा विचलित होइत छथि। ओ पहिने चित्रक मुख्य रूप, रंग आ रेखासभक
अभिलेख बनबैत छथि। तकर बाद मिस्त्री चन्देश्वर पुरान गील लेप हटबैत छथि आ भित्तिक पुनर्निर्माण
होइत अछि। रामदुलारी देवी अनुपमाकेँ केवल पुरान रूप नकल करबाक बदला अपन हाथसँ नब चित्र
बनएबाक उत्साह दैत छथि। नब भित्तिक चित्र पूरा भेलाक बाद अनुपमा बचल खाली स्थानमे फोटो
देखबा बिना रेखा खींचय लगैत छथि। परम्परा संरक्षणक संग नब सृजन बनि उठैत अछि।
कथा
६२ ·
दू
रंगक सूत
बुनकर नीरा अठारह हाथ नील कपड़ा बुनलाक बाद
देखैत अछि जे नवम हाथक बाद रंगक गहराइ बदलि गेल अछि। एक्के नामसँ मँगाओल सूतक खेप वास्तवमे
रंगमे समान नहि। ग्राहकक निर्धारित बीस हाथक आदेश, मजदूरी आ वस्त्रक गुणवत्ता पर प्रश्न
उठैत अछि। सावित्री देवीक सलाहसँ नीरा कपड़ाक भिन्न हिस्सामे चिन्ह लगबैत अछि आ नियम
सुधारबाक बात करैत अछि। तत्काल आदेशक पूरा पारिश्रमिक नहि भेटैत, मुदा भविष्यक लेल
धागाक खेप पहिनहि जाँचबाक व्यवस्था बनैत अछि। कथा देखबैत अछि जे दोष भेटलाक बाद चिन्ह
लगेनाइ मात्र पर्याप्त नहि; काज शुरू करबासँ पहिने स्रोतक अन्तर बुझब आवश्यक अछि।
कथा
६३ ·
बगियाक
बाट
पिताक मृत्यु बाद शशिधर झाकेँ भेटल बगियामे
गाछक बीच एक टेढ़-मेढ़ पुरान बाट अछि। फल ढोएबाक सुविधाक लेल ओ बाट सोझ करबय चाहैत
छथि। माप आ नब समतलीकरणसँ किछु दिन सुविधा भेटैत अछि, मुदा बरखा, जड़ि आ पानिक बहाव
नब बाटक कमजोरी देखबैत अछि। माए शारदा देवी बुझबैत छथि जे पुरान बाट ऋतु, गाछ आ लोकक
आवागमनसँ धीरे-धीरे बनल छल। अन्विता एहि अनुभवक आधार पर नब नक्सा बनबैत छथि। अन्तमे
बगियाक टेढ़ापन त्रुटि नहि, पर्यावरण आ उपयोगक दीर्घ अनुभवसँ उपजल ज्ञान बुझाइत अछि।
कथा
६४ ·
बिनु
नाँवक चित्र
विद्यालयक पुरान ओसाराक उज्जर भित्ति पर मंजरी
आ रेणु मिलि चित्र बनबैत छथि। धूपक बदलैत चौकोर आकार, गाछ आ छाँह सँ प्रेरित एहि चित्रमे
दुनूक रेखा आ रंग परस्पर मिलल अछि। विद्यालयक अभिलेखमे कलाकारक नाम एकटा लिखबाक व्यवस्था
हुनकर साझा श्रमकेँ ठीकसँ दर्शा नहि पबैत अछि। चित्रक भूमिका, संशोधन आ सहयोग दर्ज
करबाक नब ढंग खोजल जाइत अछि। अन्तमे भित्ति पर बनल इजोत स्थिर रहैत अछि, वास्तविक इजोत
आगाँ बढ़ि जाइत अछि। पाँजिक खाली पाँति एहि अन्तर जकाँ सृजनक ओहि हिस्साक स्मरण करबैत
अछि जकरा एक नाममे नहि समेटल जा सकैत अछि।
कथा
६५ ·
सात
मिनटक आवाज
सौरभ प्रत्येक बातचीत लेल कापीमे सात विषयक
छोट गोल बनबैत अछि। दूर रहनिहार माए रमा देवीसँ फोन पर बात करबाक समय सीमित अछि, ताहि
लेल ओ गणित, नानीक स्वास्थ्य, अपन जूता आ रोजक छोट प्रश्न व्यवस्थित करैत अछि। बातचीतक
संग-संग ओकरा माएक काज, रेलयात्रा आ व्यस्तताक एहन पक्ष बुझाइत अछि जे पहिने प्रश्न-सूचीमे
नहि अटैत छल। मौन सेहो संवादक हिस्सा बनैत अछि। सौरभ सातम गोलमे कखनो चुप्पीक उल्लेख
करैत अछि, कखनो खाली छोड़ि दैत अछि। कथा समय-सीमा सँ घेरल मातृ-पुत्र सम्बन्धमे सुनबाक,
प्रतीक्षाक आ शब्दसँ बाहरक स्नेहक अर्थ खोजैत अछि।
कथा
६६ ·
माटिक
कटोरा
कुम्हार दीपककेँ शहरक भोजनालय लेल सय एक्के
आकारक माटिक कटोरा बनएबाक आदेश भेटैत अछि। हाथसँ बनल कटोरामे स्वाभाविक अन्तर रहैत
अछि, जखन कि ग्राहककेँ ढेरी लगबैत आ परोसैत समय सुविधा चाही। दीपक आ दादा रामचरण माप,
पियाली आ आकारक अनेक प्रयोग करैत छथि। धीरे-धीरे दुनू बुझैत छथि जे हूबहू रूपक नकलसँ
बेसी आवश्यक अछि उपयोगक सीमा आ क्षमता समान रखब। आदेश पूरा होएबाक बादो घरक पुरान कटोरा
अपन अलग रूपक कारण निष्फल नहि अछि। कथा हस्तकला, मानकीकरण आ वस्तुक वास्तविक प्रयोजन
बीच सन्तुलन खोजैत अछि।
कथा
६७ ·
छतक
तारा
अदिति विज्ञानक अभ्यासमे बीस दिन धरि साँझ एक्के
समय आकाशक तारा देखबाक आ अवलोकन लिखबाक संकल्प लैत अछि। मुदा घरक साझा छत पर पापड़,
कपड़ा, अचार आ लोकक आवागमन ओकर दृष्टि रोकैत अछि। पहिने ओ एहि व्यवधानसँ चिढ़ैत अछि,
तकर बाद परिवारक दैनिक उपयोग, सूर्यक दिशा आ बदलैत समयक सेहो लेखा बनबय लगैत अछि। मंजुला
देवीक संग बातचीतमे वैज्ञानिक अवलोकन आ घरक श्रम एक्के छत पर जगह पबैत अछि। अन्तमे
अदिति तय करैत अछि जे पहिने पापड़ देखत, फेर तारा; मेघ रहत तऽ मेघ लिखत। कथा जिज्ञासाक
विस्तारित दृष्टि अछि।
कथा
६८ ·
पातर
परदा
विवाहक बाद ललिता अमरेशक संयुक्त परिवारमे अबैत
छथि। निजता लेल लगाओल पातर परदा घरक ओसारा, दादी सरस्वती देवीक चलबाक बाट आ कोठलीक
इजोत बदलि दैत अछि। परदाक ऊँचाइ, किनारी, हवा आ प्रकाशक प्रश्न घरेलू मर्यादा तथा सुविधा
सँ जुड़ि जाइत अछि। ललिता आ घरक लोक बेराबेरी नाप-जाँच कऽ एहन व्यवस्था खोजैत छथि जाहिमे
नव दम्पतिक अपन स्थान रहय आ बुजुर्गक आवागमन बाधित नहि हो। अन्तमे बच्ची पिहू नब खुलल
बाटसँ भीतर अबैत अछि, आ इजोतक रेखा नहि टूटैत अछि। कथा घरेलू सीमाक परस्पर सहमतिसँ
फेर बनबाक प्रक्रिया चित्रित करैत अछि।
कथा
६९ ·
छाँहक
नाप
विद्यालयक पुरान नीमक गाछ भवनक भित्ति मे फाट
आ जड़िक दबावक कारण विवादक विषय बनैत अछि। छात्रसभ गाछक छाँह बचाबय चाहैत अछि, जखन
कि अभियन्ता आ प्रधानाध्यापिका सुरक्षा आ देवालक मरम्मतिक प्रश्न उठबैत छथि। गाछ, छाँह,
जड़ि आ विद्यालयक उपयोगक अलग-अलग नाप लेल जाइत अछि। अन्ततः सुरक्षा-सम्बन्धी निर्णयक
संग नब छाँह आ गाछ-पौधा लेल व्यवस्था होइत अछि। मधुरा पुरान नीमक ठाम मात्र नहि तकैत,
सूर्यक दिशा आ नब बनैत छाँह केँ देखैत अछि। नापक पट्टी पर लिखल रहैत अछि जे छाँह फेर
नापल जाएत। कथा प्रकृतिक संरक्षण आ सामूहिक सुरक्षाक कठिन सन्तुलन देखबैत अछि।
कथा
७० ·
दूनू
घरक दीप
चित्रक कक्षामे अन्वीकेँ ‘हमर घरक दीप’ विषय
पर चित्र बनएबाक अछि। ओकर जीवन माए आ बाबूक दू अलग घरक बीच बँटल अछि, ताहि लेल एकटा
घर चुनब ओकरा उचित नहि लगैत अछि। कार्तिकक पर्वमे ओ दुनू घरक रीति, सफाइ, अरिपन आ दीपक
अनुभव करैत अछि। अपन सम्बन्धकेँ कोनो एक घरक विरोधमे देखबाक बदला ओ दूनूक स्थान स्वीकार
करैत अछि। अन्ततः चित्रमे बाम घरक दुआर पर अरिपन, दहिना सीढ़ी पर दीप आ बीचमे खुलल
राह रहैत अछि। ई राह अन्वीक ओहि दुनू घरक बीच आवागमन आ अपनापनक प्रतीक अछि।
कथा
७१ ·
ओसाराक
पाठ
पुरान प्रधानाध्यापकक घरक ओसारा सप्ताहमे दू
दिन पढ़बाक सामूहिक ठाम बनैत अछि। स्थानीय इतिहासक एक पुस्तकमे बाढ़ि, राहत आ विद्यालयक
निर्माणक वर्णन पढ़ैत स्त्रीसभ प्रश्न उठबैत छथि जे भोजन बनेनिहार, सामान सम्हारनिहार
आ दिन-रात श्रम देनिहार लोकक नाम कतय अछि। सुरमा देवी, फुलकली काकी, जमुना देवी आ रीतू
विभिन्न गवाहक बात लऽ मूल पाठक पूरक रूपमे काजक विवरण बनबैत छथि। पुरान पुस्तक फाड़ल
वा अस्वीकार नहि होइत; ओकर बगलमे नब काज-पात राखल जाइत अछि। कथा इतिहासक लिखल वाक्यक
संग छुटल लोकक आवाज जोड़बाक अभ्यास अछि।
कथा
७२ ·
खिलौनाक
तल्लामे नाँव
‘माधव खिलौना-घर’मे काठक घोड़ा, बैलगाड़ी आ
आन खिलौना अनेक हाथक श्रमसँ बनैत अछि। पुरान खिलौनाक पहचान आ निर्माता-नामक प्रश्न
उठला पर ईरा देखैत अछि जे काठ काटब, रूप देब, रंग करब आ पहिया जोड़ब अलग-अलग कारीगरक
काज अछि। एक खिलौनाकेँ एक्के व्यक्तिक नाम दऽ देब ओकर निर्माणक पूरा इतिहास नहि बतबैत।
कार्यशालामे तल्ला पर क्रम-अंक आ अभिलेखमे ज्ञात कारीगरसभक भागीदारी दर्ज करबाक व्यवस्था
बनैत अछि। जे जानकारी उपलब्ध नहि ओकरा अनुमानसँ भरबाक बदला खाली छोड़ल जाइत अछि। अन्तमे
खिलौनाक तल्लामे ओकर निर्माणक बाट सुरक्षित रहैत अछि।
कथा
७३ ·
टूटल
सुर
मृणालिनी अपन दादी जानकी देवीक पुरान गीत अभिलेखित
करय चाहैत छथि। हारमोनियमक बीचक एक सुर खराब अछि, ताहि कारण धुन कखनो घूमि जाइत अछि,
कखनो अधूरी बुझाइत अछि। बाजा ठीक करबाक संग ई प्रश्न उठैत अछि जे पहिले गाओल भिन्न
धुनकेँ गलत कहि मेटा देब उचित अछि कि नहि। दादी आ नातिन गीतक अलग-अलग प्रस्तुतिकरण
रिकॉर्ड करैत छथि। नचिकेता सेहो सुरक फर्क पर ध्यान दैत अछि। अन्तमे तीनू ध्वनि-दर्ज
‘बीचक गीत—तीन बाट’ नामसँ सुरक्षित राखल जाइत अछि। बाजा सुधरैत अछि, मुदा पहिल गायनक
स्मृति मेटाओल नहि जाइत अछि।
कथा
७४ ·
नदीक
दोसर नाँव
विद्यालयक नब नक्शामे नन्दिनी अपन गाम लगक नदीकेँ
एक नीला रेखा आ एक आधिकारिक नामसँ देखैत अछि। घर आ घाट पर ओहि धारक अलग-अलग स्थानीय
नाँव सुनाइत अछि। शिक्षकक सहायता सँ नन्दिनी नाविक, वृद्ध आ नदीक कात रहनिहार लोकक
बात नोट करैत अछि। ओकरा स्पष्ट होइत अछि जे किछु नाँव मौसमी जलरूप, किछु धारक विभाजन
आ किछु नाविकक पहिचान सँ जुड़ल अछि। स्थानीय नामसभकेँ एक-दोसराक पर्याय मानब गलत होयत।
अन्तमे नक्शाक रेखा ओकरा गलत नहि लगैत; केवल बुझाइत अछि जे नक्शा आ बहैत नदीक अपन-अपन
काज अछि।
कथा
७५ ·
दू
किसिमक बीआ
अभय खेतीमे नब किसिमक बीआक प्रयोग करय चाहैत
अछि, जखन कि दादी लग पुरान बीआक पोटरी सुरक्षित अछि। डीह आ चउरक अलग माटि, बरखाक अनिश्चितता
आ पानिक ठहराव दुनू किसिमक बीआक परीक्षा लैत अछि। अभय खेतीक नाप, समय, उपज, स्वाद आ
दानाक व्यवहार कापीमे लिखैत अछि। दादीक अनुभव ओकर गणनाक आवश्यक पूरक बनैत अछि। फसलक
बाद ओ अगिला बरख लेल दुनू किसिमक बीआ अलग रखैत अछि। प्रश्न केवल ‘कोन बीआ नीक’ नहि
रहैत, बल्कि ‘कोन खेतमे, कोन मौसममे आ ककर उपयोग लेल’ बनि जाइत अछि।
कथा
७६ ·
पुस्तकक
भीतरक पात
नगर पुस्तकालयमे पुरान पोथीसभक सफाइ करैत एक
किताबक भीतर दबाओल सुखायल पात आ पाठकक टिप्पणी भेटैत अछि। पुस्तकपाल रामलोचन झा आ सहयोगीसभ
प्रश्न करैत छथि जे पुस्तककेँ नमीसँ बचाबय पात निकालल जाए, मुदा पाठकक स्मृति कोना
सुरक्षित रहय। प्रवेश-अंक, पृष्ठ-संख्या आ भेटबाक समय दर्ज कऽ पात अलग खोलमे राखल जाइत
अछि। नब पाठकक टिप्पणी लेल सेहो एहन व्यवस्था बनैत अछि जाहिसँ मूल पन्ना खराब नहि हो।
अन्तमे पुरान पात आ नब टिप्पणी सुरक्षित अलग रहैत अछि, आ पुस्तक फेर पढ़बाक लेल खुलल।
कथा संरक्षण आ पाठकीय स्मृतिक संगति स्थापित करैत अछि।
कथा
७७ ·
छतक
बाँटल समय
चारि-मंजिला आवासीय भवनक साझा छत पर कपड़ा सुखेब,
टहलनाइ, खेल आ सौर-पट्टक देखरेख सभ चलैत अछि। एहि उपयोगसभक बीच जगह आ समय लेल विवाद
होइत अछि। रश्मि आ निवासीसभ नाप, खड़िया आ बातचीतसँ अलग-अलग गतिविधिक समयक व्यवस्था
खोजैत छथि। स्थायी रेखासँ समस्या पूरा हल नहि होइत, कारण दिनक घाम, लोकक जरूरत आ मौसम
बदलैत रहैत अछि। अन्ततः लचीला व्यवस्था बनैत अछि; छत पर स्थायी बाँट नहि कएल जाइत।
रश्मि बुझैत छथि जे साझा स्थानक बाट लिखल नियमसँ बेसी परस्पर ध्यान आ समायोजनसँ चलैत
अछि।
कथा
७८ ·
अधूर
नाटक
विद्यालयक वार्षिक नाट्य-सन्ध्या लेल छात्र-छात्रासभ
नाटकक अभ्यास करैत छथि। कथा एक एहन दृश्य पर अटकैत अछि जतय मीरा नामक पात्रक प्रतिक्रिया
स्पष्ट लिखल नहि। शिक्षिका मालती झा, रितु, रेणु आ आन विद्यार्थी विभिन्न अभिनय-सम्भावना
आजमबैत छथि। संवाद, मौन, हाथक गति आ मंच पर ठाढ़ होएबाक ठाम बदलला सँ दृश्यक अर्थ बदलैत
अछि। विद्यार्थीसभ अधूर स्थानकेँ एक मनमाना वाक्यसँ भरबाक बदला ओकर भिन्न रूपक अभ्यास
लिखैत छथि। अन्तमे पटकथाक खाली पाँति ओहिनहि रहैत अछि, मुदा ओकर चारूकात नब चौठम सम्भावनाक
बाट खुलैत अछि। कथा रचनात्मक सहयोग आ खुलल अर्थक पक्षमे अछि।
कथा
७९ ·
चन्द्रमाक
हिस्सा
सँकरी गलीक दू घरक बीच पातर खुलल आकाशसँ नैना
आ रितु चन्द्रमा देखैत छथि। एक घरपर नब पानिक टंकी आ पाइप लगबाक योजना एहि दृश्यकेँ
रोकि सकैत अछि। घरक उपयोगी जल-व्यवस्था आ बच्चीसभक आकाश देखबाक रुचि बीच परिवारसभ चर्चा
करैत अछि। टंकीक जगह आ पाइपक लम्बाइ बदलि दूनूक जरूरत सम्हारबाक समाधान निकलैत अछि।
बादमे चन्द्रमा अपन चालसँ गलीक फाँकक बाहर चलि जाइत अछि, मुदा आकाशक बाट खुलल रहैत
अछि। अन्तिम भाव ई जे आकाशक छोट टुकड़ा ककरो व्यक्तिगत सम्पत्ति नहि अछि।
कथा
८० ·
नब
आँगन
पुनर्वास-भवनक बीचक पक्का खुलल स्थल कागजमे
केवल ‘मध्य खुलल स्थल’ अछि। अलग-अलग महलाक निवासी ओतय चलैत, बच्चासभ खेलैत आ स्त्रीसभ
अपन घरेलू काज सम्हारैत छथि। ईशा, नीतू आ अन्य बच्चा आँगनमे सामूहिक आकृति बनबैत छथि,
मुदा बीचमे जानि-बुझि खाली जगह छोड़ैत छथि। प्रशासनिक नियम आ लोकक वास्तविक उपयोग बीच
चर्चा होइत अछि। धीरे-धीरे निवासीसभ बुझैत छथि जे साझा आँगनक अर्थ कोनो एक परिवारक
अधिकार नहि, सभक आवागमन लेल ठाम बचाओल अछि। अन्तमे ईशा सीढ़ी उतरि लोकक बीच पहुँचैत
छथि; कियो विशेष स्थान नहि बनाएने अछि, तइयो हुनका लेल जगह अछि।
कथा
८१ ·
एकतीसम
खाट
महिला रात्रि-आश्रयक फाटक पर तीस खाटक संख्या
लिखल अछि। चम्पा देवी खाटसभक अवस्था आ ओकर उपयोग करनिहार लोककेँ नीकसँ चिन्हैत छथि।
आश्रयक काज करनिहार चम्पाक अपन राति विश्रामक व्यवस्था मुदा एहि तीस खाटमे शामिल नहि
अछि। अतिरिक्त आवश्यकता उठला पर अधिकारी अभिलेख जाँचैत छथि आ छुटल गिनतीक प्रश्न सामने
अबैत अछि। अन्ततः एक मोड़ल खाट अलग राखल जाइत अछि, जकरा जरूरत भेला पर उपयोग कएल जा
सकैत अछि। चम्पाकेँ ओहि राति ओकरा पर सुतबाक आवश्यकता नहि पड़ैत, मुदा खाट ३१क उपस्थिति
ककरो दयासँ नहि, संस्थाक गिनतीमे सुधारसँ सम्भव भेल अछि।
कथा
८२ ·
पाछाँक
सीढ़ी
‘अमलतास भवन’क मुख्य प्रवेश पर उठान-यन्त्र
अछि, मुदा घरेलू कामगार सविता देवी आ आन सेवाकर्मी लेल पाछाँक ‘सेवा-पथ’ निर्धारित
अछि। ओहि सीढ़ी पर अन्हार, रखल सामान आ सफाइक अभाव रोजक जोखिम बढ़बैत अछि। सविता एहि
कठिनाइकेँ मालिक आ भवनक जिम्मेदार लोकक सोझाँ रखैत छथि। दोसर मंजिलक अवरोध हटैत अछि,
बत्ती बदलल जाइत अछि आ खिड़की साफ कएल जाइत अछि। सुधारक बादो सविता जानैत छथि जे रोज
चलल जाएवला बाटक देखरेख एक बेरक जाँचसँ पूरा नहि होइत। अन्तमे हुनका सीढ़ीक मोड़ पर
अन्हारमे देवाल टटोलबाक जरूरत नहि पड़ैत अछि।
कथा
८३ ·
रातिक
पर्ची
जिला अस्पतालमे राति मुख्य आगन्तुक-पंजी बन्द
भऽ जाइत अछि, मुदा रोगीक परिजन, दवा आ आवश्यक सामान लेल लोकक आवागमन चलैत रहैत अछि।
देवनाथ रातिक पर्चीसँ एहि लोकसभक गिनती आ पहिचान सम्हारैत छथि। पर्ची पर लिखल अंक,
आगमनक समय आ एक्के रोगी लेल अबैत अनेक लोकक हिसाब सँ कठिनाई होइत अछि। कर्मीसभ बातचीतसँ
तय करैत छथि जे आवश्यक सूचना सुरक्षित रहय, मुदा अनावश्यक कागज पर निर्भरता नहि बढ़य।
निर्मला देवी सहित परिजनसभक रातिक आवागमन दर्ज होइत अछि। अन्तमे देवनाथकेँ ककरो चेहरा
मनमे राखि अपनहि हिसाब चलएबाक आवश्यकता नहि रहैत अछि।
कथा
८४ ·
दू
बटन
विवाह-भवनमे सेवा करनिहार मजदूरसभकेँ उज्जर
कुरता देल जाइत अछि, आ घुरबैत समय कोनो दोष देखल गेल तऽ मजूरी कटबाक नियम अछि। सुरेशक
कुरतामे दू अलग रंगक बटन देखिकए दोषक आरोप उठैत अछि। सिलाइ करनिहार कमला देवी पुरान
मरम्मतिक चिन्ह देखबैत छथि, मुदा ठेकेदारक पाँजिमे कपड़ाक पहिल अवस्था दर्ज नहि। बातचीतक
बाद कुरताकेँ संख्या देल जाइत अछि आ लेबाक समयक अवस्था लिखबाक नब क्रम शुरू होइत अछि।
आब पुरान बटनक कारण नब मजदूर पर कटौती नहि होएत। कथा देखबैत अछि जे वस्तुक इतिहास दर्ज
नहि रहला पर श्रमिकक अधिकार प्रभावित होइत अछि।
कथा
८५ ·
बन्द
खिड़कीक भाड़ा
सुनयना किरायाक कोठलीमे सिलाइक काज करैत छथि।
खिड़की सँ अबैत उजास हुनकर सुई-सूतक काज लेल आवश्यक अछि। घरमालिकक नब भण्डार बनेलासँ
ओ खिड़की आ प्रकाश बाधित होइत अछि। सुनयना भाड़ाक रकमसँ आगाँ रहबाक सुविधा आ काजक वास्तविक
शर्तक प्रश्न उठबैत छथि। खिड़कीक जाली, सुरक्षा आ छज्जाक व्यवस्था पर बातचीत होइत अछि।
अस्थायी रूपेँ उजास घटबाक कारण भाड़ामे छूट दर्ज होइत अछि, आ सुधारक बाद पुरान भाड़ा
घुरैत अछि। सुनयनाकेँ बुझाइत अछि जे घरक मूल्य ईंट-देवालक संख्या नहि, ओकर भीतर जीबि
आ काज कऽ सकबाक परिस्थितिसँ सेहो बनैत अछि।
कथा
८६ ·
ईंटक
निशान
ईंट-भट्ठा पर कौशल्या गील ईंटक कोन पर बनल दू
तिरछा रेखा चिन्हैत छथि। ई निशान पहिने रघुनीक टोलीक काज चिन्हबैत छल, मुदा बरख बदलैत
रहलापर एक्के निशानक आधार पर मजदूरी आ बकायाक हिसाब जोड़ल जाए लागैत अछि। कौशल्या पुरान
खेप, तारीख आ कारीगरक भिन्नता जाँचबाक आग्रह करैत छथि। अभिलेखक प्रमाण भेटला पर किछु
देनदारी स्वीकार होइत अछि आ आधारहीन प्रविष्टि हटैत अछि। नब चिन्हक संग तारीख, खेप
आ काज करनिहारक नाम अलग-अलग लिखबाक आवश्यकता स्पष्ट होइत अछि। कथा श्रमिकक पहिचानकेँ
भट्ठाक एक चिह्नक भीतर स्थायी रूपेँ कैद करबाक विरोध करैत अछि।
कथा
८७ ·
जेबक
हिसाब
कुसुम धोबीघरमे झुनिया देवी कपड़ा धोएबासँ पहिने
जेब जाँचैत छथि। कपड़ामे भेटल सिक्का, कागज आ निजी वस्तु दर्ज करबाक पुरान नियम अछि।
मुदा अभिलेखमे वस्तुक विवरण आ ओकर सम्भावित अर्थ बीच भेद नहि रखल गेल अछि, जाहिसँ ग्राहकक
निजता पर प्रश्न उठैत अछि। रविक कपड़ासँ भेटल मोड़ल कागजक प्रसंग बाद धोबीघर वस्तुक
प्रकार, जेब आ खोलक अंक अलग-अलग लिखबाक व्यवस्था बनबैत अछि। झुनिया पुरान नियम ‘जे
भेटल से लिखू’क नीचाँ ओकर सीमा सूचित करनिहार वाक्य जोड़ैत छथि। अन्तमे हिसाब वस्तुक
रहैत अछि, व्यक्तिक निजी मनक नहि।
कथा
८८ ·
साँझक
कुर्सी
औषधि-दोकानक बाहर ‘ग्राहक लेल’ लिखल हरियर कुर्सी
पर बैसबाक अधिकारक प्रश्न उठैत अछि। गोविन्द देखैत अछि जे थाकल ग्राहक, दवा बनेबाक
प्रतीक्षा करैत वृद्ध आ दोकानमे काज करनिहार लोकसभक जरूरत अलग-अलग समय पर बदलैत अछि।
स्थायी कुर्सीक जगह आ बीचक बाटक बाधासँ विवाद होइत अछि। दीवाल पर मोड़ायल आसन लगबैत
उपयोगक नव व्यवस्था बनैत अछि। कखनो ग्राहक, कखनो गोविन्द आ कखनो आन लोक ओहि आसनक उपयोग
करैत अछि। अन्तमे कुर्सी ककर, एहि प्रश्नसँ बेसी जरूरी बनैत अछि जे एखन के थाकल अछि
आ ककरा बैसबाक जरूरत अछि।
कथा
८९ ·
पाँचम
बाल्टी
चारि आवासवला ‘सारदा सदन’मे पानिक किल्लत होएबापर
चारि घरक हिसाबसँ बाल्टी बाँटल जाइत अछि। मुदा गेट लगक कोठलीमे रहनिहार देखरेखिया बासुदेव,
पत्नी सीता आ बेटी रूपाक पानिक जरूरत एहि गिनतीसँ बाहर अछि। बासुदेव दया नहि, नियममे
अपन स्थान माँगैत अछि। पीबाक पानि, घरक अधिकार आ साझा काजक बीचक भेद पर चर्चा होइत
अछि। अन्ततः पाँचम बाल्टी आ ओहि परिवारक गिनती अभिलेखमे ठाम पबैत अछि। साँझक खाली लाल
बाल्टी भले सीढ़ी लग उलटल पड़ल अछि, मुदा ओकरा कारण तीन लोक आब कागज पर अदृश्य नहि
रहल अछि।
कथा
९० ·
रद्दी
परिचय-पत्र
पैकिंग कारखानामे चन्दा देवी आ आन बारह ठेका-मजदूरक
काज एक्के साँझ समाप्त भऽ जाइत अछि। हुनकर परिचय-पत्र रद्दी मानि जमा करबाक निर्देश
अछि। मुदा अन्तिम मजूरी आ देनदारीक हिसाब एखन बाकी अछि, आ फाटक पर प्रवेशक अधिकार समाप्त
भेलासँ कागज जाँचबा आ बकाया पाबय कठिन होइत अछि। मजदूरसभ एहि अन्तरकेँ उठबैत छथि। नब
पर्ची आ नामवार अनुमति सँ ओ सभ लेखा-कक्ष पहुँचि अन्तिम भुगतानक प्रक्रिया पूरा करैत
छथि। पुरान परिचयपत्र जमा भऽ सकैत अछि, मुदा ओहि अवधि कएल श्रमक देनदारी समाप्त नहि
होइत। कथा श्रमिकक पहचान आ मजदूरीक अधिकार बीचक सम्बन्ध पर केन्द्रित अछि।
कथा
९१ ·
आधा
हस्ताक्षर
नगर-परिषदक पुरान गोदामक छाजन मरम्मतिक ठेकामे
जगरनाथ पासवान आ रेहाना सहित अनेक मजदूर काज करैत छथि। औजार टूटबाक आरोप आ मजदूरी कटौतीक
समय ककर जिम्मेदारी अछि, से पाँजिमे स्पष्ट नहि। जगरनाथ अधूर हस्ताक्षर करैत रुकैत
छथि, कारण ओ बिना प्रमाण गलत हिसाब स्वीकार नहि करय चाहैत छथि। अभियन्ता अनामिका झा
आवश्यक विवरण अलग लिखबाक बात उठबैत छथि। मजदूरक काज, औजारक हिसाब आ कटौतीक कारण लेल
अलग अभिलेख बनैत अछि। भुगतानक प्रक्रिया कने लम्बा होइत अछि, मुदा मनमानी कटौती पर
रोकक बाट खुलैत अछि। जगरनाथकेँ अपन आधा लिखल नाम मोन रहैत अछि—रुकि प्रश्न करबाक अधिकारक
रूपमे।
कथा
९२ ·
बन्द
पेटी
बस-पड़ावक ‘हरायल वस्तु’ कोठरीमे बहुत दिनसँ
जमा सामानक नीलामीक तैयारी चलैत अछि। मालती सहित समिति पुरान पेटीक भीतर कपड़ा, औजार,
निजी छायाचित्र आ चिट्ठी देखैत अछि। प्रश्न उठैत अछि जे सार्वजनिक रूपेँ बेचबाक योग्य
वस्तु आ ककरो निजी स्मृतिक कागज एक्के नियमसँ कोना निपटाओल जाए। खोजबीनमे एक औजारक
थैलाक मालिक भेटैत छथि, जकरा थैला गुम भेला सँ आर्थिक हानि उठाबय पड़ल छल। वस्तु घुरेबा
आ निजी सामग्री सुरक्षित रखबाक नियम सुधरल जाइत अछि। पेटी पर ताला फेर लगैत अछि, मुदा
ओकर भीतरक वस्तु आ बाहरी मालिक बीच नब अभिलेखी बाट खुलैत अछि।
कथा
९३ ·
किरायाक
इजोत
रातिक हाटमे ठेलावला लोकसँ बिजुली आ देखरेखक
नाम पर समान शुल्क लेल जाइत अछि। सरोजा सहित विक्रेता प्रश्न उठबैत छथि जे सबहक बत्ती,
यन्त्र आ उपयोगक समय एक समान नहि। निजी तार, साझा बाटक प्रकाश आ विद्युत्-दरक हिसाब
जाँचबाक बाद अलग-अलग व्यवस्था बनैत अछि। निजी जोड़ पर शुल्क ओकर वास्तविक उपयोगसँ जुड़ैत
अछि, जखन कि बीचक सार्वजनिक बत्ती सभ लेल जरैत रहैत अछि। प्रयोगक बादो किछु कठिन प्रश्न
बाकी अछि, मुदा विक्रेता आब निजी उजास खोलब-बन्द करबाक अलग अधिकार पबैत छथि। कथा कागजी
बराबरीक बदला मापनीय आ न्यायपूर्ण हिस्सेदारीक खोज अछि।
कथा
९४ ·
छोट
ताला
‘माधवी आवास’क साझा भवनमे अनेक परिवार छोट-छोट
बन्द पेटीमे निजी कागज आ वस्तु राखैत छथि। एक सन्देहक बाद पेटी खोलबाक माँग होइत अछि,
मुदा ओकर भीतर भाड़ा-वृद्धिक पत्र, गहना आ व्यक्तिगत सामग्री सेहो अछि। निवासी रश्मि,
रीना, सकीना आ आन लोक प्रश्न उठबैत छथि जे साझा चाबी रहला सँ बिना मालिकक उपस्थितिमे
निजी पेटी खोलबाक अधिकार नहि भेटैत। समाधान लेल चाबी, ताला, खोलबाक कारण, समय आ गवाहक
लिखित नियम बनैत अछि। ताला ओहिना छोट रहैत अछि, मुदा आब ओकरा खोलबाक प्रत्येक क्रियाक
संग अभिलेखक पाँति जुड़ैत अछि। कथा सुरक्षा आ निजताक सन्तुलन पर केन्द्रित अछि।
कथा
९५ ·
दू
मिनटक देरी
भोजन पहुँचौनिहार नवलकेँ एक ग्राहक धरि भोजन
पहुँचबामे कथित दू मिनटक देरीक कारण बीस रुपैया कटौतीक सामना करय पड़ैत अछि। भवनक फाटक
पर पहुँचनाइ, उठान-यन्त्र धरि जाएब, घंटी देब आ ग्राहकक भोजन लेब—एहि सभक समय अलग-अलग
पाँजिमे अछि। सरोज आ मृणालिनी सहित लोकसभ रजिस्टरक अन्तर जाँचैत छथि। समय दर्ज करबाक
ढंग बदलैत अछि आ नवलक कटौतीक रुपैया घुराओल जाइत अछि। कथा अन्तमे एक्के भोजनक दू प्रविष्टि
रखैत अछि, ताकि दोष अनुमानसँ नहि, वास्तविक हस्तान्तरणक आधार पर तय हो। दू मिनट छोट
समय अछि, मुदा ओकर अर्थ न्याय लेल पैघ बनैत अछि।
कथा
९६ ·
गील
धानक तौल
बरखाक बाद धान गील रहिते रामलोचन आ मजदूर फुलमतिक
बीच मजदूरीक बोरा तौलबाक प्रश्न उठैत अछि। भीजल धानक वजन सुखलाक बाद घटि जाइत अछि;
जँ दुनू पक्ष अलग अवस्थामे तौल लेत, बराबरीक हिसाब भ्रामक बनत। फुलमति एक्के शर्त पर
तौल करबाक आग्रह करैत छथि। खेत, खलिहान आ गोदामक जरूरत मिलबैत गील तथा सुखायल वजन अलग-अलग
दर्ज होइत अछि। अन्तमे बोरा पर तिथिक संग ‘गील’ शब्द लिखल रहैत अछि। अठारह किलो अठारहे
अछि, मुदा ओकर माप कखन लेल गेल, एहि आवश्यक सत्यक उल्लेख आब संग अछि।
कथा
९७ ·
खाली
थारी
विवाह-मण्डपक पाछाँ भानसघरमे अतिथिसभक भोजन
बनबैत लोक दिन-रात श्रम करैत छथि। भोजक गिनतीमे अतिथि लेल सभ व्यवस्था अछि, मुदा रसोइया,
परोसनिहार आ सफाइकर्मीक अपन भोजन प्रायः पाछाँ छूटि जाइत अछि। मालती आ अन्य कर्मी एहि
अभाव पर प्रश्न करैत छथि। भोजनक लागत, समय आ पाँजिमे श्रमिकक नाम दर्ज करबाक नब व्यवस्था
बनैत अछि। अन्ततः गणेश सहित श्रमिकसभ लेल भोजनक थारी अलग गिनल जाइत अछि। कथाक अन्तमे
एक थारी खाली अछि, कारण ओकर उपयोगकर्ता जा चुकल अछि, नहि कि ओकर भोजनक अधिकार बिसरल
गेल। थारी खाली रहैत अछि, गिनती नहि।
कथा
९८ ·
तीन
रुपैयाक पर्ची
बस-पड़ावक सार्वजनिक शौचघरमे उपयोगक शुल्क तीन
रुपैया अछि। परिचारिका सरोजा पबैत छथि जे वसूली आ पर्चीक गिनतीमे अन्तर अछि। जाँचमे
खुलैत अछि जे कतेको उपयोगकर्ताक रुपैया पर्ची बिना जमा भेल अथवा पर्चीक हिसाब अलग पड़ि
गेल अछि। रमेश बाबू आ अन्य कर्मी रुपैयाक गिनती, छुट्टा-पाइ, पर्ची आ घुरल रकमक अलग
अभिलेख बनबैत छथि। ओ सभ व्यवस्था एना सुधारैत छथि जे प्रत्येक रकमक चिह्न रहय आ अनावश्यक
कटौती वा संशय नहि हो। अन्तिम पर्ची ‘मिलल’ लिखि सुरक्षित राखल जाइत अछि। छोट शुल्कक
पारदर्शिता श्रमिकक विश्वासक प्रश्न बनैत अछि।
कथा
९९ ·
पछिला
बत्ती
बस-पड़ाव पर अन्तिम बस गेलाक बादो सफाइकर्मी
कमलीक काज समाप्त नहि होइत अछि। बसक कचरा हटेब, फाटकक सुरक्षा आ रातिक बत्ती बन्द करबाक
समय बीच अन्तर अछि। ठेका-पत्रक घड़ी अनुसार कमलीक अतिरिक्त श्रम स्पष्ट नहि देखाइत।
सीमा झा, रघुनाथ आ अन्य कर्मी समयक पाँजि जाँचि अन्तिम बस तथा अन्तिम काजक भेद दर्ज
करैत छथि। आवश्यकता अनुसार बत्ती जरेबाक व्यवस्था सेहो सुधरैत अछि। अन्तिम दृश्य मे
अनावश्यक बत्ती बुझि जाइत अछि, मुदा खुलल बाटक प्रकाश रहैत अछि। पाँजिमे कमलीक अन्तिम
काजक समय ओकर अपन नामक संग सुरक्षित रहैत अछि।
कथा
१०० ·
गिनतीक
बाहर
बाढ़िक बाद क्षतिक सर्वेक्षणमे मकान आ परिवारक
गिनती एक्के मानल जा रहल अछि। मुदा एक मकानमे कतेको किरायेदार, अलग रसोई करनिहार परिवार
आ अस्थायी रूपेँ रहनिहार लोक होइत छथि। मृणालिनी आ सर्वेक्षण-दल घर-घर जा कऽ वास्तविक
स्थिति देखैत छथि। देवालक क्षति, मालिकक अधिकार आ प्रभावित परिवारक आवश्यकताकेँ अलग-अलग
दर्ज करबाक प्रस्ताव बनैत अछि। गिनतीमे छुटल लोकक ठाम जोडला सँ भवन आ परिवारक संख्या
अलग होइत अछि। अन्तमे एक्के ठामक दू गिनती—संरचना आ रहनिहार परिवार—दुनू सही मानल जाइत
अछि। बाढ़िक रेखासँ संग कागज पर लोकक उपस्थितिक नब रेखा बनैत अछि।
खण्ड
२
१०० कथाक सारांश
कथा
१०१ ·
बाँधक
ओहि पार
बाँधक कारण पुरनका बहुअरा उजड़लाक चौदह बरख
बाद नव बहुअरामे देवस्थान बनेबाक प्रश्न उठैत अछि। रघुनन्दन झा आ आन लोक देवस्थानक
ठाम आ अधिकारपर बहस करैत छथि। देवकली देवीक सुरक्षित राखल ‘दीप-बारी’ पाँजि हुनकर पोता
चन्दन केँ बुझबैत अछि जे पुरान देवस्थान कोनो जाति वा कुलक एकाधिकार नहि, सभ घरक साझा
जिम्मेदारी छल। नव आ पुरान परिवारक नाम जोड़ि खुला चबूतरा बनैत अछि। मधुबाला आ हुनकर
बेटी रानी पहिल दीप जरबैत छथि। पुरनका ठामक स्मृति आ नव गामक सामूहिक जीवनक निरन्तरता
एहि दीपमे जुड़ैत अछि।
कथा
१०२ ·
रिक्त
पद
बेलाही स्वास्थ्य केन्द्रमे चिकित्सकक पद पाँच
बरखसँ खाली अछि। केन्द्र खोलनिहार जमुना देवी चिकित्सक नहि भेटलासँ घुरि जाएवाला प्रत्येक
रोगीक स्मृतिमे रस्सी पर एक गाँठ बान्हैत छथि। निरीक्षणक दिन दोसर केन्द्रसँ चिकित्सक
आनल जाइत छथि, मुदा अगिला दिन फेर कुरसी खाली रहि जाइत अछि। सीता, फूलो आ गामक लोक
गाँठदार रस्सी जनसुनबाइमे लऽ जाइत छथि; दू सय चौदह गाँठ प्रशासनिक उपेक्षाक वास्तविक
पीड़ा सामने अनैत अछि। सप्ताहमे दू दिन चिकित्सक पठेबाक व्यवस्था शुरू होइत अछि। जमुना
पुरान गाँठ नहि खोलैत छथि, कारण भेल कष्ट मेटाओल नहि जा सकैत।
कथा
१०३ ·
जमीनक
आवाज
हरिहरपुरक सदा टोलीसँ मुख्य सड़क जाएवाला ‘बीचक
बाट’ घेरबाक लेल धनेश्वर साह अपन जमीनक नक्शा देखबैत छथि। टोलीक लोकक जीवन, बरखाक आवागमन
आ रोगी लऽ जाएबाक आवश्यकता ओहि बाटसँ जुड़ल अछि। जसोदा सदा आ वृद्धा कुसुमी सदा पुरान
इनारक स्मृति आ रास्ताक घुमावक प्रमाण आगाँ रखैत छथि। नापी, स्थानीय गवाही आ सामूहिक
आग्रहक बीच निजी स्वामित्व आ लोकप्रयोगक टकराव खुलैत अछि। अन्ततः चलैत आएल बाट बचेबाक
उपाय निकलैत अछि; जमीनक आवाज कागज मात्र नहि, ओकरा पर चलैत लोकक पएर सेहो अछि।
कथा
१०४ ·
आधा
समोसा
बस-पड़ाव पर मजूरीक प्रतीक्षामे बैसल जीबछ आ
बासोक लग एकटा समोसाक मात्र दाम अछि। समोसा आधा करिते दुनू बराबरीक प्रश्नमे उलझि जाइत
अछि। टुकड़ाक आकार, आलू, खस्ता भाग, वजन आ फेर सँ बाँटबाक अनेक उपाय सभ विवाद बढ़बैत
अछि। दोकानदार, तरकारीवाली आ आन लोकक सलाहो अन्तिम फैसला नहि दैत। मजूरीक काज भेटला
पर दुनू हँसैत समोसा खा लैत अछि। अगिला दिन दूटा समोसा किनलाक बादो पैघ के अछि, से
प्रश्न फेर उठैत अछि। कथा भूखक बीच दोस्ती आ बराबरीक हास्यपूर्ण जिद देखबैत अछि।
कथा
१०५ ·
बरामदाक
विश्वविद्यालय
पुरान डाकघर लगक ओसारामे बेरोजगार नवल, रमाकान्त,
सदन आ परमानन्द सभ विषयपर बहस करैत ‘विश्वविद्यालय’ चलबैत छथि। रमाकान्त केँ साक्षात्कारक
पत्र भेटैत अछि, मुदा बस-भाड़ाक अभाव ओकर उत्साह रोकैत अछि। चारू मिलि मेहनतिक काज
करैत छथि, अर्जित धनसँ यात्राक व्यवस्था होइत अछि आ मालती काकीक चाहक उधार सेहो घटैत
अछि। व्यवहारिक श्रम हुनका सभकेँ ओ शिक्षा दैत अछि जे लम्बा भाषण नहि दऽ सकल। ओसाराक
चूअैत छप्पर सेहो ओ सभ स्वयं सुधारैत छथि। रमाकान्त घुरला पर मित्रसभ फेर चाह संग जुटैत
छथि; बहस आ काजक बीच नव सम्बन्ध बनैत अछि।
कथा
१०६ ·
प्रेमक
उधार
रामदेव साहक किराना-दोकानक उधार-पाँजिमे रकमक
संग गाहकक ‘कहल बात’ सेहो दर्ज होइत अछि। बेटी कुसुम एहि पाँजिमे साइकिल-मरम्मतक मजदूर
माधवक उधार आ ओकर स्वाभिमानी, हँसोड़ वाक्य लिखैत जाइत अछि। माधव अपन बीमार माएक सामानक
दाम चुकाबय चाहैत अछि, दया नहि। धीरे-धीरे कुसुम आ माधवक बीच उधारक हिसाबसँ भिन्न आत्मीयता
उपजैत अछि। मजदूरी भेटला पर आर्थिक ऋण शून्य भऽ जाइत अछि, मुदा पुरान पाँजिक बात सभ
बचल रहैत अछि। नव पाँजिक खाली पन्ना आ अनकहल प्रेम ओकर सम्बन्धक अगिला सम्भावना बनैत
अछि।
कथा
१०७ ·
एक
कप मुफ्त चाय
बेलवा चौकक बुधन साह प्रतिदिन एक कप मुफ्त चाह
‘अचिन्हार’ लेल रखैत छथि, शर्त ई जे ओ चाहक सच्ची राय देत। अनजान पिबनिहारक टिप्पणीसँ
दोकानक बेंच, सफाइ आ धुआँक व्यवस्थामे सुधार होइत अछि। सड़क बन्द रहला पर कोनो नव लोक
नहि अबैत आ राखल चाह ठंढा पड़ि जाइत अछि। अन्तमे सोनबरसा जाएवाली एक युवती पूछैत छथि
जे चाह पहिनेसँ भरि किएक राखल जाइत अछि। हुनकर सलाह पर बुधन खाली कप राखबाक आ अचिन्हार
अएलाक बादे ताजा चाह देबाक नियम बनबैत छथि। ई कथा आलोचना सुनबाक विवेक आ आतिथ्यक सहजता
देखबैत अछि।
कथा
१०८ ·
बूढ़ा
आ रेडियो
बरदाहाक महेश्वर झा साँझ-साँझ रेडियो पर उद्घोषक
शिवनाथ मिश्रक आवाज सुनैत छथि आ विश्वास करैत छथि जे उद्घोषक हुनका व्यक्तिगत रूपसँ
चिन्हैत छथि। पोता नीलू एहि विश्वासपर प्रश्न करैत अछि। रेडियोक विद्युत-कोष समाप्त
भेला पर बूढ़ काका दोसर घर जा कऽ प्रसारण सुनबाक प्रयत्न करैत छथि। बादमे उद्घोषकक
ओरसँ आएल पातीमे हुनका प्रणाम आ मचियाक उल्लेख भेटैत अछि। नीलू केँ ई पहिल ठोस प्रमाण
बुझाइत अछि, मुदा महेश्वरक लेल अपनापन पहिनेसँ आवाजक भीतर छल। कथा अनदेखल सम्बन्ध,
सुनबाक संवेदना आ पीढ़ीक अलग-अलग दृष्टिक संगम अछि।
कथा
१०९ ·
छाता
साझा
सकरी हाटसँ घुरैत जूता-सिलाइ करनिहार लखनक छाता
खराब भऽ जाइत अछि। बरखामे सलीम नामक बोझा ढोअनिहार युवक ओकरा संग छाता सम्हारैत चलैत
अछि। दुनू छाताक छाँह बराबर बाँटबाक खेलमे भीजैत, हँसैत आ एक-दोसराक जीवन बुझैत आगाँ
बढ़ैत अछि। सलीमक डोरीसँ छाताक घेरा बँधि जाइत अछि। पीपर मोड़ पर अलग भेला समयो छाता
के लऽ जाएत, एहि पर दुनूक उदारताक टकराव होइत अछि। अगिला हाटमे छाता ठीक भऽ गेलाक बादो
दुनू संग चलैत अछि; आब छाता नहि, मित्रता संग चलबाक कारण अछि।
कथा
११० ·
पाँच
रुपैयाक राजा
नओ बरखक गोपी साग बाँधबामे मायक सहायता करबाक
मजूरीमे पाँच रुपैयाक एक सिक्का पाबि स्वयं केँ राजा बुझय लगैत अछि। सिक्काक अर्धचन्द्राकार
खरोंच ओकर ‘राजचिन्ह’ बनैत अछि। माय छुट्टा लेल सिक्का उधार लैत छथि; ओ सिक्का सीतो
काकी, दूधवाला, मिस्त्री आ डाकबाबूक हाथ घूमैत फेर गोपी लग पहुँचैत अछि। एहि यात्रासँ
बालक धनक आवागमन, उधार आ अपन अधिकारक वास्तविक अर्थ बुझैत अछि। अगिला भोर सीतो काकी
फेर छुट्टा माँगैत छथि तँ गोपी मुस्कुरा कऽ सिक्का दैत अछि, मुदा साँझ धरि ओकर खबरि
चाहैत अछि।
कथा
१११ ·
भातक
सुगन्ध
दरभंगामे पढ़ैत माधव किरायाक कोठरीमे रहैत अछि,
मुदा पढ़ाइ आ अभावक कारण अपन चूल्हि प्रायः नहि जरबैत। पड़ोसिन कमला काकीक हाँड़ीसँ
उठैत भातक सुगन्ध ओकरा माएक घर याद दिअबैत अछि। कमला काकी ओकर स्वाभिमान बचबैत अपन
चूल्हिक बचल आँचपर माधवक चाउर पकाबय लगैत छथि। माधव लकड़ीक टहनी आनिक अपन हिस्सा जोड़ैत
अछि। एक चूल्हि पर दू हाँड़ीक ई व्यवस्था धीरे-धीरे पारिवारिक स्नेह बनि जाइत अछि।
गामसँ आएल नवधानक भातमे दुनू घरक सुगन्ध मिलैत अछि। छुट्टीमे माधव गाम जाइत अछि, मुदा
छोट हाँड़ीक ठाम सुरक्षित रहैत अछि।
कथा
११२ ·
प्रेम-पत्रक
व्याकरण
दीपक अपन प्रेमिका सुगनी केँ पत्र लिखबाक लेल
गुरुजी रमानन्द झाक लग व्याकरण सुधरबय अबैत अछि। गुरुजी देखबैत छथि जे चान-सितारा,
जीवन-मरण आ अनन्त प्रेमक अतिशयोक्ति लिखबाक अपेक्षा अपन देखल-सुनल साँच कहब बेसी आवश्यक
अछि। दीपक पत्रमे सुगनीक धीरज, पुस्तकालयमे भेल भेट आ अपन प्रेमक स्पष्ट स्वीकृति रखैत
अछि। ओ उत्तर देबाक हुनकर स्वतन्त्रता सेहो मानैत अछि। प्रेम-पत्र भाषाक अभ्याससँ सम्मानपूर्ण
संवाद बनि जाइत अछि। सुगनीक उत्तरक बाद रविदिन पाँच मिनट भेटबाक प्रसंग गुरुजीक हाटक
सूचीमे सेहो दर्ज भऽ जाइत अछि।
कथा
११३ ·
पानवाला
दार्शनिक
पीपर चौकक पानवाला बदरी साह लोकक चिन्ता सुनि
तुरन्त उपदेश नहि दैत छथि। पान बनबैत-बनबैत ओ पूछैत छथि जे एहि घड़ी कएल की जा सकैत
अछि। गाहक सभ एहि सरल प्रश्नसँ अपन समस्या छाँटि लैत अछि। मुदा घरमालिक सत्रह बरख पुरान
दोकान खाली करबाक सूचना दैत छथि तऽ बदरी स्वयं असमंजसमे पड़ैत छथि। परिचित लोकक सहयोगसँ
नव ठाम भेटैत अछि, आ हुनका बुझाइत अछि जे पाँच मिनटमे उत्तर नहि, आगाँ बढ़बाक साहस
भेटैत अछि। नव दोकान पर परीक्षा सँ डेरायल किशोर केँ ओ पढ़बाक लेल घर पठबैत छथि।
कथा
११४ ·
किरायाक
कुकुर
दर्जी महेन्द्रक घरमे गाहकक कपड़ा आ सिलाइ-मशीन
सुरक्षित रखबाक चिन्ता अछि, मुदा पहरेदार कुकुर किनबाक साधन नहि। अब्दुल चाचा अपन कालू
नामक कुकुर रातिमे महेन्द्रक ओसारामे सुतबाक लेल देबाक प्रस्ताव रखैत छथि; बदलामे ओकरा
सप्ताहमे एक बेर नहायब पड़त। कालू अपन पुरान बोरा संग दूनू घरक बीच नियमित आवागमन करय
लगैत अछि। कखनो बकरी रोकबामे असफल, कखनो फाटक खसलासँ पहिने भुकि कऽ सावधान करैत अछि।
बादमे महेन्द्र अपन कुकुर किनि सकैत छथि, मुदा कालू संगक आत्मीय व्यवस्था नहि तोड़ैत।
ओकरा दू घर आ दूनू परिवारकेँ सहयोग भेटैत अछि।
कथा
११५ ·
खाली
जेबक भोज
ललनक प्रशिक्षण परीक्षा उत्तीर्ण भेलाक खुशीमे
चारि मित्र भोज करबाक निश्चय करैत छथि, मुदा सभक जेब खाली अछि। ललन, फेकन, जमील आ भोला
बिना माँगने अपन श्रमसँ भोजन जुटाबय चाहैत छथि। फलविक्रेताक खसल अमरूद समेटबाक बदला
अमरूद आ ठेलाक चक्का निकालबाक बदला भुजल चना भेटैत अछि। ओ नगरक सफाइकर्मीक टोकरी सेहो
उठाबैत छथि। पोखरि लग अमरूद, चना, नून आ सार्वजनिक नलक पानिसँ भोज होइत अछि। शून्य
खर्चक एहि उत्सवमे मित्रता, परिश्रम, आत्मसम्मान आ साझी हँसीक समृद्धि देखाइत अछि।
कथा
११६ ·
टूटा
छाता संघ
बरखामे फँसल दर्जी शिवनाथ, साइकिल-मरम्मतक करीम
आ बोरा तौलनिहार जगदीश लग तीनटा अलग-अलग खराब छाता अछि। एकर कपड़ा, दोसरक डाँटी आ तेसरक
डण्डा जोड़ि ओ सभ एकटा हरियर-नील छाता बनबैत छथि। मुदा एक छाता नीचाँ तीन लोकक बराबर
ठामक प्रश्न उठैत अछि। भीजैत-हँसैत ओ सभ बीस-बीस डेग पर पकड़नी बदलबाक नियम बनबैत छथि।
पछिला दिन ‘टूटल छाता संघ’क मरम्मत आ स्वामित्वक चर्चा होइत अछि। अन्तमे छाता ककरो
अकेलाक वस्तु नहि रहैत; आवश्यकता पड़ला पर सभक उपयोगक साझा साधन बनैत अछि।
कथा
११७ ·
भुलक्कड़
प्रेमी
नन्दू केँ अपन स्मृतिपर बहुत भरोसा अछि, मुदा
मधुरीक जन्मदिन सत्ताइसमक बदला सत्रहम सुनि लैत अछि। ओ दस दिन पहिने जलेबी आ मोट जिल्दवाली
नस्ती-पुस्तिका लऽ बधाइ देबाक लेल पहुँचि जाइत अछि। मधुरी आ हुनकर माय हँसि कऽ भूल
समझबैत छथि। मधुरी पुस्तिकामे नन्दूक बेठीक तिथि आ अपन सही जन्मदिन लिखि दैत छथि। सत्ताइसम
केँ नन्दू फेर पहुँचैत अछि, एहि बेर बिना उपहार, मुदा सही तिथिक संग। खीर, हँसी आ पुस्तिकाक
पाँति सभ प्रेममे याददाश्तसँ बेसी ध्यान, विनम्रता आ सत्यापनक महत्त्व देखबैत अछि।
कथा
११८ ·
निःशुल्क
हजाम
मंगल हजाम अपन पुरान मित्र धीरूक बाल मुफ्त
काटबाक जिद करैत अछि। धीरू दाम देबय चाहैत अछि, आ मंगलक धीमा, बारीक काज तथा लगातार
‘दर्शन’ पर ठट्ठा करैत अछि। मंगल विशेष ध्यानसँ दहिना घुमरी आ पुरान दाग ढाँपैत केश
सँबारैत अछि। धीरू बदलामे दोकानक ढीला कुर्सीक बाँह कसि दैत अछि, मुदा दुनू एहिकेँ
ग्राहक-मजूरीक हिसाब नहि मानैत। धीरू प्रशंसा करैत अछि, आ पछिला दिन आन गाहको मंगलक
कला सराहैत छथि। मित्रताक बेदाम सेवा, श्रमक गौरव आ चुहलसँ दोकान गुञ्जैत रहैत अछि।
कथा
११९ ·
दादीक
मोबाइल
धनवंती दादी मोबाइलक चिन्ह आ बटन नहि बुझि पबैत
छथि; पोती अनिमा हुनका बारम्बार सिखबैत छथि। दादी फोनक संख्या गनबाक गुणसँ बेसी लोकक
आवाज, चिन्ता आ परस्पर पूछताछक महत्त्व बुझैत छथि। एक दिन मोबाइल बन्द भऽ जएबासँ परिवार
आ परिचित लोक एक-दोसरासँ सम्पर्क करय लगैत छथि, आ संवादक नव अवसर बनैत अछि। नव तार
लगलाक बाद दादी मानैत छथि जे मोबाइल लोककेँ जोड़ैत अछि, मुदा कखनो ओकर चुप रहबो आवश्यक
होइत अछि। संचारक साधन आ सजीव सम्बन्धक बीचक अन्तर हलुक हास्यमे उभरैत अछि।
कथा
१२० ·
एक
प्लेट पकौड़ी
हाटक बाद रामचरितक दोकान पर जुटल पाँच मित्र
एक प्लेट पकौड़ी मँगबैत छथि। एगारहम पकौड़ी के खायत, एहि प्रश्नपर सभ एक-दोसरक पुरान
उपकार गनाबय लगैत छथि। कियो दोकान सम्हारने छल, कियो बच्चाकेँ पढ़ौने, कियो असुखमे
सहायता कएने छल। धन्यवादक एहि हिसाबमे पकौड़ी ठंढा होमय लगैत अछि। रामचरितक बेटी गुड़िया
व्यावहारिक बुद्धिसँ बात सुलझबैत अछि। दोसर प्लेटमे जानि-बुझि एगारह पकौड़ी राखल जाइत
अछि आ अतिरिक्त पकौड़ी गुड़ियाक लेल अलग कऽ देल जाइत अछि। मित्रताक मूल्यक गणना असम्भव
होएब कथाक विनोदी आशय अछि।
कथा
१२१ ·
चप्पलक
जोड़ी
शिवमन्दिरमे पूजा करबाक लेल आएल नन्दकिशोर आ
रामबिलासक परिवार अनजान होइतो लगभग एक्के रूपक कारी चप्पल रखैत अछि। बरखा आ भीड़मे
दुनूक चप्पल आपसँ बदलि जाइत अछि। नील सूत आ तलक गोल दाग चिन्हि जोड़ी घुराओल जाइत अछि।
छज्जा तर बरखा थमबाक प्रतीक्षामे दुनू परिवारक परिचय होइत अछि। एक मास बाद हाटमे फेर
भेंट होइछ; आब चप्पल पर अलग रङक धागा बान्हल अछि। चप्पलक भ्रम दूर होएबाक संग अपरिचित
लोक परिचित बनि जाइत छथि।
कथा
१२२ ·
घरक
सबसँ धनी आदमी
पुरान पोथीक जिल्द बनौनिहार जगदीश झाक आमदनी
सीमित अछि, मुदा हुनकर घरमे बाटक अतिथि, विद्यार्थी आ परिचित लोकक आबाजाही रहैत अछि।
बेटी मुनिया ‘घरक सभसँ धनी आदमी’ विषयपर लिखबाक लेल धनक अर्थ पूछैत अछि। घरमे भोजन
कम रहितो अतिथि सभ अपन-अपन सामग्री आ श्रम जोड़ि सामूहिक भोजन बनबैत छथि। मुनिया देखैत
अछि जे चारि थारीवाला घर अनेक लोककेँ आश्रय दैत अछि। ओकर निबन्धमे बाबूक उदारता धनक
नव माप बनैत अछि। अन्तमे एकटा आओर यात्री रात्रि बिताबय अबैत छथि, आ ओसाराक चटाइ फेर
बिछैत अछि।
कथा
१२३ ·
हँसीक
बचत
सरिता केँ विद्यालयसँ घरक बचतपर निबन्ध लिखबाक
काज भेटैत अछि। दादा रामलोचन मिश्रक पुरान पाँजिमे औषधि, बेटी-विवाह आ छप्परक खर्चसँ
जमा धन फेर-फेर समाप्त भेलाक इतिहास अछि। दादी सुरजी आ दादा नव छोट बचत शुरू करबाक
निश्चय करैत छथि। सहकारी खाताक चर्चा आ पित्तरिक डिबियामे धीरे-धीरे रुपैया जमा होइत
अछि। सरिता अपन निबन्धमे देखबैत अछि जे पैसा घटि-बढ़ि सकैत अछि, मुदा घरक साझा हँसी
पहिने सँ बचल अछि। दादा-दादीक बचतमे आर्थिक सावधानी आ जीवट दुनू रहैत अछि।
कथा
१२४ ·
चाबी
सात बरख किरायाक घरमे रहि चुकल माधव झा परिवार
संग नव ठाम जाय लगैत छथि। पुरान कोठरीमे राखल तालाबन्द काठक सन्दूक आ ओकर अनजान चाबी
सदिखन रहस्य बनल छल। घरमालिक शशिधर बाबू बतबैत छथि जे सन्दूक दिवंगत पत्नीक स्मृति
अछि; भीतरक सामान पहिने बाँटल जा चुकल अछि। विदाक समय ओ सन्दूक आ चाबी माधवकेँ दऽ दैत
छथि। नव घरमे माधवक बेटी मीरा पहिल वस्तुक रूपमे अपन चित्रक कापी ओहिमे रखैत अछि। रिक्त
सन्दूक पुरान घरक स्मृतिसँ नव परिवारक स्मृति धरि सेतु बनैत अछि।
कथा
१२५ ·
दस
मिनट
अविनाश प्रशिक्षणक लेल रेल पकड़बाक प्रतीक्षामे
अछि, मुदा जन्मतिथिक सुधारल प्रमाण-पाती गुरुजी आनबाक छथि। स्टेशनपर दस मिनट बचल अछि।
ओतहि कौशल्या देवी अपन बेटाक बाट तकैत छथि। दुनू एक-दोसरक सामान आ चिन्ताक रखवारी करैत
समय बितबैत छथि। गुरुजीक अबैत काल तक प्रतीक्षा, रेलक सीटी आ चढ़बाक आपाधापी एक्के
संग बढ़ैत अछि। आवश्यक पाती आ यात्राक सामान सम्हारि अन्तिम घड़ीमे यात्रा सम्भव बनैत
अछि। कथा देखबैत अछि जे दस मिनटक अल्प समयमे अनजान लोकक बीच सहयोगक स्थायी स्मृति बनि
सकैत अछि।
कथा
१२६ ·
अन्तिम
ग्राहक
दोकान बन्द करैत जयराम हजाम लग शशिकान्त नामक
युवक अन्तिम ग्राहक बनि पहुँचैत अछि। ओकर बटुआ हेरायल अछि, मुदा जयराम दाम बिना दाढ़ी
बना दैत अछि आ कहैत अछि जे अवसर भेटला पर दोसराक छोट काज मुफ्त करिह। पछिला दिन जयरामकेँ
अपन आवश्यक नस्ती सँ सम्बन्धित कार्यालयक काज पड़ैत अछि। ओतहि शशिकान्त भेटि कागजक
मोड़ खोलि उचित प्रक्रियासँ काज बढ़बैत अछि। युवक पाछाँ दाम देबय चाहैत अछि, मुदा जयराम
सेवा केँ परस्पर हिसाब नहि बनबय दैत। अन्तिम दृश्य मे फेर कम पैसा लऽ आएल गाहक केँ
ओ बैसा लैत अछि।
कथा
१२७ ·
टूटल
घड़ी
अमरेश माधवीक बन्द पड़ल पुरान कलाई-घड़ी दीनानाथक
दोकानमे सुधारबय लऽ जाइत अछि। घड़ी पाँच बजि सोलह मिनट पर रुकल अछि। धीरे-धीरे पता
चलैत अछि जे ओहि क्षण माधवीक बाबू रघुनाथ पहिल बेर अमरेश केँ बाहरी अतिथि नहि मानि
भीतरक खूँटी पर छाता टाँगबाक अनुमति देने छलाह। एहि छोट स्वीकृतिकेँ माधवी प्रेम-विवाहक
बाट खुलबाक संकेत बुझि घड़ी जानि-बुझि रोकि देने छलीह। सुधारल घड़ीक खरोंच अमरेश नहि
हटबैत अछि। रघुनाथक घरमे विवाहक चर्चा शुरू भेला पर पाँच सोलहक स्मृति नव अर्थ पबैत
अछि।
कथा
१२८ ·
मिठाइक
डिब्बा
शैलजा विशेष शुभकामनाक अवसरपर निर्मलाक घर लेल
महँग केसर-मखान मिठाइक सजल डिब्बा किनैत छथि। डिब्बा बिना खोलने उपहारक रूपमे एक घरसँ
दोसर घर घूमैत अन्ततः शैलजाक घरे घुरि अबैत अछि। निर्मला आ शैलजा पहचानैत छथि जे बाहरी
चमक आ उपहार देबाक प्रतिष्ठाक बीच मिठाइ खेबे नहि भेल। अन्ततः डिब्बा खोलि सभ मिलि
मिठाइ खाइत अछि। बेटी ईरा खाली डिब्बा सूत रखबाक लेल लऽ लैत अछि। घुमन्तू उपहारक हास्यमय
प्रसंगमे वस्तुक वास्तविक उपयोग, स्नेह आ दिखावटक अन्तर खुलैत अछि।
कथा
१२९ ·
छोट
विज्ञापन
निरंजन काजक खोजमे कम रुपैयाक छोट समाचार-पत्र
विज्ञापन छपबैत अछि। शब्द घटेबाक बाध्यतामे ओकर कामक विवरणो कटैत अछि। विज्ञापन पढ़ि
पुरान मित्र हरिनाथ ओकरा भेटय अबैत अछि। आठ बरख पहिने निरंजन हरिनाथक प्रशिक्षण-शुल्क
लेल अपन जमा रुपैया देने छल। आब हरिनाथ ओही ऋणक रकम घुरबैत अछि आ पुरान सम्बन्ध फेर
जुड़ैत अछि। निरंजन फेर काजक विज्ञापन छपबय जाइत अछि, मुदा बूझि चुकल अछि जे छोट विज्ञापन
केवल रोजगार नहि, बिसरल मित्रता आ ऋणक स्मृति सेहो खोजि अनने अछि।
कथा
१३० ·
नील
पेन
परीक्षाक दिन मिथिलेश घबरा रहल अछि। मित्र राघव
अपन ‘भाग्यशाली’ नील पेन ओकरा दैत अछि, जाहिसँ ओ पहिने सफल भेल छल। पेनक इतिहासमे मिथिलेशक
सहायता आ दूनूक साझा अभ्यास निहित अछि। परीक्षा समय पेनमे खराबी आ ओकर सुधारक प्रसंग
देखबैत अछि जे वस्तुसँ बेसी महत्त्व मेहनत आ भरोसाक अछि। परिणाममे मिथिलेशक चयन होइत
अछि। राघव फेर पेन देबय चाहैत अछि, मुदा मिथिलेश कहैत अछि जे पेन एक अंक लिखने छल,
बाकी उत्तर ओ स्वयं लिखने अछि। सौभाग्यक आड़मे मित्रक सहयोग आ अपन श्रम उजागर होइत
अछि।
कथा
१३१ ·
काठक
घोड़ा
बढ़ई भोलनाथ अपन पुत्र संतोष लेल कटहरक काठक
घोड़ा बनबैत अछि, जाहिमे एक नीमक चक्का अलग आवाज करैत अछि। भोलनाथ बीमार पड़ला पर औषधि
किनबाक लेल संतोष घोड़ा हाटमे हबीब मियाँ केँ बेचि दैत अछि। पिता बेटाक त्याग बुझैत
छथि, मुदा काजक उचित दाम लेबाक बातो सिखबैत छथि। बादमे हबीब मियाँ चारि लट्टूक बदलामे
ओ घोड़ा घुरबैत छथि। संतोष घोड़ाकेँ घरक औजारक पेटीपर सम्हारि रखैत अछि आ आन बच्चाकेँ
सेहो खेलेबैत अछि। श्रमक मूल्य, परिवारक आवश्यकता आ स्मृतिक आकर्षण एहि खेलौनामे जुड़ैत
अछि।
कथा
१३२ ·
सिलाइ
मशीन
लीला सिलाइ-मशीन चलाकऽ घरक आय जुटबैत छथि। पति
हरिनारायणक जन्मदिनपर उपहार, मशीनक मोटर आ तत्काल धनक अभावसँ एक उलझन उपजैत अछि। लीला
चालू मशीन बन्धक रखि धनक व्यवस्था करैत छथि, आ पुरान बेकार मशीनक पुर्जा सम्बन्धी सौदा
सेहो होइत अछि। हरिनारायण आरम्भमे चकित छथि, मुदा सिलाइ सँ अर्जित धन द्वारा मशीन फेर
छुड़ाओल जाइत अछि। बद्री मिस्त्री मोटर लगबैत छथि आ पएरक पैडल पर निर्भरता घटैत अछि।
लाल किनारीक गमछा, बन्धकक पावती आ मशीनक आवाज दाम्पत्यक साझा परिश्रमक साक्षी बनैत
अछि।
कथा
१३३ ·
एक
जोड़ी जूता
नवल अपन बहिन मृणालक महाविद्यालय नामांकन लेल
आवश्यक धन जुटाबय अपन पुरान कारी जूता बेचि दैत अछि। जूताक नील सियाहीक अर्धचन्द्राकार
दाग ओकर पहचान अछि। मृणाल नामांकनक बाद ई त्याग जानि लेत अछि आ छात्रवृत्तिसँ भेटल
धनक एक हिस्सासँ रहीमक दोकानसँ ओही जूता घुरा अनैत अछि। भाई पहिने चप्पल पहिरि काज
चलबैत रहल छल। जूताक लौटब केवल वस्तुक पुनर्प्राप्ति नहि, बहिनक पढ़ाइ आ भाईक प्रेमक
परस्पर सम्मान अछि। नील दाग दूनूक साझा स्मृति बनि रहैत अछि।
कथा
१३४ ·
हेरायल
पर्स
रिक्शाचालक रघुवीरक चालन-पत्र मरम्मतक कमी कारण
रोकल गेल अछि; घरमे बेटी अनुष्काक शुल्कक चिन्ता सेहो अछि। एक यात्रीक हेरायल पर्स
घुरेबा समय पता चलैत अछि जे ओ अधिकारी अशोक झाक अछि, जिनकर कार्यालयमे ओकर कागज अटकल
अछि। रघुवीर पर्सक बदला न विशेष लाभ चाहैत अछि, न पैघ पुरस्कार; ओ नियमअनुसार मरम्मत
आ जुर्माना पूरा करैत अछि। अधिकारी सेहो पक्षपात बिना चालन-पत्र घुरबैत छथि आ बाँकी
पाँच टाकाक रिक्शा-भाड़ा चुकबैत छथि। ईमानदारी केँ लाभक सौदा नहि बनेबाक आत्मसम्मान
कथा मे प्रकट होइत अछि।
कथा
१३५ ·
किरायाक
कमरा
शिक्षक-प्रशिक्षणक विद्यार्थी सुमन मंडल तीन
बरखसँ हरिमोहन ठाकुरक कोठरीमे भाड़े रहैत अछि। भाड़ाक हिसाबक एक अतिरिक्त रकमपर शंका
आ आर्थिक दबावसँ ओ नव कोठरीमे चलि जाइत अछि। परीक्षा-शुल्क जमा करबाक समय पता चलैत
अछि जे हरिमोहन ओकरा लेल धन सुरक्षित राखि शुल्क भरि देने छथि। भलमनसाहत भेलो पर बिना
पूछने कएल व्यवस्था सुमनक निर्णयक अधिकार केँ ठेस पहुँचबैत अछि। दूनू अपन-अपन भूल बुझैत
छथि। सुमन परीक्षा उत्तीर्ण भऽ भविष्यक शुल्कक अलग बचत शुरू करैत अछि।
कथा
१३६ ·
बिना
नामक पार्सल
शिवकान्त मिश्रक घरमे भेजनिहारक नाम बिना उपयोगी
वस्तु भरल पार्सल आबय लगैत अछि। परिवारमे आश्चर्यक संग संदेह सेहो फैलैत अछि, कारण
पार्सलमे घरक भीतरक आवश्यकताक चीज रहैत अछि। अन्तमे शिवकान्त दरभंगा मालघरमे राति-पालीमे
काज करनिहार पुत्र नन्दू केँ पहचानैत छथि। नन्दू अपन कमाइ सँ माय लेल चादर, घरक मरम्मतक
सामान आ आन सामग्री पठबैत रहल, मुदा गरीबी आ अनिश्चित काजपर अनावश्यक प्रश्नसँ बचबाक
लेल नाम नहि लिखने छल। पिता बुझैत छथि जे पुत्रक देर धरि सुतब आलस्य नहि, रातिक श्रमक
परिणाम अछि।
कथा
१३७ ·
तस्वीरक
पाछाँ
पुरान घरक सामान छाँटैत उदयन आ स्वर्णलता केँ
एक छायाचित्रक पाछाँ लिखल पाँति भेटैत अछि। वृद्ध फुआ विमला बतबैत छथि जे बाढ़िक राति
कौशल्या नामक स्त्री नावसँ आबि प्रसवमे सहायता कएने छलीह, जाहिसँ हुनकर माय आ नवजात
हरिनारायण दुनूक प्राण बचल। परिवारक इतिहासमे ओ स्त्रीक स्थान लगभग बिसरल गेल छल। कौशल्याक
परिवार संग सम्पर्क होइत अछि, आ छायाचित्र बेचल नहि जाइत। ओसारमे तस्वीरक संग हुनकर
नाम आ योगदान प्रकाशित होइत अछि। घरक मरम्मतसँ पहिने स्मृतिक सुधार होइत अछि।
कथा
१३८ ·
दू
दीप
दीपावली पर नितिन बचल मजूरीसँ दू माटिक दीप
किनैत अछि। एकटा घरक दुआर लेल, दोसर श्मशान घाटक एकान्त चौकीदार लेल, जकर लालटेन टूटल
अछि। घाटपर जा कऽ ओ देखैत अछि जे चौकीदार वास्तवमे ओकर बाबू रघुनाथ छथि, जिनकर रातिक
कठिन काजक बात परिवार खुले रूपमे नहि करैत रहल। नितिन बाबूक परिचय बुझि हुनकर श्रम
आ संकोचक अर्थ नव रूपमे देखैत अछि। माय मालती पहिने सँ ई बात जनैत छथि। दुआर आ घाटक
दू दीप घरक उजास आ अनदेखल श्रमक सम्मानक प्रतीक बनैत अछि।
कथा
१३९ ·
उधारक
साड़ी
शैलबाला भानजीक विवाहमे नीक देखेबाक लेल चारि
हजार दू सय टाकाक लाल किनारीवाली साड़ी किस्तपर किनैत छथि। विवाह बीतलाक बादो साड़ीक
ब्याज आ बाकी रकम घरक औषधि, भोजन आ पढ़ाइक खर्चपर बोझ बनि रहैत अछि। तीन बरखमे साड़ी
बहुत कम पहिरल जाइत अछि; विवाहक फोटोमे सेहो ओकरा कियो खास याद नहि करैत। अन्तमे शैलबाला
बिना निमन्त्रण वा उत्सवक दिन साड़ी पहिरि बजार जाइत छथि। दोसराक नजरिक लेल किनल वस्तु
पर अपन अधिकार फेर स्थापित करबाक ई शान्त निर्णय कथा केँ पूर्ण करैत अछि।
कथा
१४० ·
पाँच
धुर जमीन
पैतृक पाँच धुर जमीनक बाँटपर रघुनाथ आ जयनाथ
भाइमे विवाद अछि। मुख्य बाट लगक एहि छोट टुकड़ाक दाम बढ़लासँ नापी, ईंट आ अदालतक चर्चा
शुरू होइत अछि। तखने सड़क चौड़ीकरणक अधिसूचना अनुसार लगभग पूरा जमीन बाटमे जाएबाक बात
स्पष्ट होइत अछि। दुनू भाइ मिलि कागज आ क्षतिपूर्तिक प्रक्रिया सँ जुड़ैत छथि। जमीनपर
दुकान खोलबाक सपना देखनिहार दीपक लेल जयनाथ अपन दोसर ठाम प्रस्तावित करैत छथि। पाँच
धुरक स्वामित्वक झगड़ा मेटैत भाइचारा धीरे-धीरे घुरि अबैत अछि।
कथा
१४१ ·
मेजबान
गाममे प्रतिष्ठित रघुनाथ चौधरी अपन नव ओसारक
अवसरपर पैघ भोज देबाक निर्णय करैत छथि। पिता द्वारा देल पुरान भोजक कीर्ति निभेबाक
इच्छामे अतिथिक गिनती आ खर्च बढ़ैत जाइत अछि। भोजनक बाद रसोइया आ मजदूरक मेहनताना पहिने
चुकाओल जाइत अछि, मुदा बचेबाक बदला घरपर उधार चढ़ैत अछि। रघुनाथ खर्चक नील पाँजि बनाकऽ
किस्त चुकबय लगैत छथि। बादमे आन मेजबान हुनकासँ सलाह माँगैत छथि तँ ओ अपन सामर्थ्य
अनुसार निमन्त्रणक बात कहैत छथि। एक दिनक प्रतिष्ठा आ महीनासभक आर्थिक भारक अन्तर कथा
मे खुलैत अछि।
कथा
१४२ ·
नव
मोबाइल
विद्यार्थी अनिरुद्ध अपन पुरान मोबाइलपर मित्रसभक
हँसीसँ लजा कऽ घरसँ आएल आवश्यक धन द्वारा नव मोबाइल किनि लैत अछि। मोबाइलक किस्त आ
आयमे देरीक कारण परीक्षा-शुल्क जमा नहि भऽ पबैत अछि। निर्धारित दिन खिड़की बन्द भऽ
जाइत अछि आ ओ परीक्षा दऽ नहि सकैत अछि। पिता लग पहिने बात नुकाबय चाहैत अछि, मुदा अन्ततः
सभ सच कहि दैत अछि। पिता आगाँक अवसर ताकबाक सलाह दैत छथि। अनिरुद्ध नव यन्त्र बेचि
अगिला परीक्षाक शुल्क अलग राखैत अछि आ पुरान मोबाइल फेर उपयोग करय लगैत अछि।
कथा
१४३ ·
दहेजक
पंखा
मधुक विवाहमे मायकेसँ आएल ठाढ़ पंखाक नीचाँ
‘मधु विवाह’ लिखल कागज चिपकल अछि। एहि चिन्हक कारण पंखा घरक उपयोगी वस्तुसँ अधिक दहेज
आ प्रतिष्ठाक स्मरण बनि जाइत अछि। पंखाक मरम्मत, मायकेक ऋण आ ससुरालक अभिमानपर बात
बढ़ि दुनू परिवारक सम्बन्धमे दूरी अनैत अछि। बादमे मधु उमसभरि रसोइघरमे पसीना बहबैत
सासु शान्ति देवी लेल ओही पंखा लऽ जाइत छथि। कागज रहलो पर पंखाक हवा सभक साझा आवश्यकता
बनैत अछि। कथामे वस्तुक उपयोग मनमुटावसँ पैघ सिद्ध होइत अछि।
कथा
१४४ ·
बड़का
दरवाजा
नन्दकिशोर यादव घरक आगाँ ऊँच, भव्य फाटक बनबैत
छथि, जखन कि पुरान छत चूअैत अछि। नव फाटकक नीचक सीमेंटक पट्टी बरखाक पानिक निकास रोकि
दैत अछि; आँगनमे जलजमाव आ घरमे चुहानी बढ़ैत अछि। पत्नी विमला आ बेटी गौरीक चिन्ता
सुनि नन्दकिशोर क्रमशः छत आ नालीक काज करबैत छथि। अन्तमे फाटकक सजावट अधूरी रहैत अछि,
मुदा छत सुधरैत अछि आ पानिक बाट खुलैत अछि। बाहरी प्रदर्शनक तुलनामे घरक वास्तविक सुरक्षा
आ उपयोगिता महत्त्वपूर्ण ठहरैत अछि।
कथा
१४५ ·
सम्मान-पत्र
लेखक महेन्द्रनाथ झा केँ साहित्य-सम्मानक निमन्त्रण
भेटैत अछि, मुदा समारोह, स्मारिका, यात्रा आ भोजनक व्यय हुनकासँ भराओल जाइत अछि। कार्यक्रममे
सम्मान-पत्र भेटैत अछि, तैयो नव कथा पढ़ेबाक अवसर नहि भेटैत आ प्रकाशित परिचयमे पोथीक
नामक वर्तनी बिगड़ि जाइत अछि। घर घुरला पर ओ देखैत छथि जे सम्मान-पत्र टाँगबाक देबालमे
सीलन अछि आ छत ठीक करब बाकी अछि। ओ कारीगरक बकाया चुकबैत छथि आ फेर नव कथाक संशोधनमे
लगि जाइत छथि। बाहरी सम्मानक चमकसँ बेसी लेखकक वास्तविक साहित्यिक साधना केन्द्रमे
रहैत अछि।
कथा
१४६ ·
एक
प्लेट कम
सुचित्राक विवाह-भोजमे एकटा पात जानि-बुझि पाँतिसँ
हटाओल गेल अछि। भतीजी मैथिली एहि कमी केँ देखैत अछि, आ सामाजिक दूरीक असमान व्यवहार
सतहपर अबैत अछि। रातिक बरखामे अस्थायी रसोईक देबाल झुकि पड़ला पर जे लोक आ बच्चा संकटमे
पड़ैत छथि, हुनकर रक्षा आ सहयोग पुरान भेदक अर्थ बदलैत अछि। बादमे चारि पात एक पाँतिमे
बिछैत अछि आ भोजन परोसल जाइत अछि। भोरमे मैथिली पूछैत अछि जे काल्हि एक प्लेट कम कएल
गेल छल ने। रामलोचन गिनती फेर सँ करबाक बात मानैत छथि।
कथा
१४७ ·
नगरक
पता
नगरमे रहनिहार अमरेश अपन गाम सोनबरसाक विस्तृत
पता लिखबामे संकोच करैत अछि। रोजगारक आवेदनमे वर्तमान आ स्थायी दुनू पता ‘विद्यापति
नगर’ भरि दैत अछि। सत्यापनक समय कागजक विसंगति सामने अबैत अछि आ संशोधन समयपर नहि भेला
सँ एक अवसर छुटि जाइत अछि। गाम घुरला पर पूरा ठेगानावाली चिट्ठी ओकरा सही पहुँचित अछि।
ओ बुझैत अछि जे पहचान नुकाएबासँ लाभ नहि, बाधा होइत अछि। अगिला आवेदनमे ओ गामक स्थायी
पता आ शहरक वर्तमान पता दुनू स्पष्ट लिखैत अछि।
कथा
१४८ ·
फोटोमे
मुस्की
पिता विनोद बाबूक निधनक बाद चारू सन्तान श्राद्धक
समय मुस्कुराइत एक सामूहिक छायाचित्र खिंचबैत छथि। सामाजिक माध्यमपर फोटो ‘आदर्श पारिवारिक
एकता’क चिह्न बनैत अछि। मुदा घरक चाबी, सम्पत्ति आ देखभालक जिम्मेदारीपर हुनका सभमे
मतभेद अछि। छोट बेटी सुधा पिता बीमारीक अन्तिम बरखमे घर रहि सेवा कएने छलीह, मुदा ओकर
समयक गिनती धनक हिसाबमे नहि छल। बादमे देखभालक उपस्थितिक अलग लेखा शुरू होइत अछि। तस्वीरक
मुस्की पाँच क्षणक छल; सम्बन्धमे न्यायपूर्ण बातचीतक आवश्यकता ओकर बादो बनल रहैत अछि।
कथा
१४९ ·
कर्जक
भोज
जगेसर मण्डलक निधनक बाद तेरहमीक भोजक सामाजिक
दबावमे पुत्र हरिनारायण कर्ज लैत छथि आ बहिन नीलिमाक पढ़ाइ लेल रखल रुपैया खर्च भऽ
जाइत अछि। भोजक प्रशंसा किछु दिन चलैत अछि, मुदा नीलिमाक सवारी-भाड़ा आ अध्ययनक साधन
नहि जुटला सँ ओकर एक सत्र छूटि जाइत अछि। हरिनारायण धानक अग्रिम आ किस्तद्वारा कर्ज
चुकबैत छथि। नीलिमा फेर बचत शुरू करैत अछि, तखन पढ़ाइ आगाँ बढ़ैत अछि। सामाजिक प्रदर्शनक
अस्थायी यश आ एक विद्यार्थिनीक स्थायी शैक्षिक हानि कथा केँ मार्मिक बनबैत अछि।
कथा
१५० ·
किरायाक
कार
रविक विवाहमे प्रतिष्ठा देखेबाक लेल नन्दकिशोर
चमचम करैत महँग किरायाक मोटरगाड़ी सजबैत छथि आ वाहन-सेवाक चिन्ह ढाँपि दैत छथि। बारातक
बाटमे गाड़ी बिगड़ि जाइत अछि। समय बचाबय साधारण जीप आनल जाइत अछि, जाहिपर किरायाक सेवा
साफ लिखल अछि। विवाह निर्विघ्न होइत अछि, आ किछु समय बाद केओ गाड़ीक चर्चा नहि करैत।
उलटे पट्टी ढाँपबाक कारण सफाइक अतिरिक्त शुल्क लगैत अछि। नन्दकिशोर अन्तमे सहजतासँ
साधारण जीप स्वीकार करैत छथि।
कथा
१५१ ·
सोना
जेकाँ
पुरान सन्दूकमे सुनहर आभूषण भेटला पर रघुनाथ
झा आ हुनकर परिवार ओकरा माएक असली सोना बुझैत अछि। गहना सुरक्षित रखबाक चिन्तामे चाबी,
ताला आ बँटवाराक संदेह बढ़ैत अछि; पत्नी पुष्पापर निराधार शंका सेहो उठैत अछि। जाँचमे
पता चलैत अछि जे गहना असली सोना नहि, पुरान नकली आभूषण अछि। परिवार बुझैत अछि जे चमकक
लोभमे विश्वासक कतेक हानि भऽ गेल। अन्तमे एक हार विद्यालयक नाटक लेल देल जाइत अछि,
बच्चा सभ कंगन सँ खेलैत अछि, आ डिबिया फेर खुलल रहैत अछि।
कथा
१५२ ·
दस
किलो चाउर
पंचायतक दस किलो चाउर सहायता-वितरणमे मालती
देवी आ आन परिवारक छायाचित्र एक्के बोरा हाथमे देलाक बाद खींचल जाइत अछि। फोटो बनिते
बोरा फेर लऽ लेल जाइत अछि; बदला केवल ‘प्राप्त’ पर्ची भेटैत अछि। बालक छोटू बोरा पर
नील सूतक चीरा चिन्हैत अछि आ ओकरा सँ खसल पाँच दाना बचौने अछि। शिक्षक रमानन्दक सहयोगसँ
फोटो आ गोदामक पाँजिक अन्तर खुलैत अछि। जाँचमे सामने अबैत अछि जे वास्तविक वितरण बिना
कागजपर पूर्ण सहायता चढ़ा देल गेल छल। बालकक सूक्ष्म अवलोकन सरकारी प्रदर्शनक असत्य
उद्घाटित करैत अछि।
कथा
१५३ ·
महँग
जूता
रामबाबू पदोन्नतिक साक्षात्कार लेल दू हजार
आठ सय टाकाक चमकैत नव जूता किनैत छथि, कारण हुनका कहल गेल जे पहिल प्रभाव पएरपर पड़ैत
अछि। साक्षात्कारमे मुदा पुरान प्रशिक्षण-प्रमाणपत्रक मोहर अस्पष्ट रहला सँ सत्यापित
प्रति मँगाओल जाइत अछि। ओ दूर प्रशिक्षण-केन्द्र दौड़ि आवश्यक कागज अनैत छथि, मुदा
प्रविष्टिमे देरीसँ हुनकर नाम पदोन्नति-सूचीमे नहि अबैत। महँग जूता एड़ी काटैत अछि
आ सन्दूकमे पड़ल रहि जाइत अछि। नियम, कागज आ वास्तविक कामक मूल्यक सामने बाहरी चमक
निरर्थक सिद्ध होइत अछि।
कथा
१५४ ·
खाली
लिफाफा
बेटी गौरीक विवाहक उपहारक लिफाफा गनैत हरिनाथ
केँ रामविलासक खाली लिफाफा भेटैत अछि। परिवारमे शंका उठैत अछि, मुदा बादमे ज्ञात होइत
अछि जे विवाहक राति विद्युत-व्यवस्था बचाबय हरिनाथ स्वयं ओहिसँ तीन हजार टाका निकालने
छलाह आ हिसाब लिखब बिसरि गेल छल। आन किछु लिफाफा सेहो तत्कालीन आवश्यकतामे खोलल गेल
छल। ओ परिवारकेँ अनुमानसँ रकम नहि भरबाक बात कहैत छथि। रामविलास केँ घटना न बतबैत हरिनाथ
पाँजिमे वास्तविक व्यय लिखैत छथि। खाली लिफाफा उत्सवक चमकपाछाँक खर्च आ स्मृतिक अनिश्चितताक
चिह्न बनैत अछि।
कथा
१५५ ·
निमंत्रण
सौम्याक विवाहक निमन्त्रण सभ पड़ोसीकेँ भेटैत
अछि, मुदा परिवारक पुरान घनिष्ठ शशिभूषण आ मालती केँ नहि। हुनका सभकेँ अपन सम्बन्ध
उपेक्षित लगैत अछि। विवाहक आयोजन बाहरी प्रबन्धकक हाथमे अछि; छपल कार्डक सूचीमे अतिथि
आ आयोजकक भेदसँ कतेको आत्मीय लोक छुटि जाइत छथि। मदनमोहन बादमे स्वयं आनि क्षमा माँगैत
छथि। मालती बुझैत छथि जे छपल कार्ड सम्बन्धक पूर्ण प्रमाण नहि, तथापि अनदेखीक चोट वास्तविक
अछि। ओ नव कार्ड पुरान स्मृतिक बक्सामे ‘भूल’क रूपमे राखि दैत छथि।
कथा
१५६ ·
छतरीवाला
रामनारायणक घरमे अतिथि-सत्कारक लेल नव सजल बैठक
अछि। पुरान सेवक रघुनाथ बरखामे भीजल पएर आ पैबन्दवला छाता संग पहुँचैत अछि, ताहि लेल
ओकरा भीतर बैसबामे संकोच कराओल जाइत अछि। वर्षाक पानि छतसँ चूअब शुरू भेला पर रघुनाथ
अपन पुरान छाताकेँ उल्टा टाँगि पानि बाल्टीमे उतारबाक उपाय करैत अछि। बैठकक अधिकांश
सामान बचि जाइत अछि। घरक लोक ओकरा भीतर सादर बजबैत छथि। अगिला दिन ओकर छाता बाहरी देबालक
सहारे नहि, बैठकक भीतरक नव खूँटी पर टाँगल रहैत अछि।
कथा
१५७ ·
नम्बर
प्लेट
रमाकान्त अपन नव गाड़ी लेल विशेष ‘७७७७’ नम्बर
पाबय अनौपचारिक अतिरिक्त धन खर्च करैत अछि। ई चारि अंक ओकर प्रतिष्ठाक प्रतीक बनैत
अछि। बरखामे गाड़ीसँ दुर्घटना भेलाक बाद ओ रुकि घायल वृद्धक सहायता करबाक बदला भीड़सँ
डेरा कऽ चलि जाइत अछि। विद्यार्थी नीरज गाड़ीक अलग नम्बर मोन रखैत अछि आ पुलिसक सामने
गवाही दैत अछि। नम्बरक आधार पर गाड़ी आ चालक चिन्हल जाइत अछि। जे अंक प्रदर्शन लेल
चुनल गेल छल, ओही जवाबदेहीक प्रमाण बनि जाइत अछि।
कथा
१५८ ·
गामक
मंच
विद्यालयक मैदानमे ‘गाम एक, मान एक’ लिखल मंच
सजैत अछि। बाँसक काज करनिहार फेकन आ ध्वनि-व्यवस्था सम्हारनिहार हुनकर बेटा केदार आयोजनमे
परिश्रम करैत छथि। मुदा भोजक समय मजदूर आ नदी-पारक बस्तीक लोककेँ देबालक पाछाँ अलग
पाँतिमे बैसाओल जाइत अछि। केदार अपन परिवारक संग भोजन करैत अछि आ मंचक एकताक नारा आ
व्यवहारक भेदक विरोधाभास देखैत अछि। साँझ मंच खोलबाक समय ओ भोजनक पाँति बाँटनिहार रस्सी
‘गाम एक, मान एक’वला पट्टीक चारू कात लपेटि दैत अछि।
कथा
१५९ ·
खिड़की
लग बैसल लड़की
पन्द्रह बरखक माधवीक पढ़ाइ आठम कक्षा बाद रोकि
देल गेल अछि, कारण नव विद्यालय तीन कोस दूर अछि। ओ खिड़कीसँ सहपाठी लड़कीसभकेँ साइकिलपर
विद्यालय जाइत देखैत रहैत अछि। पाती पहुँचौनिहार रघुनाथक सहयोगसँ ओ अपन पुरान प्रधानाध्यापिका
केँ नामांकनक उपाय पूछैत लिखैत अछि। उत्तर अबैत अछि आ पिता धीरे-धीरे ओकर पढ़ाइ जारी
रखबाक अनुमति दैत छथि। प्रमाणपत्र लऽ पिता संग चलैत माधवी केँ रघुनाथ पूछैत छथि जे
आइ खिड़की खाली किएक अछि। ओ कहैत अछि जे आइ ओ बाटपर अछि।
कथा
१६० ·
परदेसियाक
बेटी
सीमापार विराटनगरक गोदाममे काज करनिहार हरिनारायण
घर कम अबैत छथि, मुदा बेटी कुसुम केँ पाती पठबैत रहैत छथि। कुसुम केवल रुपैयाक खबरि
नहि, पिताक श्रम, गोदामक लोक आ हुनकर जीवनक कथा जानय चाहैत अछि। ओ पिता लिखल कथापर
प्रश्न करैत अछि; उत्तरमे पात्रक नाँव, अनुभूति आ श्रमिकक स्वाभिमानक नव विवरण जुड़ैत
जाइत अछि। पिता घुरला पर दूनू कथा लिखबाक सहयात्री बनैत छथि। सीमाक अलग-अलग माटि छूबैत
दू जूताक कथा पिता शुरू करैत छथि आ आगाँ लिखबाक ठाम कुसुम लेल छोड़ैत छथि।
कथा
१६१ ·
अधूरा
गीत
गामक पुरान रोपनी-गीत कौशल्या दादीक स्मृतिमे
जीबैत अछि, मुदा गीतक दोसर स्वर देनिहार झुनकी आब नहि छथि। पोती मृणाल एहि गीतकेँ नव
ढंगसँ सजाबय चाहैत अछि। दादी ओहि जगहक खालीपन भरबाक लेल मनगढन्त शब्द जोड़बाक विरोध
करैत छथि, कारण गीत दू स्त्रीक मिलल स्वर छल। मृणाल पहिने मूल धुन आ ओहिमे पड़ैत मौन
सुरक्षित करैत अछि, तकर बाद अपन पीढ़ीक स्वर अलग जोड़ैत अछि। एहि तरहें अधूरापन मिटाओल
नहि जाइत, बल्कि बीतल समय आ वर्तमानक बीच संवादक जगह बनैत अछि।
कथा
१६२ ·
नदीक
पाती
बाढ़िक बाद नदीक बदलल धार माधवी आ सुधा केँ
एक-दोसरासँ दूर कऽ दैत अछि। दुनू सहेली नदीक कात पुरान घैल लग माटिक टुकड़ापर लिखल
पाती छोड़ि अपन सम्पर्क बनौने रखैत अछि। एक बेर टुटल पातीमे ‘हम आब नहि’ मात्र बचलासँ
आशंका जन्मैत अछि, जखन कि पूरा बात छल—‘हम आब नहि डेराइत छी’। नदी फेर किनार बदलैत
अछि तँ दुनू बिनु खतरा उठौने पाती राखबाक नव सुरक्षित ठाम खोजैत छथि। पाती सम्पर्कक
साधन रहैत अछि, मुदा एक-दोसराक वचन पूरा बुझबाक सावधानी सेहो सिखबैत अछि।
कथा
१६३ ·
छोट
नौकर
एक घरमे छोट बालक ईशानक बढ़ैत कद नापि काठक
चौखटपर चिन्ह लगाओल जाइत अछि। ओही घरमे काज करनिहार हमउमेर कन्हैया अपन कद दोसर कात
चिन्हित करैत अछि। घरक लोक पहिने केवल ईशानक चिन्ह पर ध्यान दैत छथि; कन्हैयाक बढ़ैत
देह, परिश्रम आ बचपन ओझराएल रहैत अछि। घरक चौखट बदलल जाएबाक समय दुनू कातक चिन्ह सामने
अबैत अछि। पुरान काठक टुकड़ा सुरक्षित राखल जाइत अछि आ दुनू बालकक बढ़बाक कथा एकसंग
देखल जाइत अछि।
कथा
१६४ ·
माएक
बक्सा
ललिता देवीक निधनक बाद हुनकर तीन बेटी मंजरी,
रेणु आ तारा माएक पुरान बक्सा खोलैत छथि। ओहिमे राखल अलग-अलग अधूरा पातीमे माँ अपन
तीनू बेटी लग किछु अनकहल बात, अपन चूक आ स्नेह प्रकट करबाक प्रयास कएने छलीह। बहिनसभ
पहिने एहि अधूरा शब्दक अर्थ अलग-अलग बुझैत छथि, फेर माएक जीवन आ आपसक दूरी पर बातचीत
शुरू करैत छथि। कियो पातीक छुटल पाँति अपन दिससँ पूरा नहि करैत अछि। बक्सामे भेटल अधूरापन
हुनका सभकेँ जीवित सम्बन्धमे बाँकी रहल बात कहबाक अवसर दैत अछि।
कथा
१६५ ·
पाठशालाक
आँगन
कम विद्यार्थी रहबाक कारण गामक पाठशाला बन्द
करबाक प्रस्ताव अबैत अछि। शिक्षक रत्नेश्वर विद्यालय बचाबय चाहैत छथि, मुदा नामांकन
घटल अछि। गामक सुभद्रा देवी साँझक कक्षामे अपन नाम लिखब सीखैत छथि आ परिवारसभसँ बच्चाकेँ
पाठशाला पठेबाक बात करैत छथि। नव नामांकन बढ़ैत अछि, विद्यालय बन्द करबाक प्रस्ताव
रुकैत अछि। पाठशालाक आँगन केवल बच्चाक पढ़ाइ तक सीमित नहि रहैत; ओतय प्रौढ़क अक्षर-परिचय
आ गामक सामूहिक जिम्मेदारी सेहो स्थान पबैत अछि।
कथा
१६६ ·
सिंदूरक
डिबिया
रेवती अपन दादी कमला देवीक पुरान सिन्दूरक डिबिया
पबैत अछि आ ओकरा देखिकऽ जिज्ञासु होइत अछि। दादी पति मरलाक बाद सिन्दूर हटेबाक ओहि
दिनक स्मृति सुनबैत छथि, जखन हुनकर नन्ही बेटी मालती बदलल रूप देखिकऽ अपन माएकेँ चिन्हबामे
ठमकि गेल छलीह। विधवापनक सामाजिक नियम आ माए-बेटीक आत्मीय परिचयक बीचक पीड़ा एहि डिबियामे
संचित अछि। दादी एहि स्मृति केँ छिपबैत नहि छथि; रेवतीक संग बाँटैत छथि, जाहिसँ डिबिया
चुप्पीक वस्तु नहि, पीढ़ीक बीच समझक सेतु बनैत अछि।
कथा
१६७ ·
गाछक
झूला
कुसुम अपन बेटी मानसी केँ लऽ मायके अबैत अछि
तँ पुरान आमक गाछपर झूलबाक स्मृति जागैत अछि। मुदा गाछक कमजोर भऽ चुकल डार आ जड़ लोकक
सुरक्षाक लेल संकट बनल अछि। शारदा दादी पुरान झूला आ गाछ सँ जुड़ल याद सुनबैत छथि,
मुदा ओकरा बचाबय लेल जोखिम उठेबाक पक्षमे नहि छथि। गाछ हटाओल जाइत अछि, आ परिवार नव
पौधा लगबैत अछि। झूलाक रस्सी सुरक्षित राखल जाइत अछि, जे भविष्यक हरियर छाँह आ अगिला
पीढ़ीक खेलक प्रतीक्षा करैत अछि।
कथा
१६८ ·
माटिक
बाँसुरी
कुम्हारक बेटा नीलू माटिक बाँसुरी बनबैत अछि,
मुदा ओकर एक स्वर प्रचलित नापसँ अलग सुनाइत अछि। संगीतक गुरु देवव्रत पहिने ओकरा त्रुटि
बुझैत छथि। नीलू फूँक आ अंगुरीक भिन्न प्रयोगसँ ओही बाँसुरीमे इच्छित धुन निकालि देखबैत
अछि। गुरु सीखैत छथि जे साधनक बनावट मात्र नहि, कलाकारक सुनबाक शक्ति आ प्रयोग सेहो
महत्त्व रखैत अछि। बाँस आ माटिक बाँसुरीक आदान-प्रदानसँ परम्परागत ज्ञान आ बालकक नव
प्रयोग एक-दोसराकेँ समृद्ध करैत अछि।
कथा
१६९ ·
एकटा
नाम
दत्तक बालक अंशु केँ अपन पुरान आश्रयगृहमे कहल
जाएवाला नाम ‘कुश’क पता लगैत अछि। ओ बुझय चाहैत अछि जे अपन पहिल नामक स्मृति राखब नव
परिवारसँ प्रेममे कोनो कमी तँ नहि अनैत। माँ शैलजा पहिने एहि प्रश्नसँ असहज होइत छथि,
कारण हुनका डर रहैत अछि जे दू नाम हुनका अपनत्वमे दूरी ने आनय। बेटाक सहज जिज्ञासा
हुनका बुझबैत अछि जे पूर्व जीवनक स्मृति मेटौने बिना वर्तमान सम्बन्ध सुदृढ़ रहि सकैत
अछि। अन्तमे माँ ओकरा ‘कुश’ कहिकऽ बजबैत छथि; अंशु अपन दुनू नाम संग स्वीकारल जाइत
अछि।
कथा
१७० ·
साँझक
पाठ
नयन अपन दादी सरयूक मुँहसँ सुनल ‘छाँह खोजैत
चिरैयाँ’क कथा लिखबाक प्रयास करैत अछि। दादी चाहैत छथि जे घटनाक संग हुनकर बोली, विराम
आ स्वरक अर्थ सेहो बचल रहय। साँझक एहि पाठमे भूमिका बदलैत अछि; नयन दादीकेँ अपन नाम
लिखब सिखबैत अछि आ दादी ओकरा मौखिक कथाक बारीकी बुझबैत छथि। स्लेटपर दुनू पीढ़ीक नाम
आ कथाक शब्द एकसंग अबैत अछि। पढ़ब-लिखब आ कथा सुनब परस्पर सम्मानक साझा सीख बनैत अछि।
कथा
१७१ ·
सीमाक
मेला
जनकपुरक मेलामे रानी नामक छोट बच्ची भीड़मे
मायेसँ बिछुड़ि जाइत अछि। मञ्जु, देवेश आ बेटी गौरी ओकरा भेटैत छथि; बादमे भारतक दिससँ
आएल सविता, रमेश आ हुनकर बेटा अभय सेहो खोजमे जुड़ैत छथि। बच्चीक घरक पहचान ओकर स्मृतिमे
बचल दू गाय, लाल देबाल आ उज्जर फूलक निशानसँ होइत अछि। दुनू परिवार ओकरा घर पहुँचा
दैत अछि। नेपालक गौरी आ भारतक अभयक संग बैसल रानी अपन परिचय ‘हम एतयक’ कहिकऽ दैत अछि।
सीमाक दुनू दिसक अपरिचित लोकक सहयोगसँ बच्ची सुरक्षित घर घुरैत अछि।
कथा
१७२ ·
नीमक
छाँह
घरक काज करनिहार जमुना काकी ज्वरक कारण किछु
दिन नहि अबैत छथि तँ परिवार हुनकर प्रतिदिनक श्रमक वास्तविक विस्तार बुझय लगैत अछि।
नीमक छाँहमे बैसि ओ घरक बच्चासभक चिन्ता सुनैत छलीह, कम अंकक कागज देखैत छलीह आ छोट-छोट
बात सम्हारैत छलीह। अनुपस्थितिमे घरक लोक काज बाँटब सीखैत छथि। घुरलापर हुनका पूरा
मासक मेहनताना देल जाइत अछि, कारण लिखल काजसँ बाहर हुनकर योगदानक हिसाब नहि बनि सकल।
जमुना काकी परिवारकेँ अपन जिम्मेदारी बाँटने रखबाक आग्रह करैत छथि। नीमक छाँह साझेदारी
आ सम्मानक ठाम बनैत अछि।
कथा
१७३ ·
कागजक
नाव
माएक निधनक बाद भाई नरेश आ बहिन सुधा पुरान
घरक हिस्सा बाँटैत छथि। आँगनमे तनल डोरी आ नालीक बाँट पर विवाद उठैत अछि। बरखाक पानिमे
बहैत कागजक नाव हुनका सभकेँ बचपनक ओहि छोट पुलक याद दियबैत अछि जे दुनू मिलि बनौने
छलाह। स्मृति जमीनक हिसाब समाप्त नहि करैत, मुदा साझा बाटक महत्त्व फेर सामने अनैत
अछि। दुनू अमीनसँ नव नापी करबा कऽ बीचमे छह हाथ सार्वजनिक बाट आ पानिक निकास छोड़बाक
सहमति करैत छथि। अलग घरक बीच पानिक साझा बाट बाँचि जाइत अछि।
कथा
१७४ ·
चुप्पी
सरोजिनी देवी आ पुत्रवधू रीता एक्के घरमे रहितो
अपन बात मनोजक माध्यमसँ कहैत छथि। दैनन्दिन आलोचना आ संकोचसँ हुनका बीच चुप्पीक देबाल
बनि गेल अछि। रीताक बेटी अदिति बीमार पड़लापर अस्पतालमे दुनू स्त्रीकेँ राति भरि एकसंग
ओकर देखभाल करय पड़ैत अछि। डर, थकान आ चिन्ताक बीच पहिल बेर ओ सीधे एक-दोसरासँ बात
करैत छथि। अदितिक स्थिति स्थिर होइत अछि आ दुनू घर घुरैत छथि। पुरान दूरी तुरन्त नहि
मिटैत, मुदा आब छोट-छोट प्रश्न लेल मनोजक मध्यस्थता आवश्यक नहि रहैत अछि।
कथा
१७५ ·
पोस्टकार्ड
विद्यालयक बच्चासभ वृद्ध-निवासक लोककेँ पोस्टकार्ड
लिखैत अछि। नयनक भेजल पाती गोमती देवी धरि पहुँचैत अछि, जिनकर नाम सुनि नयनक दादी भवानी
देवीक पुरान सम्बन्धक स्मृति जागैत अछि। दुनू स्त्री बरखोंसँ एक-दोसरासँ दूर छलीह।
नयनक माध्यमसँ भवानी देवी स्वयं काँपैत हाथसँ पाती लिखैत छथि, आ अन्तमे दुनूक भेंट
होइत अछि। ओ दुनू नयनकेँ पोस्टकार्डपर ‘बाट भेटि गेल’ लिखि पठबैत छथि। हाथसँ लिखल किछु
शब्द पुरान चुप्पी तोड़ि सम्बन्धक बाट फेर खोलैत अछि।
कथा
१७६ ·
झरोखाक
फूल
विद्यालय जाएवाला दिवाकर प्रतिदिन पुरान घरक
झरोखामे राखल फूल देखैत अछि आ फूलक रंगसँ अपन दिनक अर्थ जोड़ि लैत अछि। भीतर रहनिहार
वृद्धा कमला देवी पहिने ओहि अनजान बालकक जिज्ञासा देखैत छथि। फूल नहि भेटलाक दिन दिवाकर
चिन्तित होइत अछि आ क्रमशः दूनूक परिचय बढ़ैत अछि। झरोखाक पाछाँसँ शुरू भेल बातचीत
वृद्धाक एकान्त घटबैत अछि। एक दिन फूल झरोखाक बदला दुआरिक पीढ़ापर रहैत अछि, कारण कमला
देवी एखन ओतय धरि चलि सकैत छथि। दिवाकर एहि छोट परिवर्तनक आनन्द बुझैत आगाँ बढ़ि जाइत
अछि।
कथा
१७७ ·
पहिल
कमाइ
पोथीक दोकानमे बारह दिन काज कऽ मंजरी केँ पहिल
कमाइक एक हजार छओ सय अस्सी रुपैया भेटैत अछि। ओ माए सुलोचना देवी लेल नव चप्पल किनय
चाहैत अछि, मुदा माए अपन पुरान चप्पलक केवल खराब पट्टी बदलबैत छथि। हुनकर आग्रह अछि
जे बेटीक महाविद्यालयक नामांकन आ पोथी लेल रुपैया पहिले सुरक्षित रहय। मंजरीक मनमे
उपहार देबाक इच्छा आ आगाँक पढ़ाइक आवश्यकता एकसंग अछि। माएक चुनल छोट मरम्मत आ बेटीक
झोरामे राखल पोथी दुनू पहिल कमाइक अर्थ बनैत अछि।
कथा
१७८ ·
लौटैत
गीत
सात बरख बाद परदेससँ गाम घुरल राघव बदलिएल बाट,
घर आ पोखरि देखि अपन परिचित संसारसँ अपरिचित भऽ जाइत अछि। धान फटकैत फुलकुमारी काकीक
मुँहसँ सुनल पुरान रोपनी-गीत ओकरा बालपनक अधूरा पाँति याद दियबैत अछि। काकी आ राघवक
माए मिलि गीतक अलग-अलग पाँति सुधारैत आ हँसैत छथि। राघव गाममे बसबाक कोनो निर्णय नहि
करैत, मुदा बुझैत अछि जे भौतिक बाट बदललाक बादो लोकक स्वर आ उत्तर देबाक ढंग स्मृतिमे
बचल रहैत अछि।
कथा
१७९ ·
सीमाक
कागज
सीमा पार कऽ बेटीक घरसँ बेटाक घर घुरैत वृद्धा
देवकी देवी केँ परिचयक कागज नहि भेटलासँ चौकीपर रोकल जाइत अछि। बेटी मुनिया दोसर दिस,
बेटा शम्भू एहि दिस पहुँचैत छथि; पुरान कागज जुटेबामे कठिनाइ होइत अछि। स्थानीय परिचय
आ अभिलेख जाँचलाक बाद देवकी देवी केँ पार जाएबाक अनुमति भेटैत अछि। हुनकर आँचरमे दुनू
घरक चाबी छल, मुदा ओहि कागजकेँ एक ठाम रखबाक प्रश्नपर बेटा चुप भऽ जाइत अछि। सीमा दुनू
दिशाक घर आ सम्बन्धकेँ कागजक एकरेखीय परिचयसँ अलग देखबैत अछि।
कथा
१८० ·
बाढ़ि
शिविर
बाढ़िसँ बेघर भेल रतना अपन बेटी चुनमुन संग
राहत शिविरमे रहैत छथि। मंचपर स्त्री-सुरक्षाक घोषणा होइत अछि, मुदा वितरण-पर्चीक बहाने
स्वयंसेवक हरिनन्दन हुनका एकान्त गलियारामे रोकि अभद्र व्यवहार आ यौन उत्पीड़न करैत
अछि। रतना विरोध करैत बाहर निकलैत छथि आ नीलम, सुगनी तथा आन स्त्रीक सहयोगसँ शिकायत
सामने रखैत छथि। हरिनन्दन केँ कार्यसँ हटाओल जाइत अछि; रोकल गेल पर्ची भेटैत अछि। शिकायत
पेटीक ठाम, प्रकाश, वितरणक निगरानी आ खुला गलियाराक व्यवस्था बदलैत अछि। सुरक्षा घोषणासँ
नहि, उत्तरदायी व्यवहारसँ बनैत अछि।
कथा
१८१ ·
लाल
कम्बल
दंगाक राति चिकित्सालयमे मृत भेटल अचिन्हार
बालकक देह लाल कम्बलसँ ढाकल अछि। दू मुहल्लाक लोक ओकरा अपन-अपन हरायल बच्चा बुझि दाबी
करैत छथि आ कम्बलक सिलाइक चिन्हसँ पहचान जोड़य लगैत छथि। मंगला देवी आ सीता मुसहरिन
बतबैत छथि जे ई कम्बल नगरपालिकाक एक्के खेपमे बनल अनेक कम्बलमे सँ एक अछि। बालकक वास्तविक
पहचान नहि भेटैत अछि, तेँ ओकर देह कोनो पक्षकेँ नहि सौंपल जाइत। अपन-अपन बेटा खोजैत
दू माँ चिकित्सालयक दुआरि लग एक-दोसरासँ रोटी बाँटैत छथि। सामुदायिक दावाक बीच अचिन्हार
बच्चाक मनुष्यत्व बचल रहैत अछि।
कथा
१८२ ·
नाम
पूछू नहि
रेलगाड़ीक दुर्घटनाक बाद अस्थायी उपचार-ठाममे
परिचारिका प्रज्ञा देवी घायलक नाम पूछबाक पहिने साँस आ चोट जाँचबाक आग्रह करैत छथि।
बाहर नाम, धर्म आ मृतकक अप्रमाणित संख्या पर अफवाह फैलि रहल अछि। भीतर दीपक रक्तसमूहक
आधारपर दाता आ रोगीकेँ जोड़ैत अछि; रमजान अंसारी हरिशंकर पासवान लेल रक्त दैत छथि,
मुदा दूनू एक-दोसराक परिचय नहि जनैत। परिजन खोजबाक सूचीमे नाम सत्यापित होइत जाइत अछि।
उपचारक क्रम आ परिचयक खोज अलग रखलासँ असली सहायता सम्भव होइत अछि आ अफवाहक विभाजनक
विरोधमे मानवीय आवश्यकता अग्रणी बनैत अछि।
कथा
१८३ ·
रजिस्टर
देवकी महतो घरसँ निपत्ता भेला पर माए भवानी
देवी आ भाइ जोगेन्द्र थाना पहुँचैत छथि। पाँजिमे देवकीक सम्बन्ध गलत ढंगसँ ‘जोगेन्द्रक
पत्नी’ लिखल जाइत अछि; काजक ठामक मालिकक एकपक्षीय बयान दर्ज होइत अछि, मुदा गालक चोट
आ मजदूरीक विवाद उपेक्षित रहैत अछि। स्त्री-आश्रयमे सुरक्षित भेटल देवकी स्वयं अपन
बात दर्ज करय चाहैत अछि। ओकर प्रश्नपर पुलिस पूर्व टिप्पणीक एकपक्षीय होयब लिखैत अछि
आ नव सूचनामे ओकर वास्तविक परिचय जोड़ैत अछि। पाँजिक खाली स्थानपर अधिकार पाबब देवकी
लेल अपन आवाज पुनः पाबब अछि।
कथा
१८४ ·
खुलल
दरवाजा
नगरमे काजक बहाने लऽ जाएल रेखा चौदह मासक शोषणक
बाद मुक्त भऽ परिवार लग घुरैत अछि। घरक लोक ओकरा बचाबय चाहैत छथि, मुदा पड़ोसीक प्रश्न,
घरक चुप्पी आ ओकर स्वतंत्रतापर आशंका ओकर घुरबाक अर्थ कठिन बनबैत अछि। रेखा कहैत अछि
जे ओकर लौटब लुकेबाक बात नहि, मुदा सभ प्रश्नक उत्तर देबो आवश्यक नहि। ओ पुरान सिक्कीक
डलिया बनेबाक काज फेर शुरू करैत अछि आ मालती काकीक सहयोगसँ हाट जाइत अछि। दुआरि खुलल
होयबाक अर्थ ओकरा अपन पएर सँ बाहर जा फेर स्वेच्छासँ घर घुरबाक अधिकार भेटब अछि।
कथा
१८५ ·
तीन
मिनट
हाटमे ठेला आ साइकिलक मामूली टक्करक बाद भीड़
बढ़ैत अछि आ ‘मारलक’ सन अपुष्ट बातसँ हिंसाक सम्भावना बनैत अछि। गुड्डूक हाथमे ईंट
आबि जाइत अछि आ किछु लोक चल-दूरभाषपर दृश्य उतारय लगैत अछि। नथुनी काका चुपचाप साइकिल
उठाबय लगैत छथि; हुनकर हस्तक्षेपसँ भीड़क गोल टूटैत अछि, ईंट नीचाँ पड़ैत अछि आ मूल
पक्षक बात सुनाइत अछि। बादमे तीन मिनटक चलचित्रमे आरम्भक धक्का आ पूरा स्पष्टीकरण नहि
होयब काका देखबैत छथि। अधूरा दृश्य आ अफवाहक बीच एक साधारण हस्तक्षेप दू युवकक जीवन
बदलि देबासँ रोकैत अछि।
कथा
१८६ ·
कपड़ा
बाढ़ि राहत शिविरमे स्त्रीसभ लेल वस्त्रक गठरी
तँ पहुँचैत अछि, मुदा कपड़ा बदलबाक गोपनीय ठाम नहि अछि। रूपकला देवी एहि अभावक दिस
ध्यान देबैत छथि। अधिकारीक हिसाबमे आड़ बनेबाक अलग मद नहि रहितो ओ नाप नहि मिलल साड़ीसभ
जोड़ि टूटल कोठरीमे परदा बना दैत छथि। सुलेखा आ आन स्त्री आब मर्यादाक संग कपड़ा बदलबैत
छथि। वितरणक पाँजिमे कपड़ाक संख्या अछि, मुदा कपड़ासँ बनल आड़ केवल वस्तु नहि, स्त्रीक
गरिमा आ निजी स्थानक आवश्यकता प्रकट करैत अछि।
कथा
१८७ ·
स्टेशनक
कोठरी
दरभंगा स्टेशनपर सात बरखक रवि भीड़मे परिवारसँ
बिछुड़ि जाइत अछि। कुली बंशी आ रेलवे कर्मचारी रामविलास ओकरा सुरक्षित कोठरीमे रखैत
छथि। बाहर लोक अनुमानक आधारपर ओकर अलग-अलग नाम आ परिचय जोड़ैत छथि, मुदा रवि अपन नामपर
अडिग रहैत अछि। राति भरि खोजलाक बाद माए-पिता आ नन्ही बहिन राधिका भेटि जाइत छथि। रवि
बहिन लेल बचौने मठरीक टुकड़ा ओकरा दैत अछि। परिवारक पुनर्भेंटमे बच्चाक अपन नाम आ अनुभवक
महत्त्व अनुमानसँ ऊपर सिद्ध होइत अछि।
कथा
१८८ ·
मौन
गवाही
न्यायालयमे कुसुम एक आघातजनक घटनाक सम्बन्धमे
गवाही देबाक लेल अबैत अछि। ओकर कम बाजबाकेँ आन लोक अपन-अपन ढंगसँ भय वा साहसक नाम देबय
चाहैत छथि। सुनबाइक बीच कुसुम प्रश्नक उत्तर अपन गतिसँ दैत अछि आ लिखल बयानमे ‘बहुत
भयभीत’ सन ओहि शब्दकेँ हटेबैत अछि जे ओ स्वयं नहि कहलने अछि। बाहर संवाददातासँ ओ कहैत
अछि जे एहि विषयमे जे कहबाक छल, न्यायालयमे कहि देलक। माए सेहो सीखैत छथि जे बेटी अपन
बात कहबाक अधिकार स्वयं रखैत अछि। मौन ओकर आवाजक अभाव नहि, चयनक अधिकार अछि।
कथा
१८९ ·
दू
शव
बाढ़िक बाद गाम लग दू अचिन्हार मृतदेह भेटैत
अछि। लाल सूत, कारी डोरी आ भेटल स्थानक आधारपर लोक हुनकर धर्म आ टोल अनुमान करैत छथि।
नाविक जमीर बुझबैत अछि जे उलटैत बाढ़िक धारसँ देहक मूल दिशाक अनुमान नहि लगाओल जा सकैत।
स्वास्थ्यकर्मी रेखा कुमारी आ आन लोक पहचानक निश्चित जानकारी भेटय धरि दुनू देह सुरक्षित
राखबाक पक्षमे छथि। अन्तमे दुनू मृतदेह शीतगृह पठाओल जाइत अछि, धर्मक कोठरी खाली रहैत
अछि। अज्ञातकेँ जल्दबाजीमे गलत परिचय देबाक बदला सावधानी आ सम्मानक निर्णय होइत अछि।
कथा
१९० ·
कर्फ्यूक
दूध
निषेधाज्ञाक तीन दिन बाद दू टोलामे बच्चासभ
लेल दूधक अभाव बढ़ैत अछि। बद्री ग्वाला अपन पुरान ग्राहकसभक घर दूध पहुँचाबय चाहैत
अछि, मुदा दुनू दिसक लोक ओकर आवागमनपर सन्देह करैत छथि। महेश्वर साहक नतिनी लेल दूध
लऽ जाइत बद्रीपर खबरि ढोएबाक आरोप लगैत अछि। ओ स्पष्ट करैत अछि जे ओ दूध बेचैत अछि
आ लोकसभ एक बाटकेँ दू भागमे बाँटि देने अछि। अल्प छूटमे दूध बाँटल जाइत अछि। घरमे उत्तर
आ दक्खिन टोलाक नाप-पात्र अलग राखल अछि, मुदा दूधक घैल एक्के अछि।
कथा
१९१ ·
टूटा
चप्पल
चौकपर भगदड़िक बाद पत्रकार अरुण झा सड़कपर पड़ल
टूटल नील चप्पल आ लाल दाग देखिकऽ स्त्रीक मृत्यु सम्बन्धी अनुमान लिखि दैत अछि। जीवित
शकुन्तला देवी समाचार पढ़ि ओकरा प्रश्न करैत छथि। ओ बतबैत छथि जे लाल दाग रक्तक नहि,
कुचल टमाटरक अछि; पुरान चप्पलक पट्टी भागैत समय टूटल छल। अरुण तथ्य जाँचि सुधार छपबैत
अछि आ चप्पल घुरबैत अछि। शकुन्तला ओकर मरम्मत कऽ फेर अपन ठेला लगबैत छथि। पत्रकारकेँ
बुझाइत अछि जे वस्तुक छायाचित्रसँ ककरो पूरा जीवन वा मृत्यु घोषित नहि कएल जा सकैत।
कथा
१९२ ·
बन्द
कमरा
सिलाइक काज आ मजदूरीक आशा देखाकऽ नीलम, मालती
आ रुखसाना केँ शहरक एक कोठरीमे बन्द राखि श्रम कराओल जाइत अछि। नीलम प्रत्येक दिनक
हिसाब धागाक गाँठमे राखैत अछि। उद्धारक बाद बाहरक भीड़ आ छायाचित्र लैत लोक हुनका सभक
निजी अधिकारपर फेर अतिक्रमण करय चाहैत छथि। आश्रयगृहमे नीलम अपन सुविधा अनुसार दुआर
आध खोलैत आ फेर भीतरसँ बन्द करैत अछि। पुरान कैदक दुआर आ नव सुरक्षित कोठरीक दुआरक
अन्तर चाबीक अधिकारमे अछि। दिनक गाँठसभ ओ सुरक्षित राखैत अछि, किएक तँ बितल अनुभव मेटाओल
नहि जा सकैत।
कथा
१९३ ·
दाग
हिंसाक शिकार बिमला देवीक बाँहिपर लागल दागक
चिकित्सकीय विवरण आ बयान पहिनेसँ दर्ज अछि, तइयो सहायता-कक्षमे ओकरा फेर देखेबाक माँग
उठैत अछि। किछु लोक प्रमाण आ सहानुभूतिक नामपर देहक चिह्न सार्वजनिक करय चाहैत छथि।
बिमला कहैत छथि जे आवश्यक साक्ष्य देल जा चुकल अछि, सभक उत्सुकता न्याय नहि होइत। सभामे
सेहो ओ अपना बारेमे बोलबाक अधिकार अपने रखैत छथि। बादमे दर्जिन नसीमा लग बाँहिक नाप
दैत समय दागक चर्चा मात्र कपड़ाक सुविधा लेल होइत अछि। एहि साधारण व्यवहारमे बिमलाकेँ
गरिमा भेटैत अछि।
कथा
१९४ ·
रातिक
ट्रक
काज छूटल बाइस प्रवासी मजदूर रातिमे घर घुरबाक
लेल ललित साहक व्यवस्था कएल ट्रकपर निर्भर होइत छथि। भाड़ा, सीमा-पारक नियम आ सुरक्षित
यातायातक प्रश्नपर चालक बद्री, कर्मचारी जयकान्त, मजदूर सीतो आ बिचौलियाक बीच टकराव
होइत अछि। मजदूरक विवशताकेँ ‘सहायता’ कहिकऽ महँग भाड़ा लेल जाइत अछि। सीमा पैदल पार
करय पड़ैत अछि, फेर ट्रकपर चढ़बाक बाध्यता रहैत अछि। तिरपालमे साँस लेबाक फाँक छोड़ि
देल जाइत अछि। नियम, व्यापार आ दयाक अलग-अलग अर्थक बीच मजदूरक थाकल देह यात्राक असली
मूल्य देखबैत अछि।
कथा
१९५ ·
पहचान-पर्ची
उपद्रवक बाद चिकित्सालयमे अचिन्हार मृतदेहक
कलाईपर ‘सम्भवतः पच्छिम टोला’ लिखल पर्ची लागैत अछि। सलमान आ जाहिरा अपन बहिन नसीम
केँ पहचानैत छथि आ अनुमानक आधारपर बनेल गलत विवरण बदलय कहैत छथि। नसीमक नाम आ परिचय
सत्यापित कऽ नव पर्ची लगाओल जाइत अछि; पुरान अनुमान आधिकारिक रूपसँ वापस लेल जाइत अछि।
मुदा सत्यक सुधारसँ गामक भय तुरन्त नहि मिटैत। परिवार लेल नसीमक परिचय मात्र सामुदायिक
गणना नहि, हुनकर सिलाइ, अधूरा काज आ माएक संगक जीवन अछि।
कथा
१९६ ·
बच्चाक
प्रश्न
बजारमे आगजनीक बाद राहत लेल जुटल लोककेँ पंचायतक
आँगनमे बाँसक चटाइसँ दू भागमे राखल जाइत अछि। नौ बरखक नयन ‘ओ लोक’ सुनि-सुनि प्रश्न
करैत अछि जे ओकर सहपाठी साहिल अचानक पराया कोना भऽ गेल। पैघ लोक पहिल पाथर, धर्म आ
दोषक अलग-अलग बात कहैत छथि, मुदा कोनो एक उत्तर निश्चित नहि अछि। नयन अपन छोट बहिन
रिन्नीकेँ साहिलक नाम आ परिचय कहैत अछि। ओ माएसँ पूछैत अछि जे दुनू दिसक लोक अपना केँ
‘हम’ कहैत अछि तँ ‘ओ’ के अछि। माए ओकरा जल्दी निष्कर्ष नहि बनेबाक सीख दैत छथि।
कथा
१९७ ·
गवाहीक
मूल्य
भट्ठापर दुर्घटनासँ जुड़ल गवाही देबाक लेल लखन
सदा अदालत पहुँचैत अछि। मुंशी भुवनेश्वर ओकरा धमकी देने अछि जे सत्य कहला पर परिवारक
तीनू सदस्यक काज छूटि जाएत। न्यायालयमे लखन बतबैत अछि जे क्षतिग्रस्त बाँस बदलबाक बदला
काज जारी रखबाक आदेश देल गेल छल। ओकरा प्रश्नक कठघरामे अपमान आ रोजगारक भय झेलय पड़ैत
अछि। अगिला दिन भट्ठाक कामक सूचीसँ ओकर आ भाइ हरिनाथक नाम हटा देल जाइत अछि, पत्नी
बुधनीक नाम रहैत अछि। गवाही दर्ज भऽ जाइत अछि, मुदा ओकर आर्थिक आ मानवीय मूल्य देबाक
क्रम एखन समाप्त नहि होइत।
कथा
१९८ ·
नदी
पार
बागमतीक बाढ़िमे बाँध कटि गेलाक बाद बंसी सहनीक
नाव लोकसभकेँ ऊँच सड़क धरि पहुँचा रहल अछि। रामनारायण झा, झगरू पासवान, सकीना बीबी,
फैजान आ वृद्ध महावीर मण्डल एक-दोसराकेँ सम्हारि नावसँ उतरैत छथि। राहतक ठाम एक्के
कटोरीसँ पानि पिबैत हुनका सभमे जाति-धरमक प्रश्न नहि उठैत। सुरक्षित जमीनपर पहुँचला
बाद लोक फेर अपन-अपन सामाजिक घेरा बना लैत अछि। दोसर खेप लेल बंसी केँ नावक पानि निकालबाक
लोटा चाही तँ रामनारायण ओकरा देलनि। संकटमे बनल साझेदारी आ सामान्य जीवनक विभाजन दुनू
एहि नदी-पारक यात्रामे उपस्थित अछि।
कथा
१९९ ·
कुर्थीक
दालि
रामलोचन आ सरस्वतीक घरमे कम कुर्थी अनाज अछि,
मुदा बीमार जगमायाकेँ चिकित्सालय लऽ जाएबाक खर्च जुटेबाक आवश्यकता अछि। घरक भोजन, बीया
आ बेचबाक हिस्सा अलग करैत दम्पतीकेँ कठिन निर्णय लेबय पड़ैत अछि। उपचार लेल अनाज बेचला
बाद अगिला बोआईक बीया घटि जाइत अछि आ बजारमे ओकर दाम बढ़ि जाइत अछि। ओ सभ बचल कुर्थीक
बीया विरल कऽ बोइत छथि आ खाली पट्टीमे मड़ुआ लगबैत छथि। जगमाया स्वास्थ्यलाभ करैत छथि।
एक भोजन, एक बोआई आ एक रोगीक उपचारक बीच किसान परिवारक जीवनक जटिल हिसाब खुलैत अछि।
कथा
२०० ·
एक
बीघाक सपना
पाँच बरखसँ बटाईपर एक बीघा जमीन जोतनिहार शिवनाथ
ओकरा किनबाक सपना देखैत छथि। मालिक देवनाथ चौधरी जमीन बेचबाक प्रस्ताव दैत छथि, मुदा
खरीदक अगाऊँ रकम आ बेटी रमाक पढ़ाइ-छात्रावासक खर्च एक्के समय सामने अबैत अछि। रमा
अपन पढ़ाइ टारबाक बात कहैत अछि, मुदा शिवनाथ अन्ततः ओकर शुल्क भरैत छथि। जमीन दोसर
खरीदार किनि लैत अछि। नव मालिक फेर ओही खेत बटाईपर देबाक प्रस्ताव करैत अछि; शिवनाथ
बीया आ खादक खर्च साझामे बाँटबाक शर्तपर स्वीकार करैत छथि। एक बीघा अपन नहि भऽ सकल,
मुदा बेटी आगाँ पढ़ैत अछि आ शिवनाथ नव शर्तपर खेती जारी रखैत छथि।
खण्ड
३
१०० कथाक सारांश
कथा
२०१ ·
खाली
थैला
बीया बेचि जीवन बितौने गोपीनाथ साह पुरान थैला,
तराजू, बटखरा आ हिसाबक पाँजि लऽ हाट जाइत छथि। हुनकर बेटी मंजू आब ग्राहक सम्हारब,
वजन करब आ उधारक हिसाब रखब सीखि गेल अछि। गोपीनाथ धीरे-धीरे सभ सामान ओकर हाथमे सौंपि
दैत छथि। घर घुरला पर थैला खाली अछि, मुदा एहि खालीपनमे जीविकाक समाप्ति नहि, उत्तराधिकारक
हस्तान्तरण अछि। अगिला हाटक दिन ओ मंजूकेँ तिरपाल बान्हबाक डोरी दऽ घरहि रहि जाइत छथि।
कथा
२०२ ·
रौदक
एक टुकड़ा
जाड़क दिन जगदीश महतो छातीक कष्ट सँ आ बसन्ती
देवी घुँट्ठीक पीड़ा सँ परेशान छथि। चिकित्सक दुनूकेँ रौदमे बैसबाक सलाह देने छथि,
मुदा साँघुर आँगनमे रौदक छोट टुकड़ामे दू मचिया नहि अँटैत अछि। एक-दोसरकेँ रौद छोड़बाक
चेष्टामे दुनू लगातार मचिया खिसकबैत छथि। अन्तमे पटिया बिछा एकसंग बैसैत छथि आ झुकैत
रौदकेँ बाँटि लैत छथि। रौद समाप्त भेलापर एक-दोसरक हाथ पकड़ि भीतर जाएब हुनकर निःशब्द
स्नेहक चरम क्षण बनैत अछि।
कथा
२०३ ·
नाव
बान्हल रहल
नदीक दोसर पार मेला आ विद्यालयक समारोह अछि।
नाविक रघुनाथ सहनी भोरसँ यात्रिकेँ ओतय पहुँचबैत छथि; हुनकर पत्नी फूलो आ बेटी सुनीता
सेहो कार्यक्रममे जाएत छथि। सुनीताक गीत तीन बजे अछि, मुदा रघुनाथ नाव घुरा कऽ अपन
घाट पर बान्हि दैत छथि। मेला आ तालीक आवाज नदी पारसँ सुनाइत रहैत अछि, बेटीक गीतक शब्द
स्पष्ट नहि होइत। राति घुरनिहार सभ लेल घाट आ नाव सुरक्षित रखबाक दायित्व हुनका ओहि
पारक उत्सवसँ दूर राखैत अछि।
कथा
२०४ ·
फ्रिजक
आवाज
बिजली कटला पर पुरान फ्रिजक आवाज बन्द होइतहि
नरेश आ मीनाक घरक मौन आ दबायल आर्थिक चिन्ता उभरैत अछि। लोहेक छोट दोकानक घटैत बिक्री
आ कर्जक कारण नरेश फ्रिज बेचबाक सोचैत छथि। मीना दूध-दही आ घरक रोजक खर्चक हिसाबमे
ओकर उपयोगिता देखबैत छथि। फ्रिज फेर चलैत अछि, मुदा ओकरा राखब कि बेचब, एहि विषयक विवाद
तुरन्त समाप्त नहि होइत। दूनू भोरक दूधक मात्रा तय करैत छथि आ खर्चक पाँजि एक-दोसरक
आगाँ खोलैत छथि।
कथा
२०५ ·
किरायाक
महीना
अमरक गोदामक दू दिनक मजूरी छुटि गेल अछि आ बेटी
रुचिक औषधिमे सेहो खर्च भेल अछि। मासक किराया चुकबैत समय ओ आ पत्नी ज्योति मकान-मालिक
शशिकान्त बाबूसँ अपन कठिनाइ कहबामे संकोच करैत छथि। पुरान रसीद डगमग मेजक पाँय तर दबायल
अछि; नब रसीदमे पाँच सय रुपैया बाकी रहि जाइत अछि। बातचीतक बाद शेष रकम स्पष्ट लिखल
जाइत अछि। अमर पुरान रसीद मेजक नीचाँ सँ निकालि सुरक्षित रखैत अछि। अभाव बनल रहैत अछि,
मुदा ओकरा लुकायब छोड़ि हिसाबक रूप देबाक शुरुआत होइत अछि।
कथा
२०६ ·
नीला
मग
रसोइमे प्रदीपक कोहनी लगलासँ सरिताक नीला मग
टूटि जाइत अछि। टूटल साधारण वस्तुक बदला नब मग किनबाक खर्च, घरेलू निर्णय आ एक-दोसरक
बात सुनबाक अधिकार पर पुरान असहमति खुलैत अछि। दूनू स्टीलक गिलास सँ चाह पीबैत छथि
आ सत्तर रुपैयाक हिसाब पर बातचीत करैत छथि। सरिता अपन चुनल माटि-रंगक नब मग अनैत छथि।
मग आ गिलासक अदला-बदलीक छोट क्षणमे कड़वाहट कने ढील होइत अछि। विवाद पूरा नहि सुलझैत,
मुदा मगक खर्च आब आपत्ति नहि, स्वीकारल आवश्यकता बनैत अछि।
कथा
२०७ ·
चार्जर
घरक एकमात्र चार्जर अपन कीलसँ गायब देख मनोज
बेटी नीरा आ पत्नी कुसुमक झोरा पर सन्देह करैत छथि। नीरा मना करैत रहितो ओ ओकर निजी
सामान खोलि देखैत छथि। बादमे चार्जर तख्ताक पाछाँ खसल भेटैत अछि। वस्तु भेटलापर असल
प्रश्न चार्जरक नहि, विश्वास आ निजी सीमाक बनि जाइत अछि। मनोज नीरा सँ बिना अनुमति
ओकर झोरा नहि खोलबाक वचन दैत छथि। बरखामे झोरा भीजबाक आशंका भेलापर सेहो ओ पहिने नीराक
स्वीकृति लैत छथि।
कथा
२०८ ·
कपड़ा
सुखेबाक तार
बरखाक बाद कपड़ा सुखेबाक पुरान तार पर शारदा
देवी आ पड़ोसिन कमली देवीक बीच झगड़ा उठैत अछि। तार दूनू आँगनक सीमाक कात तनल अछि;
ओकरा सँ जुड़ल पुरान बाढ़ि, उज्जर चादर आ अनबुझल अपमानक स्मृति फेर खुलैत अछि। परिवारक
नव पीढ़ी दुनूक अलग-अलग अनुभव सुनैत अछि। समाधानमे एकटा नब तार तनैत अछि, मुदा पुरान
तार हटाओल नहि जाइत। दूनू तार अलग-अलग हिलैत छथि, तइयो सीमा-देबालक पुरान काँटा साझा
रहैत अछि।
कथा
२०९ ·
बन्द
नल
भोरमे घरक नल बन्द अछि आ पानिक प्रबन्धक पूरा
भार कल्याणी देवीक माथ पड़ैत अछि। पति दीनेश, बेटी माधवी आ पुत्र चन्दन अपन-अपन समयक
चिन्ता करैत छथि, जखन कि कल्याणीक सिलाइक ग्राहक सेहो प्रतीक्षा करैत छथि। पानि देर
सँ अबैत अछि; एहि बीच परिवार बुझैत अछि जे घरेलू श्रम अपने-आप नहि होइत। नल खुललापर
दीनेश पानि भरब आ नल बन्द करबाक जिम्मा लैत छथि। कल्याणी फेर सिलाइ-कल पर बैसि सकैत
छथि, बिना एक-एक आवश्यकताक लेल सभकेँ हुनकेँ पुकारबाक।
कथा
२१० ·
आधा
किलो चाउर
मालती देवीक भाँड़मे रातिक भोजन लेल बस मुट्ठीभरि
चाउर बचल अछि। शशिकान्त आधा किलो चाउर किनबाक बात पर उधार-पाँजिमे अपन नाम देखय सँ
लजाइत छथि। पत्नी अपन सिलाइक कमाइ सँ घरक जरूरत सम्हारैत छथि आ पति सँ साफ हिसाब साझा
करैत छथि। दुकानदार बासुदेव साहक पाँजि गरीबीक अपमान नहि, बाकी रकमक अभिलेख बनि सकैत
अछि—ई बात शशिकान्त धीरे-धीरे स्वीकार करैत छथि। अन्तमे ओ फेर चाउर अनैत छथि, उधार
दर्ज होइत अछि आ एहि बेर झोरा लुकबैत नहि छथि।
कथा
२११ ·
बालकोनीक
गमला
बालकोनीमे रौदक अधिकतासँ अड़हुलक पौधा मुरझा
रहल अछि। रजनी आ विनय पौधाक ठाम बदलबाक बहाने अपन घरक स्थिति आ रहबाक दोसर सम्भावनापर
बातचीत शुरू करैत छथि। विनय दू घरक भाड़ा आ सुविधा देखल छथि, मुदा रजनीकेँ पूरा जानकारी
पहिने नहि देल गेल अछि। दूनू घर देखबाक समय तय करैत छथि, खर्च जोड़ैत छथि आ पौधाकेँ
रौदक पाटीसँ हटा दैत छथि। पौधा तुरन्त हरियर नहि होइत, घर बदलबाक फैसला सेहो तत्काल
नहि होइत; मुदा निर्णयक सभ कागज आब दूनूक आगाँ खुलल अछि।
कथा
२१२ ·
गलत
नम्बर
पत्नी-वियोगक बाद हरिनारायण झाक दिनचर्या अनिश्चित
भऽ गेल अछि। एक गलत नम्बर सँ सरोज देवी लेल स्वास्थ्य-स्मरणक फोन अबैत अछि आ हुनकर
दिनमे निश्चित समय, दूध, भोजन आ प्रतीक्षाक क्रम फेर बनैत अछि। फोन कखनो बजैत, कखनो
नहि, मुदा अजनबीक नामक संग आबि रहल अपन नियमिततामे ओ एक विचित्र सहारा पबैत छथि। बादमे
बेटी संध्या एहि बातसँ परिचित होइत अछि। अन्तिममे फेर सरोज देवीक नामसँ गलत फोन अबैत
अछि। हरिनारायण ओकरा स्वीकारि घड़ी नहि देखैत, चाह आ अखबारक संग अपन बिहान आगाँ बढ़ा
दैत छथि।
कथा
२१३ ·
पुरान
परदा
पुरान किरायाक घर छोड़बाक समय रुचि एक बेरंग
हरियर परदा फेंकि देबाक पक्षमे अछि, जखन कि माला आ सुधीर ओकर घिसल फाँस आ पुरान उपयोग
याद करैत छथि। नब घरमे खिड़कीक ओट, माप आ सुविधा बदलि जाइत अछि। परदाकेँ फेंकबाक बदला
अस्थायी रूपेँ राखल जाइत अछि आ ओकर उपयोगक नव सम्भावना देखल जाइत अछि। रुचि स्वयं ओकर
फाँस देखैत अछि। अन्त धरि परदा ने केवल स्मृतिक पूजनीय वस्तु बनैत अछि, ने रद्दी; ओ
अगिला निर्णयक प्रतीक्षामे घरक वस्तु बनल रहैत अछि।
कथा
२१४ ·
सिलिन्डर
खत्म
रातिमे भोजन बनबैत-बनबैत गैस-सिलिन्डर समाप्त
भऽ जाइत अछि। अनिमा, शशांक आ बेटी शुचि भोजनक उपाय खोजैत छथि, तखने घरक पेटी, सामान
आ शुचिक भविष्यसँ जुड़ल अनकहल तनाव खुलैत अछि। अनिमा आ शशांकक बीच निर्णय साझा नहि
करबाक प्रश्न उठैत अछि; शुचि अपन विषयमे सच सुनबाक आग्रह करैत अछि। नब सिलिन्डर आ छोट
बिजली-चूल्हि सँ भोजनक व्यावहारिक संकट टरि जाइत अछि। मुदा परिवारक आगूक व्यवस्था एखन
निश्चित नहि अछि। शुचि पहिने रहबाक ठामक खिड़की, ताला आ पानि देखबाक बात कहि अपन निर्णय-क्षमता
देखबैत अछि।
कथा
२१५ ·
दू
प्लेट
किरण आ सदानन्द एक अतिथिक प्रतीक्षामे मेज पर
दू प्लेट सजबैत छथि, मुदा हुनकर अबबाक समय बीतैत जाइत अछि। नौकरीक सम्भावनासँ जुड़ल
सदानन्दक नस्ती तीन मास बाद बाहर निकालल गेल अछि; घरक कम पाइ आ किरणक सिलाइक श्रम सेहो
बातचीतमे अबैत अछि। अतिथि अन्ततः नहि पहुँचैत छथि, तइयो भोजन बेकार नहि जाइत। नब सम्पर्कसँ
अगिला दिन एगारह बजे काजक भेट तय होइत अछि। किरण जरूरी छायाचित्र आ कागजक तैयारी करबैत
छथि। प्रतीक्षाक अनिश्चितता बदलि निश्चित तैयारीमे परिणत होइत अछि।
कथा
२१६ ·
पड़ोसीक
टीवी
मालती देवीक देबाल-घड़ी रुकल अछि; ओ पड़ोसीक
टीवीक कार्यक्रम सुनि दिनक समय नापैत छलीह। टीवीक आवाज बन्द भेलापर हुनकर मखान छाँटब,
भोजन आ विश्रामक पुरान क्रम बिगड़ि जाइत अछि। पड़ोसीक परिवार आ ओकर दिनचर्याक वास्तविकता
सँ परिचय बढ़ैत अछि। मालती घड़ी ठीक करबबैत छथि आ अपन समय स्वयं मिलबैत छथि। टीवी आब
दूरक कोठरीमे अछि, मुदा पड़ोसक हलुक आवाजसभ एखनहुँ दूनू घरक बीच पहुँचैत अछि। कथा स्वावलम्बनक
संग अनौपचारिक पड़ोसी सम्बन्धक बारीक उपस्थिति देखबैत अछि।
कथा
२१७ ·
बन्द
लिफ्ट
रीना देवी पाँचम महल पर आ विनोद ठाकुर सातम
महल पर रहैत छथि, मुदा वर्षोसँ केवल औपचारिक नमस्कार होइत रहल अछि। एक दिन लिफ्ट बीचमे
अटकि जाइत अछि आ दुनूकेँ अपन श्रम, रोजक आवागमन, आजीविका आ समयक बाध्यता पर बातचीत
करबाक अवसर भेटैत अछि। लिफ्ट मरम्मतक काल सीढ़ी पर सेहो ओ एक-दोसरक कठिनाइ बुझैत छथि।
लिफ्ट फेर चालू भेलापर रीना विनोदकेँ ऊपर सँ लेबाक लेल समय दैत छथि। हुनकर संवाद छोट
अछि, मुदा अपरिचयक पुरान दूरी घटि चुकल अछि।
कथा
२१८ ·
किराना
पर्ची
घरमे चाउर घटलापर सुधा आ विनय किरानाक सूची
बनबैत छथि। सीमित पाइमे चाउर, दालि, तेल, चीनी आ रोजक आवश्यकताक मात्रा तय करैत समय
दूनूक अलग प्राथमिकता सामने अबैत अछि। दोकानदार महेश साहक आगाँ सेहो प्रश्न उठैत अछि
जे अधिक मात्रा किनब सस्ता पड़त कि तत्काल बचत आवश्यक अछि। सूची पर काट-पीट आ जोड़-घटाव
होइत अछि। अन्तमे दूनू अगिला खरीद सँ पहिने सूची एकसंग देखबाक बात मानैत छथि। पर्ची
पर दुनूक लिखावट अलग रहितो ओकर खाली जगह साझा निर्णयक ठाम बनैत अछि।
कथा
२१९ ·
पुरान
गद्दा
रेणु आ माधव वर्षोसँ बिगड़ल रुइवला गद्दा उलटि-पलटि
उपयोग करैत छथि। पीठिक पीड़ा, खर्चक डर आ ‘एखन चलि रहल अछि’ कहि असुविधा टारबाक आदत
पर विवाद होइत अछि। नब गद्दा लेबाक उपाय पर विचारक संग पुरान खाटक मरम्मति सेहो कएल
जाइत अछि। पुरान गद्दाक रुइ सँ छोट बैसनी बनैत अछि। नब गद्दा पर दुनू अपन-अपन कात सुतैत
छथि आ बीचक समतल जगह अन्तमे भरि जाइत अछि। असुविधा स्वीकार कऽ ओकर समाधान खोजब दाम्पत्य
संवादक आधार बनैत अछि।
कथा
२२० ·
दरबज्जाक
घंटी
मकान-मालिक गोविन्द बाबू रातिमे सम्भावित किरायेदार
केँ घर देखेबाक सूचना दैत छथि। श्यामानन्द, कमला आ हुनकर बच्चासभ घंटी बजबाक प्रतीक्षामे
अपन सामान्य जीवन रोकि दैत छथि। एहि लम्बा रातिमे बढ़ैत भाड़ा, नब घरक खोज, बच्चाक
पढ़ाइ आ परिवारक अलग-अलग डर-बात खुलैत अछि। घंटी गलत दबायल रहैत अछि; अपेक्षित अतिथि
नहि अबैत। मुदा एहि प्रतीक्षामे परिवार वास्तविक समस्या पर बात कऽ सकैत अछि। अन्तमे
श्यामानन्द विद्यालय लग सम्भावित घर सहित तीन विकल्पक सूची फेर खोलैत छथि।
कथा
२२१ ·
बचल
तरकारी
निर्मला देवीक कड़ाहीमे बचल तरकारी पुरान इस्पातक
डिब्बामे राखल जाइत अछि, जाहि पर खुरचल ‘म’ आ ‘र’ अक्षर घरक बँटल सम्बन्धक स्मृति जगबैत
अछि। भोजन राखबाक छोट काज सँ परिवारक अलग-अलग चूल्हि, हिसाब आ साझा वृद्ध माएक देखभालक
प्रश्न खुलैत अछि। बीना आ निर्मला अपन-अपन समय आ भोजनक व्यवस्था फेर बनबैत छथि। अन्तमे
दुनूक बचल तरकारी एके डिब्बामे समाइत अछि; बेटा सोनूक प्रश्न पर निर्मला ओकरा ‘घरक’
तरकारी कहैत छथि। डिब्बाक पुरान अक्षर रहैत अछि, मुदा नब सीमा-चिन्ह नहि बनैत।
कथा
२२२ ·
बन्द
खिड़की
किरायाक कोठरीक पाछाँ मसाला-पिसबाक चक्की राति
धरि चलैत अछि। आवाजक कारण रश्मिक पढ़ाइ बाधित होइत अछि; नरेश आ मीनाक्षी टूटल खिड़की
बन्द करबाक अस्थायी उपाय अपनबैत छथि। घरक भाड़ा, कम मजूरी, परीक्षा-शुल्क आ पंखाक मरम्मतिक
खर्चक बीच कुन काज पहिने हो, ई प्रश्न उठैत अछि। बेटी रश्मि माए-बाबूसँ कहलैत अछि जे
ओ सभ ओकर चिन्ता करैत छथि, मुदा अपन आर्थिक बात एक-दोसरसँ नहि कहैत छथि। अन्तमे वेतन-पर्ची
आ खर्च खुलल रूपमे राखल जाइत अछि, खिड़की बन्द रहितो संवाद खुलि जाइत अछि।
कथा
२२३ ·
रविक
दिनक कपड़ा
माय कमला देवीक हाथमे तकलीफ अछि, तेँ रविक दिन
दू बहिन मालती आ सुधा हुनकर कपड़ा धोय आ तह करय अयलीह। रोजमर्राक काज करैत पुरान सिलाइ-यन्त्र
बेचबाक निर्णय, फोन नहि उठेबाक शिकायत आ एक-दोसरसँ उम्मीदक अन्तर खुलैत अछि। कपड़ा
तह करब दुनूक अपन-अपन स्मृति आ असहमतिसँ टकराइत अछि। ओ सभ पुरान विवादक तत्काल निपटारा
करबाक बदला अगिला रविक काज बाँटि लैत छथि। मायकेक कपड़ा समेटि जाइत समय विवाद बाँकी
अछि, मुदा पारिवारिक सहयोगक बाट बन्द नहि अछि।
कथा
२२४ ·
सरिसो
कटबाक बाद
सरिसोक कटनीक बाद भोला मंडल आ रामविलास फसलक
आमदनी आ श्रमक हिसाब मिलबैत छथि। बीस वर्ष पुरान आधा-आधा साझेदारी बैल, मशीन, मजूरी
आ बदलैत खेतीक कारण आब पहिनेक जकाँ सरल नहि रहल अछि। जमीनक स्वामिनी जानकी देवीक घरसँ
एके आदमीकेँ खेत देबाक सुझाव अबैत अछि, मुदा ओ पुरान भागीदारीक महत्त्व चिन्हैत छथि।
नब फसल सँ पहिने साझेदारीक आधार लिखि तय करबाक प्रयास शुरू होइत अछि। खाली खेतमे बीआ
नहि, सम्बन्धक नब हिसाब बोएबाक तैयारी चलैत अछि।
कथा
२२५ ·
चरबाहाक
पगडंडी
नब पक्की सड़क बनला सँ चरबाहा बुधन पासवानक
पुरान पगडंडी कटि गेल अछि। बकरी आ बाछी लऽ चौर पहुँचब कठिन आ असुरक्षित भऽ गेल अछि।
पोती रुनकी बाटक रेखा नापि कापीमे उतारैत अछि; गामक लोक, सड़कक किनार आ नालाक व्यावहारिक
उपयोग पर विचार होइत अछि। पशुक आवागमन लेल पटिया आ सुरक्षित पारक व्यवस्था बनैत अछि।
रुनकी बुझैत अछि जे दूरी घटब आ बाट छोट होएब एक बात नहि। घासक बीच पुरान गन्तव्य दिस
पगडंडी फेर उगय लगैत अछि।
कथा
२२६ ·
पोखरिक
रखबार
कजराहा पोखरिक रखबार वंशी महतो वर्षोसँ बाँसक
डाँड़ पर पानिक चढ़ान-उतारक निशान रखैत छथि। पोखरि सफा आ गहींर करबाक योजना अएलापर
ठेकाक नाप आ हुनकर अनुभवमे अन्तर सामने अबैत अछि। वंशी बतबैत छथि जे कछेरक गाद, बरखाक
प्रवेश-धार आ पानिक प्राकृतिक चालकेँ बिनु बुझने खुदाइ करब हानिकारक होएत। अभियन्ता
अरुण हुनकर पुरान चिह्नक संग नव नाप दर्ज करबाक आवश्यकता स्वीकार करैत छथि। योजना आगाँ
बढ़ैत अछि आ पोखरिक देखभालक जिम्मा एक व्यक्तिसँ आगाँ नव पीढ़ी धरि पहुँचबाक सम्भावना
बनैत अछि।
कथा
२२७ ·
बथानक
साँझ
बथानमे नरेश दूध, चारा आ खर्चक व्यवस्थित हिसाब
लिखय लगैत अछि। पिता जगरनाथ बुझबैत छथि जे पशुक परिचर्या केवल दूधक संख्यामे नहि समा
सकैत अछि। झुमकी, सुपती आ आन पशुक स्वभाव, बीमारीक छोट संकेत आ साँझक विश्राम सेहो
महत्त्वपूर्ण अछि। पिता-पुत्रक बहसक बीच पुरान अनुभव आ नब पाँजिक उपयोग एक-दोसरकेँ
पूरा करय लगैत अछि। अन्तमे नरेश संख्याक संग ‘साँझ ठीक’ लिखैत अछि। बथानक शान्त साँस
आ जुगाली हिसाबक ओहि रिक्त पक्षकेँ जीवन दैत अछि।
कथा
२२८ ·
आमक
बगीचा
शहर सँ अमरनाथ पत्नी कविता आ बेटी ऋचाकेँ लऽ
पैतृक आमक बगीचा बेचबाक लेल अबैत छथि। जमीनक दाम तय अछि, मुदा आमक फल पर पहिनेसँ भेल
सौदा आ रखबार बदरीक श्रम अलग हिसाब माँगैत अछि। बगीचाक मालिकाना, फलक अधिकार आ रखबारक
जिम्मेवारी एकहि वस्तु नहि अछि—ई बात बातचीतमे स्पष्ट होइत अछि। निबन्धनक कागजक संग
पुरान पावती सेहो सुरक्षित राखल जाइत अछि। मालिक बदलि जाइत अछि, मुदा जेठक आम आ गाछक
देखभालक सम्बन्ध तुरन्त नहि बदलैत।
कथा
२२९ ·
कमलाक
धार
कमला नदी अपन धार मोड़ि देलाक कारण जमीनक पुरान
सीमारेखा आ वर्तमान खेतीयोग्य भाग अलग भऽ गेल अछि। सुदामा यादव आ शहर सँ आयल भतीजा
नीरज नाप-जोख करैत छथि। कागजक रकबा, पुरान खूँटा आ नव पानिक धार तीन भिन्न साक्ष्य
बनैत अछि। जमीनक सौदाक चिन्ता बीच नीरज बुझैत अछि जे अनिश्चित भागकेँ निश्चित दाममे
समेटब ठीक नहि। ओ नापमे भिन्न अवस्था अलग-अलग लिखैत अछि आ तिरछा बाँस नहि हटबैत। नदी
बहैत रहैत अछि; मनुष्य ओकर कात अपन रेखा सुधारैत रहैत अछि।
कथा
२३० ·
धानक
गन्ध
सात बरख बाद कटनीक बेर गाम आएल अनिल धानक गन्धमे
अपन बचपन आ घर खोजैत अछि। मुदा खेतमे हँसुआ पकड़िते ओकरा बुझाइत अछि जे स्मृति आ वास्तविक
खेतीक श्रम एक नहि। राजेश, पिता आ खेतमे काज करनिहार लोकक योगदान, रुपैयाक हिसाब आ
देखभालक बँटवारा पर बातचीत होइत अछि। अनिल फेर नगर घुरबाक अछि, राजेश खेती सम्हारत।
ओ अपन नब पाँजिमे केवल आमदनी नहि, श्रमक दिन आ देखभालक खाँचा सेहो जोड़ैत अछि। धानक
गन्ध पुरान भावुक स्मृति सँ हटि वर्तमान श्रमक साक्षी बनैत अछि।
कथा
२३१ ·
गाछक
छाँह
विद्यालयक विस्तार लेल नव कोठरी, नल आ ढलान
बनबाक अछि। अभियन्ताक नक्शामे पीपरक गाछ आ वर्षाक पानिक पुरान चालक पर्याप्त ध्यान
नहि देल गेल अछि। छेदी काकाक स्मृति सँ मुख्याध्यापिका सरोजा झा आ निर्माण-दल बुझैत
छथि जे गलत ढलानसँ विद्यालय डूबि सकैत अछि। नब नाप आ पानि निकासक अनुसार योजना सुधारल
जाइत अछि। बरखा भेलापर नाली पानि बाहर लऽ जाइत अछि आ कोठरी सुरक्षित रहैत अछि। पीपरक
छाँह नव ढलान पर पड़ैत अछि; स्थानीय अनुभव निर्माणक हिस्सा बनि जाइत अछि।
कथा
२३२ ·
डोमक
बाँसुरी
ग्राम-उत्सवक कार्यक्रममे बाहरी गायक-दल लेल
समय अछि, मुदा चन्देश्वर डोमक बाँसुरी पहिने सँ सूचीमे नहि अछि। मंचक प्रतिष्ठा आ जातिगत
दूरी ओकर प्रस्तुतिक बाट रोकैत अछि। सुननिहार लोक, खास कऽ शिक्षिका रेखा, एहि उपेक्षाकेँ
प्रश्न बनबैत छथि। बाँसुरीक धुन धीरे-धीरे भीड़केँ सुनबाक लेल विवश करैत अछि आ कार्यक्रमक
पाँजिमे चन्देश्वरक नाम आ समय दर्ज होइत अछि। अगिला बरखक सूची सभक सहभागितासँ बनबाक
बात उठैत अछि। सम्मानक अर्थ मंच पर नाम लिखब मात्र नहि, सुनबाक जगह देब होइत अछि।
कथा
२३३ ·
झोपड़ीक
नक्शा
फुलबसिया देवीक झोपड़ीक भीतर सँ सरकारी नालाक
लाल नाप-रेखा गुजरैत अछि। परियोजनाक कागजमे पुरान घर मानो खाली जमीन अछि। फुलबसिया
आ हुनकर परिवार पानिक प्राकृतिक ढलान देखबैत छथि; अभियन्ता शैलेन्द्र फेर नाप करैत
छथि आ नालाक मोड़ बदलैत छथि। पहिल तेज बरखामे नब नाली सँ पानि सुरक्षित बहैत अछि। कार्य-नक्शामे
घर ‘वर्तमान आवास’ रूपमे चिन्हित होइत अछि, मुदा जमीनक कानूनी स्वत्व एखन तय नहि। फुलबसिया
एकरा आधा उपलब्धि मानैत छथि—घर कम सँ कम कागजक खालीपनसँ बाहर आएल अछि।
कथा
२३४ ·
गोरूक
घंटी
मोहन बैल हिरना आ कजरू केँ बेचि जुताइ-यन्त्र
पर निर्भर होएबाक विचार करैत अछि। खर्चक पाँजिमे चारा, औषधि आ बैलक दाम लिखल अछि, मुदा
बेचनक मजूरी, धानक हिस्सा आ वर्षोक मानवीय सम्बन्ध पूरा स्पष्ट नहि। बैल बिकैत अछि,
बथान खाली होइत अछि आ बेचनक अगिला रोजी-रोटीक प्रश्न सामने अबैत अछि। मोहन नव हिसाब
बनबैत अछि; नीलू पुरान पित्तरिक घंटी बजबैत अछि। यन्त्रक आगमन लाभकारी भऽ सकैत अछि,
मुदा ओकर संग जीबैत लोकक जीवन सेहो बदलैत अछि—कथा एहि अनगिनल हिसाबकेँ सामने अनैत अछि।
कथा
२३५ ·
कच्ची
सड़क
गाममे नियमित बस सेवा शुरू भेला सँ छात्र, बाजार
जाएवला आ वृद्ध सभकेँ सुविधा भेल अछि। मुदा कच्ची सड़कक नीचाँ बरखाक पानि जमा होइत
अछि आ बसक चक्का धँसबाक संकट बनैत अछि। लोक पहिने ईंट-माटि भरैत छथि, फेर बुझैत छथि
जे पानिक निकास बिना स्थायी समाधान नहि। निजी खेत, सड़कक चौड़ाइ आ बस चलबाक जरूरत पर
मतभेद उठैत अछि। नलिका बनलापर पानि नीचाँ सँ बहैत अछि आ बस ऊपर सँ निकलैत अछि। सड़क
एखन कच्ची अछि, मुदा सामूहिक रखरखावक उत्तरदायित्व स्पष्ट होमय लगैत अछि।
कथा
२३६ ·
पथारक
रक्षक
दुखन महतो बीस वर्षसँ साझा पथारक बाट, मेड़
आ चरनिहार पशुक हिसाब स्मृतिमे रखैत छथि। पथारक एक भाग घेरि निजी चारा-व्यवस्था करबाक
प्रस्ताव अएलापर वास्तविक उपयोगक विस्तृत अभिलेख चाही। दुखन पशुक आगमन, ऋतु आ पानिक
संग बदलैत चरवाही लिखय लगैत छथि। बैसारमे कियो तत्काल भूमि घेरबाक अनुमति नहि दैत,
ने प्रस्ताव स्थायी रूपेँ खारिज करैत। दू मासक निरीक्षण आ लागतक अलग हिसाब पर सहमति
बनैत अछि। पथार खुलल रहैत अछि, आ मनुष्यक स्मृतिमे रहल ज्ञान सार्वजनिक निर्णयक प्रमाण
बनैत अछि।
कथा
२३७ ·
धान
रोपनीक गीत
धान रोपनीमे सोनमती आ आन स्त्रीसभ गीतक लयमे
एकसंग पाँति बनबैत छथि। पवन रोपनी-यन्त्र अनैत अछि, जाहिसँ कमरक श्रम घटैत अछि आ काज
जल्दी होइत अछि। मुदा स्त्रीसभक मजूरी, आगामी काज आ पारस्परिक लय पर एकर प्रभाव देखाइत
अछि। मशीनक सीधा कतार आ हाथसँ रोपल घुमावदार कोना अलग अनुभव देत अछि। कोनो यन्त्रकेँ
पूर्ण दोष नहि दैत, ने बिना प्रश्न प्रशंसा करैत। साँझमे अधूरा गीत हवा संग रहि जाइत
अछि; मेहनतक बदलैत रूपमे गीतक भविष्य एखन खुलल अछि।
कथा
२३८ ·
बरगदक
नीचाँ रजिस्टर
मुनिलाल बरगदक नीचाँ पुरान पाँजिमे नहरक पानि
केकर खेत धरि पहुँचल, से वर्षोसँ लिखैत छथि। सरकारी अभिलेखमे पानि छोड़बाक दिन दर्ज
अछि, मुदा नीचला सत्रह खेतक सूखल रहब ओहिमे देखाइत नहि। शिक्षिका सुधाक सहयोग सँ अधिकारी
नहरक तेसर मोड़ पर गादक बाधा देखैत छथि। सरकारी जाँचमे वास्तविक पहुँच आ निर्णयक अनिश्चितता
दर्ज होइत अछि। मुनिलाल पूरा निजी पाँजि सौंपबाक बदला केवल नहर-सम्बन्धी पन्नाक प्रति
दैत छथि। दुनू अभिलेख अलग रहितो आब एक-दोसरक समक्ष सत्यक प्रश्न राखैत अछि।
कथा
२३९ ·
बाढ़िक
निशान
घरक पश्चिम देबाल पर चूना उतरबैत समय तीनटा
बाढ़िक पुरान जल-रेखा भेटैत अछि। निखिल सभसँ ऊपरक निशानक आधार पर नव कोठरीक तल तय करय
चाहैत अछि, मुदा दादी शारदा देवी बतबैत छथि जे तीनू बाढ़िक समय घरक ऊँचाइ आ रूपो बदलल
छल। परिवार पुरान घटना, श्रम आ हानिक स्मृति जोड़ि नब सुरक्षित कोठरी बनबैत अछि। ओतय
औषधि आ जरूरी कागज राखल जाइत अछि। देबाल फेर पोतल जाइत अछि; निशान आँखिसँ ओझल भऽ गेलो
हुनकर सीख घरक नब रचनामे बाँचि जाइत अछि।
कथा
२४० ·
पहिल
ट्रैक्टर
नरेश ऋण लऽ गामक पहिल ट्रैक्टर अनैत छथि। जगेसर
वर्षोसँ हुनकर परिवारक बैल जोतैत आबि रहल छथि आ माटिक चालक गहींर अनुभव रखैत छथि। मशीनक
गति आ किरायाक तारीखक हिसाब कएक बेर भीजल जमीनक वास्तविकतासँ टकराइत अछि। नरेश धीरे-धीरे
जगेसरक सावधानी स्वीकार करैत छथि; जगेसर सेहो मशीनक उपयोग बुझैत छथि। पुरान ‘हलवाहा’क
पहचान बदलि दुनूक बीच ज्ञानक आदान-प्रदानक सम्बन्ध बनय लगैत अछि। ट्रैक्टर चलैत अछि,
मुदा खेतक माटि दुनूकेँ एक-दोसरसँ सीखय लेल बाध्य करैत अछि।
कथा
२४१ ·
सिमानक
खूँटा
नयन झा अपन आँगनक सीमा पर देबाल बनबय चाहैत
छथि, मुदा पड़ोसी रामेश्वर मंडल एक इंच जमीनक विवाद उठबैत छथि। पुरान साल-काठक खूँटा
सीमा मात्र नहि, दुनू परिवारक बच्चासभक ऊँचाइ मापबाक स्मृतियो रखैत अछि। मिस्त्रीक
नाप आ पुरान कागज सँ अन्तिम सरल उत्तर नहि भेटैत अछि। निर्मलाक सुझाव पर साझा देबाल,
साझा खर्च आ ऊपर खुलल जाली बनैत अछि। खूँटा साझा दरबज्जा लग फेर गाड़ल जाइत अछि, जतय
नव पीढ़ीक ऊँचाइ दर्ज होइत रहत। भूमि-विवाद पीढ़ीगत स्मृतिक साझा स्वीकारमे बदलैत अछि।
कथा
२४२ ·
खाली
बथान
गामक पशु घटि गेल अछि आ शिवनाथ झाक पुरान बथान
खाली पड़ल अछि। तइयो ओ सभ भोर ओकरा बुहारैत छथि। परिवार एहि सफाइकेँ निरर्थक मानैत
अछि, मुदा बथान कखनो बच्चाक खेल, कखनो अस्थायी पशु-आश्रय, कखनो टीकाकरणक ठाम बनैत अछि।
घर बढ़ेबाक समय शिवनाथ बथानक एक भाग बदलय दैत छथि, बाँकी खुलल रखैत छथि। बीमारीक दिन
पोता नचिकेता स्वयं झाड़ू दैत अछि। ओ बुझि जाइत अछि जे खाली जगह साफ रखब केवल अतीतक
मोह नहि, भविष्यक उपयोग लेल ओकरा खुलल रखब अछि।
कथा
२४३ ·
आखिरी
कटनी
पैतृक धानक खेत बेचबाक निबन्धन सँ पहिने हरिनारायण
झाक परिवार अन्तिम फसल हाथसँ काटबाक निर्णय करैत अछि। बेटी रमा आ आन परिजन शहरक जीवन
छोड़ि किछु दिन लेल खेतमे उतरैत छथि। ककरो हाथ छिलैत अछि, ककरो पाँति टेढ़ होइत अछि,
मुदा श्रमक संग परिवारक पुरान सम्बन्ध फेर अनुभव होइत अछि। कटनीक बाद खेतक पाँतिसँ
ककर हिस्साक श्रम बुझाइ नहि पड़ैत। छायाचित्र लेल हँसुआ नीचाँ रखल जाइत अछि। कागजमे
जमीनक सौदा दर्ज होइत अछि, अन्तिम कटनीक सामूहिक अनुभूति नहि।
कथा
२४४ ·
प्रमाण-पत्रक
गाम
सोनबरसा गामक घर-घरमे सम्मान आ उपलब्धिक प्रमाण-पत्र
टाँगल अछि। विद्यालयकेँ सेहो पूर्ण नामांकनक प्रशंसा भेटल अछि, मुदा शिक्षकक कमी आ
वास्तविक पढ़ाइ प्रमाण-पत्रक चौखटमे नहि समायल अछि। बच्चा चन्दन सरल प्रश्न पूछि एहि
अन्तरकेँ उजागर करैत अछि। गाम प्रशस्तिपत्रक प्रदर्शनक बदला विद्यालयक वास्तविक आवश्यकता
दर्ज करबाक प्रयत्न करैत अछि। सरोजा झा देबाल पर शिक्षक आ विद्यार्थी सम्बन्धी संख्या
फेर लिखैत छथि। चौखटा-विहीन कागज पर चन्दन शब्द पढ़य सीखैत अछि। सम्मानक मूल्य उपलब्धिक
घोषणा सँ हटि अपूरा काजकेँ देखबाक साहसमे बसैत अछि।
कथा
२४५ ·
स्वच्छता
दिवस
गाममे स्वच्छता दिवस पर अतिथि, पट्ट आ छायाचित्रक
धूम अछि, मुदा सड़कक मोड़ पर जमा कूड़ा उठेबाक गाड़ी सप्ताहोसँ नहि आयल। सफाइ-कर्मी
मालती रोज झाड़ू दैत छलीह, तइयो कूड़ा ओतहि रहैत। बच्चा सोनू वास्तविक उठावक तारीख
लिखय लगैत अछि। अन्ततः गाड़ी कूड़ा लऽ जाइत अछि, आ विद्यालयक पाँजिमे ‘सफाइ भेल’ आ
‘कूड़ा उठल’क अलग खाँचा बनैत अछि। रंगीन समारोहक छवि सँ बेसी महत्त्व नियमित व्यवस्था
आ सत्य अभिलेखकेँ भेटैत अछि।
कथा
२४६ ·
पढ़ल-लिखल
सभा
‘साक्षर गाम’क समारोहमे अधिकारी आ शिक्षक भाषण
दैत छथि, मुदा सामान्य आवेदनक कठिन प्रश्न स्वयं नहि बुझि पबैत छथि। दीपक केँ अनुमानित
संख्या लिखि सम्मानक दावा करबाक दबाव देल जाइत अछि। फुलकुमारी देवी पूछैत छथि जे पढ़ि
सकब, अर्थ बुझब आ अपन आवेदन स्वयं भरब अलग-अलग बात किएक अछि। समारोहक बदला वास्तविक
अभ्यासक बैठक होइत अछि। गामक लोक बैंक, विद्यालय आ अनुदानक आवेदन भरबाक अभ्यास करैत
छथि। सत्यापनक बाद कम संख्या दर्ज होइत अछि, मुदा साक्षरताक अर्थ आब अपन काज स्वयं
बुझब बनैत अछि।
कथा
२४७ ·
आदर्श
चौक
चौकक नाम बेर-बेर ‘युवा’, ‘समरसता’, ‘नवचेतना’
सँ ‘आदर्श’ धरि बदलैत रहल अछि, मुदा बीचक गहींर खाधि जसक तस अछि। जगदीश मिस्त्रीक नातिन
सुमेधा पुरान पट्ट आ सरकारी पाँजि सँ बुझैत अछि जे मरम्मतिक दिन टारबामे गामक लोकक
सेहो भूमिका छल। दुकान आ यातायात थोड़े समय रोकि खाधि भरबाक सामूहिक निर्णय होइत अछि।
बरखामे पानि नहि जमिते काजक उपयोग स्पष्ट भऽ जाइत अछि। सुमेधा छठम नाम नहि जोड़ि खाधि
भरल दिन लिखैत अछि।
कथा
२४८ ·
विकासक
फीता
एकहि नालीक नाम पर बेर-बेर लाल फीता कटैत अछि,
जखन कि ओकर अन्तिम सात हाथ अधूर अछि। दर्जी जगमोहन आ नातिन आभा समारोहक फीता जोड़ि
नापैत छथि आ वास्तविक अधूरापन देखबैत छथि। बरखाक पानि निकास रोकैत अछि, तेँ उद्घाटनक
चमक निरर्थक सिद्ध होइत अछि। बादमे मिस्त्री पुरान निकास साफ कऽ शेष भाग बनबैत छथि।
पानिक धार निर्बाध चललाक बाद हस्तान्तरण बिना नव समारोहक होइत अछि। लाल फीताक बदला
नाप, मरम्मति आ कामक फल विकासक पहचान बनैत अछि।
कथा
२४९ ·
प्रतिष्ठित
परिवार
झा-परिवारक फाटक पर ‘प्रतिष्ठित परिवार’क चमकदार
पट्ट लागैत अछि। घरमे पीढ़ीसभक पुरस्कार, प्रमाण-पत्र आ सम्मान सँ भरल कोठरी अछि, मुदा
वृद्ध सुभद्रा देवीक लेल स्थिर निजी कमरा नहि। नातिन गौरी एहि अन्तरकेँ प्रश्न बनबैत
अछि। परिवार सामान छाँटैत, पुरान सम्मान उचित ठाम पहुँचबैत आ एक कोठरी सुभद्रा देवीक
स्थायी उपयोग लेल निर्धारित करैत अछि। फाटकक पट्ट बरखामे भीजैत रहैत अछि; भीतर पहिल
बेर एक व्यक्तिक निजता आ सुविधा प्रतिष्ठासँ पैघ मानल जाइत अछि।
कथा
२५० ·
अफवाहक
दिन
गामक सन्देश-समूहमे अनाम सूचना फैलैत अछि जे
नल-जाँच लेल दुआर पर नीला बाल्टी राखब जरूरी अछि। लोक बिना स्रोत जाँचने सन्देश आगाँ
पठबैत आ राति भरि बाल्टीक रखवारी करैत छथि। कार्यालयसँ पता चलैत अछि जे एहन कोनो जाँच
तय नहि। विद्यालयक अरुण सर चारि प्रश्न सिखबैत छथि—ठाम, तिथि, स्रोत आ उत्तरदायी। अगिला
बेर बिजली बन्द होएबाक अफवाह आएलापर लोक ओकरा दोहरबैत नहि, प्रमाण पूछैत छथि। गाममे
डरक जगह विवेकपूर्ण प्रश्नक व्यवहार बनय लगैत अछि।
कथा
२५१ ·
टॉपरक
फोटो
विद्यालयक ओसारामे विज्ञान विषयमे चौरानबे प्रतिशत
अंक पाबनिहार रश्मिक छायाचित्र सम्मानसँ टाँगल अछि। ओकर ठीक सामने प्रयोगशाला बन्द
अछि आ भीतर पुरान परीक्षाक पेटी जमा अछि। सम्मान समारोहमे रश्मि अपन अंकक संग वास्तविक
प्रयोगक अभावक बात उठबैत छथि। छात्र नैना आ शिक्षकक सहयोग सँ प्रयोगशाला साफ होइत अछि,
प्रयोग-सामग्री फेर उपयोगमे अबैत अछि आ नियमित प्रयोगक समय तय होइत अछि। छायाचित्र
हटाओल नहि जाइत; मुदा ओकर सामनेक खुलल दरबज्जा अंक आ शिक्षाक बीचक अन्तर देखबैत अछि।
कथा
२५२ ·
सभसँ
स्वच्छ घर
‘सभसँ स्वच्छ घर’ प्रतियोगिता जीतबाक लेल सरिता
देवी अपन आँगन चमकबैत छथि, मुदा अनावश्यक कचरा पड़ोसिन जयकलीक खेतमे फेंकल जाइत अछि।
मूल्यांकन-दल कचराक वास्तविक गन्तव्य पूछैत अछि। सरिता परिवारसँ संग कचरा अलग करब,
जैव-खाद बनब आ पुनःउपयोग योग्य वस्तु देबाक व्यवस्था शुरू करैत छथि। पुरस्कार हुनकर
घरकेँ नहि भेटैत, तइयो पड़ोसक खेत साफ होइत अछि आ सम्बन्ध सुधरैत अछि। नीतूक प्रश्न
सँ स्पष्ट होइत अछि जे घरक स्वच्छता ओकर देबालक पार धरि जिम्मेदारी माँगैत अछि।
कथा
२५३ ·
सम्मान
समारोह
चालीस वर्षक डाकसेवाक सम्मान लेल हरिनारायण
झाक नाम चुनल जाइत अछि, मुदा बैनर आ प्रमाण-पत्रमे ‘हरिनन्दन’ छपि गेल अछि। समारोहक
आयोजक छायाचित्र आ प्रतिष्ठाक चिन्ता करैत छथि, जखन कि सम्मानित व्यक्तिक सही नामक
प्रश्न गौण बनि रहल अछि। सुधार करब पड़ैत अछि आ प्रमाण-पत्र पर स्पष्ट पट्टी लगैत अछि।
लोक छायाचित्रक रूप पर टिप्पणी करैत अछि, मुदा हरिनारायण कहैत छथि जे नाम ठीक अछि,
से पर्याप्त। बादमे सही नामक साधारण सरकारी लिफाफा हुनका औपचारिक सम्मानसँ बेसी सीधा
पहचान दैत अछि।
कथा
२५४ ·
नकल-विरोधी
भाषण
विद्यालयमे नकल-विरोधी सप्ताह लेल निर्मल झा
केँ मुख्य भाषण देबाक जिम्मा भेटैत अछि। भाषणक सामग्री तैयार करैत काल ओ दोसर स्रोतसँ
लेल विचारक उल्लेखक प्रश्नसँ स्वयं टकराइत छथि। छात्रा अनुपमा आ विद्यालयक चर्चा हुनका
बुझबैत अछि जे परीक्षा-कक्षमे नकल रोकबाक उपदेश दैत स्वयं स्रोत लुकायब विरोधाभास अछि।
भाषणक बाद स्रोत दर्ज करबाक पाँजि बनैत अछि। परीक्षाक निरीक्षणमे निर्मल बाबू छात्रकेँ
बिना अपमानित कएने अनुशासन राखैत छथि। ओ अपन खोज-इतिहास मेटबैत नहि, कारण भूलक स्वीकार
शिक्षा बनि गेल अछि।
कथा
२५५ ·
पुस्तकालय
उद्घाटन
पुस्तकालयक उद्घाटन भव्य अछि, मुदा सोलह पुस्तकक
रखवारी लेल अठारह ताला लागल अछि। छात्रा नैना पुस्तक पढ़य चाहैत अछि, मुदा चाबी, पाँजि
आ अनुमति ओकर बाट रोकैत अछि। गामक चर्चा सँ स्पष्ट होइत अछि जे पुस्तक सुरक्षित राखबाक
नाम पर पाठककेँ दूर करब पुस्तकालयक उद्देश्यक विपरीत अछि। अतिरिक्त ताला हटैत अछि,
पुस्तक निर्गमक सरल नियम बनैत अछि आ बच्चासभ पुस्तक घर लऽ जाइत अछि। एक बरख बाद पुस्तकक
मुड़ल कोना ओकर उपयोगक प्रमाण बनैत अछि, क्षतिक नहि।
कथा
२५६ ·
जातिक
कुर्सी
सामुदायिक घरमे अट्ठाइसटा एकसमान नीला कुर्सी
अछि, मुदा बैठकमे जाति आ परिवारक पुरान पदक्रमक अनुसार लोक बैसैत छथि। बालिका नीलू
कुर्सीक क्रमांक आ वास्तविक बैठकीक नक्शा बनबैत अछि। संख्या बदललापर सेहो पुरान स्थान-क्रम
फेर उभरैत अछि। बातचीतमे लोक बुझैत छथि जे लिखल नियम नहि रहितो पुरखनक स्थान सभक शरीरमे
बसल अछि। अगिला बैसारमे सुविधा आ काजक अनुसार लोक कुर्सी खिसकबैत छथि। नीलू लिखैत अछि
जे स्थायी स्थान कोनो नहि; समान कुर्सी अन्ततः वास्तविक साझी बैठकी बनबाक अवसर दैत
अछि।
कथा
२५७ ·
डिजिटल
गाम
बनकट्टा गामक प्रवेश पर ‘पूर्ण डिजिटल गाम’क
चमकैत पट्ट अछि, मुदा अनेक टोलामे चल-दूरभाषक जाल नहि पहुँचैत। जनसेवा केन्द्रमे संगणक
रहितो आवेदन चलब कठिन अछि। आरती अलग-अलग ठाम पर वास्तविक सिग्नल नापि नव नक्शा बनबैत
अछि। अधिकारीक निरीक्षण आ बोर्डक सौर-बत्ती सेवा उपलब्धताक प्रमाण नहि बनि पबैत अछि।
दक्षिण टोला एखनहुँ जालसँ वंचित अछि। आरती नक्शा अधूरा छोड़ैत अछि आ ‘पूर्ण’ शब्द लिखबासँ
मना करैत अछि, कारण तकनीकी उपलब्धिक नाप वास्तविक उपयोगमे अछि।
कथा
२५८ ·
गरीबक
प्रमाण
कमली देवी पत्तल बनबैत आ खेतमे मजूरी करैत बेटी
मीराक पढ़ाइ चलबैत छथि। छात्र-सहायता लेल गरीबीक प्रमाण-पत्र चाही, जे कागज पर निःशुल्क
अछि। मुदा ओकरा बनबेबामे यात्रा, छायाचित्र, प्रतिलिपि, छुटल मजूरी आ माइक चारि दिनक
श्रम लगैत अछि। मीरा वास्तविक खर्च अलग पन्ना पर लिखैत अछि। आवेदन अन्ततः स्वीकार भऽ
जाइत अछि। फेर प्रमाण बनबेबा अबैत पड़ोसिनकेँ कमली शून्य शुल्कक पाँति संग वास्तविक
खर्चक हिसाब देखबैत छथि। सरकारी ‘निःशुल्क’ आ गरीबक अनुभवक अन्तर कथा उजागर करैत अछि।
कथा
२५९ ·
मौन
समिति
महिला सिलाइ सहकारी केन्द्रमे मजूरी कम लिखल
जाएबाक शिकायत अछि, मुदा शिकायत पेटीक ‘गुप्तता’क नाम पर स्त्रीसभकेँ चुप रहबाक सलाह
देल जाइत अछि। सुनीता आ आन कर्मी अपन बंडलक संख्या मिलबैत छथि। जाँच सँ पाँजि आ प्राप्ति
संख्यामे अन्तर सामने अबैत अछि। समिति शिकायतकर्ताक नाम सुरक्षित राखैत तथ्य सार्वजनिक
रूपेँ जाँचबाक व्यवस्था करैत अछि। पेटीक बगलमे विषय आ प्रगतिक पट्टी लगैत अछि। अन्तमे
समितिक मौन लोककेँ दबेबाक नहि, ओकर बात सुनबाक मौन बनैत अछि।
कथा
२६० ·
आदर्शविवाह
शशिभूषण झा दहेज-विरोधी अभियान चलबैत छथि, मुदा
अपन पुत्र अनिरुद्धक विवाहक तैयारीमे सामान, पलंग, स्कूटर आ उपहारक नाम पर अपेक्षा
धीरे-धीरे उभरैत अछि। कोमल पाँच प्रश्नक द्वारा घोषित आदर्श आ घरेलू व्यवहारक अन्तर
चिन्हैत छथि। मृणालिनी अपन नव जीवन आ खर्चपर निर्णयक अधिकार चाहैत छथि। समारोहक नाराक
स्थान पर परिवारक वास्तविक प्रश्न चर्चा बनैत अछि। विवाहक बाद दम्पती अपन पाइ सँ पलंग
किनैत छथि। घरक ‘दहेज-मुक्त’ कथन सरल प्रमाण-पत्र नहि रहि स्वयं जाँचबाक प्रक्रिया
बनैत अछि।
कथा
२६१ ·
सभक
विचार
पंचायतक बैसारमे सभ लोक एक स्वरमे कहैत अछि—‘हम
सभ स्वतंत्र सोचैत छी’। मुदा निर्णय पहिनेसँ तय ढर्रा आ प्रभावशाली आवाजक अनुसार बनैत
अछि। कनक अलग मत लिखबाक आग्रह करैत अछि। मतदानक पर्ची, मतक संख्या आ निर्णयक कारण अलग-अलग
दर्ज होमय लगैत अछि। सबकेँ पूर्ण पसिन्न नहि भेलो मतभेद खुले रूपमे स्वीकार होइत अछि।
पट्ट सँ सामूहिक ‘स्वतंत्र सोच’क वाक्य हटैत अछि, केवल ‘खुलल विचार बैसार’ बचैत अछि।
अगिला बैठकमे एक स्वरक बदला अनेक स्वर सुनाइत अछि।
कथा
२६२ ·
पुरस्कारक
पात्र
नवल कुमार गामक लोकक आवेदन भरैत सहायता करैत
अछि। वृद्ध सरयू काकाक सामाजिक सेवाक नामांकनमे सम्पर्कक खाँचा भरैत समय नवल अपन नाम
लिखि दैत अछि। पुरस्कार ओकरा भेटि जाइत अछि, जखन कि वास्तविक काज सरयू काका करैत छथि।
न्यासक नियम नाम बदलय नहि दैत। नवल बुझैत अछि जे कागजक सुविधा श्रेयक अन्याय बनि सकैत
अछि। अगिला नामांकनमे ओ सेवा करनिहार सुषमा देवीक नाम स्पष्ट लिखैत आ स्वयंकेँ मात्र
आवेदन भरनिहार चिन्हित करैत अछि। भेटल पुरस्कारक पित्तरि-पट्ट ओकर मेज पर कागज दबेबाक
साधन बनि जाइत अछि।
कथा
२६३ ·
नया
नियम
सहकारी बीआ-भण्डारमे किसानक भीड़ सम्हारबाक
लेल लगातार नब नियम लिखल गेल अछि। तथापि दुआर लग पाँति अटकैत अछि। नीलिमा पुरान आदेश
आ वास्तविक बाट देखैत बुझैत छथि जे एक आलमारी प्रवेशमे बाधा बनल अछि। नियम अठारह, उन्नैस
आ बीस बदलला सँ बेसी उपयोगी आलमारी हटेनाइ सिद्ध होइत अछि। दुआर खुलिते वितरण सुचारु
होइत अछि। पुरान आदेश फेंकल नहि जाइत; ओकर ऊपर सीखक पर्ची राखल जाइत अछि—नब नियम बनबय
सँ पहिने वास्तविक बाधा देखू।
कथा
२६४ ·
भीतरक
आलमारी
घरक भीजल देबाल मरम्मत करबाक लेल भीतरक लोहेक
आलमारी हटेनाइ आवश्यक अछि। आलमारी खोलिते कागजक बँटवारा, मूल आ प्रति, वृद्ध कमलाक
दस्तावेज आ सुषमाक अपने स्वास्थ्य-संबन्धी पत्रक उपेक्षा सामने अबैत अछि। परिवार नस्ती
अलग करैत, तिथि लिखैत आ चाबीक अधिकार बाँटैत अछि। एक तह खाली छोड़ल जाइत अछि। सुषमा
पुरान रक्त-जाँचक सलाह देखिकऽ अपने स्वास्थ्य केन्द्र जाएबाक निर्णय करैत अछि। कागज
फेर राखल गेलो घरक देखभालक सारा भार आब ओकर अकेल जिम्मा नहि रहैत।
कथा
२६५ ·
छत
परक दू घंटा
बरियातमे सभ गेल अछि; घरमे घुट्ठीक पीड़ासँ
रुकल शैलजा देवी आ बहू कनक छथि। जेठक राति छत पर बिताओल दू शान्त घंटा दुनूकेँ पहिल
बेर बिना बाधा एक-दोसरक रुचि, थकान आ अनकहल अपेक्षा सुनबाक अवसर दैत अछि। सासि समझैत
छथि जे कनकक फोन देखब उपेक्षा नहि; कनक बुझैत अछि जे शैलजाकेँ पढ़बाक अपन समय चाही।
बादमे पुस्तकालय जाएबाक समय निकलैत अछि आ घरक काममे बातचीतक नब अवकाश बनैत अछि। दुनू
बुझैत छथि जे सभ काज तत्क्षण पूरा करब आवश्यक नहि।
कथा
२६६ ·
बहूक
कमरा
नब घर बनलापर सासि सुधा देवी बहू माधवीकेँ अलग
कमरा देबाक वचन पूरा करबाक चाहैत छथि। मुदा ओ कोठरी धीरे-धीरे घरक बक्सा, रजाइ आ भंडार-सामानसँ
भरि जाइत अछि। माधवी अपन लेखन-बैसकीक ठाम चाहैत अछि। परिवार बहसक बाद ताखक किछु जगह
खाली करैत अछि आ चौकी राखैत अछि। कमरा तत्काल पूरा निजी नहि बनैत। मुदा एक दिन सुधा
देवी नब कम्बल भीतर राखबासँ पहिने माधवी सँ पूछैत छथि। एतबे छोट प्रश्न कमराक वास्तविक
अधिकारक शुरुआत अछि।
कथा
२६७ ·
मायकेक
चाबी
अनिमाक चाबी-गुच्छामे मायकेक पुरान चाबी विवाहक
बादो अछि। पति अजीत सहित परिवारक लोक एहि चाबीकेँ बदलैत घरक सम्बन्धक दृष्टिसँ देखैत
अछि। मायकेक फाटक पर नव घंटी लगलापर चाबीसँ बिना पूछने भीतर पहुँचबाक पुरान अभ्यासो
बदलैत अछि। अनिमा अपन ‘घर’ शब्दक अर्थ पर विचार करैत अछि। अन्तमे ओ चाबी सँ खाली मायकेक
दुआर बन्द करैत अछि। घंटी बाहरी अतिथिक संकेत रहैत अछि, चाबी हुनकर अपन थैलामे। अपनापन
समाप्त नहि होइत, मुदा ओकर रूप बदलैत अछि।
कथा
२६८ ·
सिलाइ
खर्च
सुधाक सिलाइ-कल घरक खर्च चलबैत अछि, मुदा हुनकर
कमाइकेँ छोट आ अनिश्चित मानल जाइत अछि। प्रमोदक वेतन, घरक बीमा, बच्चाक आवश्यकता आ
सिलाइक ग्राहकक खर्च एकहि घरेलू हिसाबमे मिसि गेल अछि। सुधा अलग नाप-पाँजि बना देखबैत
छथि जे अपन काजक पाइ कतय-कतय गेल। परिवार धीरे-धीरे सिलाइकेँ वास्तविक आर्थिक योगदान
मानब सीखैत अछि। बेटी रागिनी देखैत अछि जे शब्द बदलनाइ धीमा अछि, मुदा हिसाब पहिने
बदलि सकैत अछि। छोट धागाक रील भरनाइ एही अदृश्य श्रमक ठोस रूप बनैत अछि।
कथा
२६९ ·
परीक्षा
फार्म
रागिनीक विज्ञान स्नातकक परीक्षा-फार्मक अन्तिम
तारीख बारह सितम्बर अछि आ भाइ रौशनक कोचिंगक किस्त तेरह सितम्बर देबाक अछि। परिवारक
पाइ सीमित अछि, मुदा आरम्भमे रौशनक खर्चकेँ बेसी जरूरी मानल जाइत अछि। रागिनी अपन अधिकारक
लेल स्पष्ट आवाज उठबैत अछि; परिवार शिक्षा-सम्बन्धी प्राथमिकता फेर देखैत अछि। रागिनीक
फार्म समय पर भरल जाइत अछि आ रौशन अपन किस्तक तारीख आगाँ सरकबैत अछि। देबालक कैलेंडरमे
दुनू तारीख अलग चिन्हित होइत अछि। दू सन्तानक भविष्य आब एक-दोसरक बाट रोकैत नहि अछि।
कथा
२७० ·
रसोइक
दरबज्जा
रामबागक घरमे रसोइक दरबज्जा भोरसँ सभक आदेश
सुनैत अछि। किरण एकहि समय ऋतुक विद्यालयक डिब्बा, शैलेशक रोटी, हरिमोहनक दलिया आ घरक
आन आवश्यकता पूरा करैत अछि; संगमे काज करयवाली फूलोक समय सेहो छूटैत अछि। देरी भेलापर
दोष किरणक माथ अबैत अछि। खड़ियासँ समय-सूची बनला पर सभकेँ बुझाइत अछि जे प्रत्येक काजक
आपन सीमा अछि। फूलो सेहो अपन चाहक समय लिखैत अछि। खुलल दरबज्जा आब केवल आदेशक नहि,
परस्पर समय बुझबाक ठाम बनैत अछि।
कथा
२७१ ·
लाल
बक्सा
भागीरथी देवीक लाल लोहेक बक्सा वर्षोसँ बन्द
अछि। घरक लोकक उत्सुकता, बहूक दीर्घ सेवाक अधिकार-बोध आ पोती अदितिक निजीपनक विचारक
बीच बक्सा विवादक विषय बनैत अछि। भागीरथी कखन, ककरा आ की देबाक, एहि पर अपन निर्णय
सुरक्षित राखैत छथि। परिवार बुझैत अछि जे ककरो सेवा करब ओकर सभ निजी वस्तु पर अधिकार
नहि दैत। अन्तमे दादी बक्सा नहि खोलैत छथि; पोतीकेँ छोट बटनक थैलीसँ चुनबाक अवसर दैत
छथि। बन्द बक्सा ककरो हारक प्रतीक नहि रहैत।
कथा
२७२ ·
बहिनक
फोन
घरमे सभक फोन बजेबाक अपन-अपन समय अछि, मुदा
बेटी मृणालिनीक रातिक फोन पर प्रश्न उठैत अछि। विद्यालयमे शिक्षिका मृणालिनी एक छात्रा
काजलक संकटमे सहायता करैत अछि, जखन कि ओकर देर रातिक सम्पर्क परिवारक नजरिमे सन्देहक
विषय बनैत अछि। काजलक असुविधा आ सुरक्षाक आवश्यकता सामने अएलापर फोनक उपयोगक अर्थ बदलैत
अछि। मृणालिनीक कमरामे चार्जिंगक व्यवस्था बनैत अछि। अन्तमे काजलक साधारण सन्देश अबैत
अछि, मुदा परिवार ओकर परिचय नहि पूछैत। फोन ओकर निजता आ उत्तरदायित्व दुनूक साधन बनैत
अछि।
कथा
२७३ ·
किरायेदार
कन्या
अनामिका अस्पतालक नर्स अछि आ रातिक पालीक कारण
देर सँ किरायाक घर घुरैत अछि। मकान-मालकिन रामप्यारी देवी फाटकक साँकल, पड़ोसक निगाहि
आ स्त्रीक आवागमनक पुरान नियम सँ जकड़ल छथि। अनामिकाक काज आ सुरक्षित प्रवेशक आवश्यकता
पर बातचीत सँ चाबीक अधिकारक प्रश्न उठैत अछि। ओकरा बाद आन स्त्रीसभक रातिक आवागमन सेहो
मोहल्लाक साधारण जीवनक हिस्सा देखाइत अछि। अनामिका घर छोड़ला पर रामप्यारी देवी साँकलक
प्रतीक्षा करैत छथि, मुदा अन्ततः पड़ोसी फाटकक खनक सुनि उठैत नहि छथि।
कथा
२७४ ·
उपहारक
साड़ी
रेणु दीदी स्नेहसँ मधुलिकाकेँ नील साड़ी उपहार
दैत छथि। मुदा ओकरा कहिया, कोना पहिरब, सिलाइ-बचत कपड़ा केना उपयोग करब—एहि सभ पर उपहार
देनिहारक अपेक्षा बनल रहैत अछि। मधुलिका कृतज्ञता आ अपन रुचिक बीच असमंजसमे पड़ैत अछि।
बातचीतक बाद रेणु बुझैत छथि जे उपहार देनाइ वस्तुक उपयोग पर स्थायी अधिकार नहि। मधुलिका
साड़ीक बचल कपड़ासँ चूड़ीक थैली बनबाक सोचैत अछि। एहि बेर कैंची उठेबासँ पहिने ओकरा
ककरो अनुमति लेबाक बोध नहि होइत।
कथा
२७५ ·
भोजनक
मेज
घरमे चार कुर्सीवला भोजनक मेज अएलापर सबकेँ
लगैत अछि जे पुरान पीढ़ा-वाला व्यवस्था बदलि गेल। मुदा भोजनक बारी, पुरुष-स्त्रीक बैठकी
आ घरक श्रमक पुरान क्रम मेजक संगहि जीवित रहैत अछि। बच्चाक चित्र आ परिवारक रोजक व्यवहार
सँ एहि अन्तरक प्रश्न खुलैत अछि। धीरे-धीरे मेज पर बैसबाक अधिकार बदलैत अछि। अन्तमे
आयुष अपन चिन्हल कुर्सी पर माधवीकेँ बैसल देखि अतिरिक्त मोड़ल कुर्सी खोलि लैत अछि।
चार कुर्सीक मेज पाँच लोकक संग बदली सामाजिक व्यवस्थाक चित्र बनैत अछि।
कथा
२७६ ·
चुप्पीवाली
मामी
घरक सभ लोक शारदा मामीकेँ चुप रहनिहार आ सहज
मानि लेने छथि। नातिन अन्वी हुनकर मौनक भीतर दबायल इच्छा देखैत अछि। परिवार नीमक गाछ
आ आँगनक व्यवस्था पर मामीक पक्ष पूछने बिना निर्णय करैत अछि। अन्वीक संग बातचीतमे मामी
बतबैत छथि जे जखन आन लोक पहिनहि ककरो इच्छा तय करि दैत अछि, तखन अपन बात कहब कठिन भऽ
जाइत अछि। धीरे-धीरे परिवार हुनकर उत्तरक प्रतीक्षा करय लगैत अछि। अन्तमे तुलसीक गमला
कतय राखब, एहि प्रश्न पर मामी स्वयं ‘एतय’ कहैत छथि आ हुनकर निर्णय मानल जाइत अछि।
कथा
२७७ ·
पार्लरक
शीशा
विवाहसँ पहिने सुरभि पार्लरक पैघ शीशा आगाँ
बैसैत छथि। मालती हुनका सजावट चुनबाक लेल पूछैत छथि, मुदा परिवार आ परिचित लोकक अनेक
पर्ची हुनकर चेहराक रंग, केश आ रूप पहिनहि तय करबाक प्रयास करैत अछि। सुरभि अपन रुचि
स्पष्ट करैत छथि, किछु सुझाव स्वीकार करैत आ किछु काटैत छथि। विवाहक बाद ओ छोट शीशामे
थकान, हँसी, काजरक दाग आ अपन चुनल सजावट एकसंग देखैत छथि। बाहरी चौखट हटिते हुनका अपन
चेहरा बेसी सम्पूर्ण लगैत अछि।
कथा
२७८ ·
नौकरीक
पहिल महीना
संजनाक पहिल नौकरी घरमे उत्सव जकाँ शुरू होइत
अछि। वेतन अएलापर परिवारक विभिन्न सदस्य ओकर पैसाक उपयोग अपन-अपन हिसाबसँ तय करय चाहैत
छथि। संजना घरक खर्चमे योगदान देबाक इच्छाकेँ स्वीकार करैत अछि, मुदा अपन सम्पूर्ण
कमाइ पर दोसरक आदेश नहि चाहैत। ओ बस-पास, निज खर्च आ घरक हिस्सा अलग लिखैत अछि। पहिल
मासक अनुभव सँ घरमे आर्थिक बातचीतक नब सीमा बनैत अछि। दोसर वेतन-पर्ची रखैत समय संजना
बुझैत अछि जे ओकर तनखाह घरक महत्त्वपूर्ण हिस्सा अछि, मुदा पूरा घरक पर्याय नहि।
कथा
२७९ ·
पुरान
पेटीकोट
बरखासँ पहिने पुरान कपड़ा छाँटैत समय सुधा देवीक
घिसल पेटीकोट सामने अबैत अछि। ओकर सीवन, अलग रंगक टाँका आ बारम्बार जोड़ल कपड़ा परिवारक
वर्षोंक अभाव आ अनदेखल घरेलू श्रमक साक्ष्य अछि। नब पीढ़ी पहिले ओकरा रद्दी मानैत अछि,
बादमे एक-एक सीवनक कथा सुनैत अछि। पुरान कपड़ाकेँ रखब कि फेर उपयोग करब, एहि पर सहज
निर्णय नहि होइत। अन्विता अन्तमे नव पीयर टेढ़ टाँकाकेँ देखैत बुझैत अछि जे परिवारक
इतिहास केवल उत्सवमे नहि, घिसल कपड़ाक अदृश्य मरम्मतिमे सेहो रहैत अछि।
कथा
२८० ·
अतिथि
कमरा
देवकी देवीक पैघ घरमे चारि सुतबाक कोठरी अछि,
मुदा हुनकर अपन स्थिर कमरा नहि। परिवारक सदस्य आ अतिथिक सुविधानुसार हुनकर बिछाओन बेर-बेर
बदलैत रहैत अछि। पोती ईशा एहि स्थिति पर प्रश्न उठबैत अछि। देवकी धीरे-धीरे अतिथि-कोठरीमे
अपन वस्तु राखि एकटा निश्चित ठाम बनबैत छथि। कोठरीक दुआर पर ‘अतिथि’क पट्टी एखनहुँ
अछि, मुदा भीतर हुनकर घड़ी टाँगल जाइत अछि। ओ पहिल बेर राति सुतबाक ठामक अनिश्चिततासँ
मुक्त होइत छथि। निजी अधिकारक आरम्भ घरक नब निर्माण नहि, पुरान जगहक नब उपयोग सँ होइत
अछि।
कथा
२८१ ·
गुप्त
बचत
मालती देवी अपन आपातकालीन बचत घरक कोनो एक बक्सामे
नहि राखैत छथि। किराना, दूध, औषधालय आ तरकारीवालाक पाँजिमे छोट-छोट अग्रिम रकम हुनकर
अदृश्य सहारा अछि। परिवारमे संकट अएलापर एहि बचतक उपयोगिता सामने अबैत अछि, संगहि पति
जगदीश बाबूक प्रश्न उठैत अछि जे बचत पर निर्णयक अधिकार ककर। मालती स्पष्ट करैत छथि
जे घरक खर्च सम्हारि बचल रकम पर हुनकर अपन अधिकार अछि। साझा आपातकालीन लिफाफा बनैत
अछि, मुदा ओ अपन छोट बचतक क्रम बनौने रहैत छथि।
कथा
२८२ ·
फोटोमे
नहि रहल स्त्री
परिवारक पचासीम जन्मदिनक छायाचित्र-प्रदर्शन
बनबैत ईशानीकेँ अचरज होइत अछि जे मंजरी देवीक चेहरा पुरान अलबममे नहि अछि, जखन कि सभ
घटनाक तारीख, वस्तु आ व्यवस्था हुनकेँ मालूम। मंजरी परिवारक प्रत्येक अवसर सम्हारैत
रहल छथि, मुदा स्वयं कैमरा पाछाँ रहि गेलीह। ईशानी हुनकर अनुपस्थितिक प्रश्न उठबैत
अछि। नब पारिवारिक छायाचित्रमे मंजरीक चेहरा स्पष्ट समाविष्ट होइत अछि। पाछाँ हुनकर
नाम कोनो सेवा वा हिसाबक परिचय बिना लिखल जाइत अछि। परिवारक इतिहासमे ओ पहिल बेर केवल
अपन व्यक्तित्वक आधार पर उपस्थित छथि।
कथा
२८३ ·
नामक
प्लेट
फाटकक ढीला नाम-पट्ट पर केवल सेवानिवृत्त प्रधानाध्यापक
श्रीधर झाक नाम अछि। ओकर मरम्मति करैत परिवारकेँ पुरान पट्टक पाछाँ शैलजा देवीक लिखल
तारीख, पेचक आकार आ देखभालक निशान भेटैत अछि। घरक काममे स्त्रीक योगदान रहितो बाहरी
पहचान केवल पुरुषक नाम सँ जुड़ल अछि। नब पट्ट बनबाक चर्चा सँ सभ सदस्यक नामक प्रश्न
उठैत अछि। अन्तमे श्रीधर, शैलजा, नवीन आ अर्चनाक नाम एके पट्ट पर लगैत अछि। बरखामे
शैलजा ओकरा एक छोरसँ दोसर छोर धरि पोंछैत छथि—आब नामसभ बराबरीसँ देखाइत अछि।
कथा
२८४ ·
तीसरी
सीढ़ी
केदार मिश्रक घरक ओसारा पर सदिखन दू पायदान
रहल अछि। एक राति पत्नी गिरिजा देवी लाठी टेकैत तेसर सीढ़ीक अनुभव करैत छथि, मुदा दिनमे
ओ गायब अछि। परिवारक आन सदस्य सेहो कखनो असम्भव अतिरिक्त पायदान देखैत वा छूबैत छथि।
गिनती आ नाप सँ निश्चित उत्तर नहि भेटैत अछि। गिरिजाक घुट्ठीक असुविधा देख परिवार मिस्त्रीसँ
ढलुआ बाट बनबबैत अछि। सीढ़ी फेर सामान्य देखाइत अछि, मुदा गिरिजाक लाठीक टोंक पर माटिक
तीन छोट घेरा रहि जाइत अछि। अनिश्चित घटनाक बीच वास्तविक सुविधा स्थायी बनैत अछि।
कथा
२८५ ·
उल्टा
कैलेंडर
पुरान घर बेचि नब घर जाएबाक तारीख तय अछि। सामान
छाँटबाक समय नीलमणि झाकेँ दिन-पाँजिमे ‘एकतीस सितम्बर’ आ फेर ‘बत्तीस सितम्बर’ जकाँ
असम्भव तारीख देखाइत अछि। समयक एहि अजब विस्तारमे घर छोड़बाक पूर्वक अधूर निर्णय, पुरान
कुर्सी, तुलसीक चौरा आ स्मृतिक सामान अलग-अलग सामने अबैत अछि। परिवार अन्ततः घर बदलैत
अछि, मुदा अतिरिक्त पन्नाक रहस्य नहि सुलझैत। नब घरमे सामान्य तारीख चलैत अछि, असम्भव
पन्ना पाछाँ दबा रहैत अछि। घर छोड़बाक मनोवैज्ञानिक समय कैलेंडरक सीधा गणनासँ भिन्न
बनि जाइत अछि।
कथा
२८६ ·
बन्द
कमराक हवा
मरम्मतिक कारण तीन मास सँ बन्द कोठरीक महीन
फाँकसँ अनोखी हवा अबैत अछि। बाहर कार्तिक रहितो भीतरक हवा कखनो फागुनक मंजरिक गन्ध,
कखनो जेठक गरमी, कखनो सावनक नमी आ कखनो जाड़क अनुभूति दैत अछि। शिवकान्त, मालती, मीरा
आ मिस्त्री कारण खोजैत छथि; दुआर खोलिते ओ विशेष ऋतु समाप्त भऽ जाइत अछि। मरम्मतिक
बादो ई घटना रहैत अछि। मालती एक जाड़क राति बन्द काठक फाँकसँ गरम हवा अनुभव करैत छथि,
मुदा दुआर नहि खोलैत। रहस्यक अस्तित्व ओकर अनिश्चिततामे सुरक्षित रहैत अछि।
कथा
२८७ ·
बिना
मालिकक छाया
मधुबनीक बजारमे दुपहरिया एक मानव-जेकाँ छाया
नियमित रूपेँ चलैत देखाइत अछि, मुदा ओकरा संग कोनो देह नहि। सुलोचना आ आन दुकानदार
ओकर दिशा, गति आ धूप-छाँहक संग ओकर व्यवहार देखैत छथि। छाया वस्तु पर चढ़ैत नहि, कखनो
उजासक टुकड़ामे टुटि फेर जुड़ैत अछि। लोक पहिने ओकर मालिक खोजैत आ डरैत छथि, बादमे
ओकर बाट चिन्हि दैनिक व्यवहार बदलैत छथि। ओकरा बुझब जरूरी नहि रहि जाइत। बजारक सभ परिचित
देहक छायामे एक एहन छाया जुड़ि जाइत अछि जे अपनहि बाट चलैत अछि।
कथा
२८८ ·
स्टेशन
जे नक्शामे नहि
अभिलेखागारक लिपिक प्रभाकर मिश्र रेलक नियमित
यात्रामे दू परिचित स्टेशनक बीच कदम्बबारी नामक अपरिचित स्टेशन देखैत छथि। रेलक नक्शा,
पूछताछ आ आन यात्रिक अनुभव ओकर अस्तित्व सिद्ध नहि करैत। आश्चर्य ई जे स्टेशन केवल
एक डिब्बाक चौठ खिड़कीक विशेष फाँक सँ देखाइत अछि; कैमरा ओकरा पकड़ि नहि पबैत। बादमे
ओही डिब्बा रेल-अहातामे स्थिर रहितो ओहि खिड़की सँ कदम्बबारी देखाइत अछि। प्रभाकर नक्शामे
बनाओल स्टेशनक बिन्दु काटि खिड़कीक छोट आयत बनबैत छथि। ठाम नक्शासँ बेसी दृष्टिक अजीब
सीमामे उपस्थित अछि।
कथा
२८९ ·
आधा
बजल घड़ी
देवानन्द मिश्रक घरक देबाल-घड़ी कखनो पूरा घंटी
नहि बजबैत, बीचमे अटकैत अछि। एहि अधबजल क्षणमे घरक मामूली क्रिया—दरबज्जा बन्द करब,
धागा खींचब, पान मोड़ब वा पानिक बूँद खसब—अधूरा रहि जाइत अछि, फेर घंटी पूरा भेलापर
गति फेर चलैत अछि। परिवार समयक ई अनोखा खण्ड गिनि आ लिखि देखैत अछि। घड़ीक मरम्मतिक
विचारसँ सेहो अनुभवक रहस्य नहि मिटैत। वैदेही अपन पाँजिमे सामान्य तारीखक बदला ‘आधा
बजल’ लिखैत अछि। कथा समयक माप आ अनुभूतिक बीचक विचित्र फाँक खोलैत अछि।
कथा
२९० ·
दोसर
दरबज्जा
महेन्द्र झाक किरायाक फ्लैटक पश्चिम देबालमे
एक दिन अपने-आप दोसर दरबज्जा उगि अबैत अछि। ओकरा खोलिते घरक जे कोठरी ओहि समय खाली
अछि, से देखाइत अछि; कियो ओतय प्रवेश करिते दृश्य बदलि जाइत अछि। परिवार पहिने कौतूहलसँ
ओकर उपयोग करैत अछि, मुदा निजी कोठरी पर अनचाहल नजरि पड़बाक समस्या सेहो उठैत अछि।
घर बदलबाक समय सामान हटिते खाली कोठरीसभ ओहि दरबज्जामे देखाइत रहैत अछि। परिवार नब
घर चलि जाइत अछि, मुदा पुरान खाली फ्लैटमे रहि गेल एहि दरबज्जाक दृष्टिक प्रश्न अनुत्तरित
रहैत अछि।
कथा
२९१ ·
नाम
बदलैत गली
मधुबनीक एक गलीक नीला नाम-पट्ट सभ भोर बदलि
जाइत अछि—कखनो नीम गली, कखनो कमला पथ, कखनो शीतल वा चाँदनी गली। पट्ट ढाँपि मुहर लगेलो
नाम बदलैत अछि। इरा झा बदलैत नामक पाँजि रखैत अछि, मुदा लोकक स्मृतिमे काल्हिक नाम
सेहो धीरे-धीरे अस्पष्ट होमय लगैत अछि। घरक संख्या आ गलीक वस्तु स्थिर अछि; नाम आ ओकर
आवाज अनिश्चित। इरा स्थानक छोट रेखाचित्र बनबैत अछि, कारण केवल नाम सँ ठामक अनुभव नहि
बाँचैत। रहस्यक बीच गली अपन साधारण दिनचर्या चलबैत अछि।
कथा
२९२ ·
एक
अतिरिक्त खिड़की
वैदेही आ नीलाभ अपन तीन खिड़कीवला पुरान घर
बेचबाक निर्णय लैत छथि। दलालक छायाचित्र आ बिक्रीक पुस्तिकामे अचानक चारिम खिड़की देखाइत
अछि, जखन कि वास्तविक देबालमे तीनिए अछि। छवि आ घरक अन्तर खरीदारसभकेँ उलझबैत अछि।
कखनो खींचल नव चित्रमे तीन खिड़की देखाइत, पुरान छपल प्रति चारि रखैत अछि। घर अन्ततः
दोसर परिवारक होइत अछि आ वैदेही छोट घरमे चलि जाइत छथि। बेटी अपर्णा दुनू छवि संग राखि
बीचमे खाली कागज छोड़ैत अछि। दृश्य आ वास्तविकताक विरोध अनुत्तरित रहैत अछि।
कथा
२९३ ·
आवाजक
कमरा
किरायेदार गेलाक बाद रघुनाथ झाक घरक कोठरी खाली
भऽ जाइत अछि। ओतय सँ एहन संवाद सुनाइत अछि जे वास्तवमे किछु दिन बाद नव किरायेदारक
मुँहसँ निकलयवला अछि। आश्चर्य ई जे कोनो वाक्य पहिने सुनि लेलापर ओकर वास्तविक समयमे
ओहि सुननिहारकेँ ओ बात फेर सुनाइ नहि पड़ैत। रघुनाथ भविष्यक आवाज पूरा सुनबाक लोभ आ
वर्तमानक अनुभव गुमेबाक डरक बीच निर्णय लैत छथि। नव परिवार आबिते ओ अधूर वाक्यक शेष
भाग पहिने नहि सुनैत। अन्तमे कोठरी वास्तविक लोकक आवाजसँ भरैत अछि आ ओ वर्तमानक पूरा
बातचीत सुनि सकैत छथि।
कथा
२९४ ·
बस
संख्या शून्य
अस्थायी नौकरी समाप्त भेला पर इशानी मिश्र रातिक
पुरान बस-पड़ावमे ठाढ़ अछि। मायके घुरब, सहकर्मीक लग रुकब कि पूर्णियाक नब नौकरी स्वीकार
करब—तीन बाट खुलल अछि। ओ समय ‘शून्य’ संख्या लिखल विचित्र बस अबैत अछि, जकर पड़ाव यात्रीक
अस्पष्ट आ स्पष्ट निर्णयसँ बदलैत जेकाँ लगैत अछि। आन यात्रिक अनुभव सँ इशानी बुझैत
अछि जे बस निर्णयक भार नहि उठबैत। ओ एक पड़ाव पर उतरि अपन अगिला काज स्वयं करबाक सोचैत
अछि। नब नियुक्तिक उत्तर एखन बाँकी अछि, मुदा गन्तव्यक प्रश्न सँ ओ भागैत नहि।
कथा
२९५ ·
कागजक
वर्षा
बरखाक पहिल बादरमे लहेरियासराय पर पानिक बदला
कागज बरसय लगैत अछि। लोकक काटल, सुधारल आ अस्वीकारल वाक्य पन्ना बनि आकाशसँ खसैत अछि।
भयवश लोक गलती काटब छोड़ि दैत छथि, फलतः लेखन आ निर्णय दूषित होमय लगैत अछि। बादमे
वास्तविक बरखा कागजक ढेरकेँ भिजबैत अछि। छापाखानाक नन्दू एक गलत तारीख काटि सही लिखैत
अछि, जखन कि विभा ओकरा सुधार करबाक लेल प्रोत्साहित करैत छथि। कागज फेर खसैत अछि, मुदा
सुधार रोकल नहि जाइत। पुरान भूलक दृश्य डर सच्चाइ सुधारबाक कर्तव्य सँ पैघ नहि रहैत।
कथा
२९६ ·
नक्शाक
पोखरि
नगरक पुरान जमीन-नक्शामे मटियाही पोखरि अछि,
मुदा वर्तमान मैदानमे ओकर चिन्ह नहि। नालीक योजना बनबैत मृदुला कर्ण देखि पबैत छथि
जे नक्शाक नीला पोखरि आ धरतीक पानिमे विचित्र सम्बन्ध अछि। नक्शाक कोन फीका होइतहि
मैदानक ओहि भागमे पानि प्रकट होमय लगैत अछि। अधिकारी आ स्थानीय लोक पानिक आवागमन सँ
अपन व्यवहार बदलैत छथि। अन्तमे मूल नक्शाक दक्षिणी भाग उज्जर होइत अछि आ चाह-दोकान
पाछाँ माटिमे छोट पोखरि उगि अबैत अछि। कागज आ धरती एक-दोसरक रूप बदलैत रहैत अछि।
कथा
२९७ ·
उलटल
प्रतिबिम्ब
मीरा एक भोर शीशामे देखैत अछि जे ओकर प्रतिबिम्ब
वास्तविक शरीरक उलट वा अलग क्रिया करैत अछि। धीरे-धीरे बुझाइत अछि जे प्रतिबिम्ब तत्काल
नकल नहि, कखनो अधूरा पुरान काज समय बाद पूरा करैत अछि। परिवार ढाँपि, जाँचि आ प्रतीक्षा
कऽ एहि अजीब व्यवहारकेँ देखैत अछि। महीना पहिनेक विदाइक हाथ हिलेनाइ प्रतिबिम्बमे बहुत
बाद पूरा होइत अछि। मीरा मुस्कराइत भीतर चलि जाइत अछि, मुदा शीशामे ओकर मुस्की एखन
बाँकी रहैत अछि। आत्मछविक समय वास्तविक जीवनक समयसँ अलग भऽ गेल अछि।
कथा
२९८ ·
गायब
बुधदिन
सुधांशुक परिवार मंगल राति पाँचू कुर्सी पर
भोजन करैत अछि, तकर बाद भोर सीधे बृहस्पति दिन होइत अछि; बुधदिन घरक अनुभवसँ गायब,
जखन कि बाहरी लोक लेल ओ बीति चुकल अछि। जाँच सँ घरक लोक बुझैत छथि जे मंगल राति मेजक
एक कुर्सी खाली रखलापर बुधदिन फेर सामान्य अबैत अछि। ओ सभ बेराबेरी पीढ़ी पर बैसि जगह
खाली रखय लगैत छथि। समयक क्रम फेर चलैत अछि। ऋचा बुझैत अछि जे संकट बुधक खाली कुर्सीक
नहि, मंगल राति सभ स्थान भरि देबाक अछि।
कथा
२९९ ·
पाँचम
कोना
सरोज मिश्रक पुश्तैनी घरक कागजवाली कोठरी बाहरसँ
चौकोर अछि, मुदा भीतर एक असम्भव पाँचम कोना धीरे-धीरे बढ़य लगैत अछि। घर बँटबाक चर्चा,
पुरान वस्तु आ अधिकारक हिसाबक बीच परिवार नाप करैत अछि। भित्ति बाहरसँ सीधा अछि, भीतरक
कोण सरकैत अछि। परीक्षण सँ बुझाइत अछि जे कोनामे कोनो मनुष्य बैसल रहला पर ओकर बढ़ब
रुकैत अछि। सरोज अन्तमे नापबाक चाक छोड़ि ओहि कोनामे पीढ़ी खिसका बैसैत छथि आ पुस्तक
खोलैत छथि। अपारिभाषित जगहकेँ गिनबाक बदला ओहि मे रहबाक निर्णय कथा सम्पन्न करैत अछि।
कथा
३०० ·
अपरिचित
अपन घर
तीन दिन बाद घर घुरल विनय झा देखैत छथि जे सभ
परिचित वस्तु अपन-अपन जगहसँ बदलि गेल अछि। चाबी, ताला आ घर ओही अछि, मुदा बिछाओन, मसालाक
डिब्बा, कुर्सी आ आलमारीक क्रम अजनबी लगैत अछि। ओ राति-राति बदलाव नापि दर्ज करैत छथि
आ बुझैत छथि जे किछु व्यवस्था परिवारक दोसर सदस्यक पुरान चाह आ स्मृतिसँ मेल खाइत अछि।
घर केवल हुनकर व्यक्तिगत आदतक प्रतिरूप नहि। अन्तमे ओ नब तरहें राखल कुर्सी पर बैसैत
छथि आ खाली कुर्सी कने आगाँ खिसकबैत छथि। अपन घरकेँ अनिश्चितता सहित अपनायबाक शुरुआत
होइत अछि।
No comments:
Post a Comment
"विदेह" प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका http://www.videha.co.in/:-
सम्पादक/ लेखककेँ अपन रचनात्मक सुझाव आ टीका-टिप्पणीसँ अवगत कराऊ, जेना:-
1. रचना/ प्रस्तुतिमे की तथ्यगत कमी अछि:- (स्पष्ट करैत लिखू)|
2. रचना/ प्रस्तुतिमे की कोनो सम्पादकीय परिमार्जन आवश्यक अछि: (सङ्केत दिअ)|
3. रचना/ प्रस्तुतिमे की कोनो भाषागत, तकनीकी वा टंकन सम्बन्धी अस्पष्टता अछि: (निर्दिष्ट करू कतए-कतए आ कोन पाँतीमे वा कोन ठाम)|
4. रचना/ प्रस्तुतिमे की कोनो आर त्रुटि भेटल ।
5. रचना/ प्रस्तुतिपर अहाँक कोनो आर सुझाव ।
6. रचना/ प्रस्तुतिक उज्जवल पक्ष/ विशेषता|
7. रचना प्रस्तुतिक शास्त्रीय समीक्षा।
अपन टीका-टिप्पणीमे रचना आ रचनाकार/ प्रस्तुतकर्ताक नाम अवश्य लिखी, से आग्रह, जाहिसँ हुनका लोकनिकेँ त्वरित संदेश प्रेषण कएल जा सकय। अहाँ अपन सुझाव ई-पत्र द्वारा editorial.staff.videha@gmail.com पर सेहो पठा सकैत छी।
"विदेह" मानुषिमिह संस्कृताम् :- मैथिली साहित्य आन्दोलनकेँ आगाँ बढ़ाऊ।- सम्पादक। http://www.videha.co.in/
पूर्वपीठिका : इंटरनेटपर मैथिलीक प्रारम्भ हम कएने रही 2000 ई. मे अपन भेल एक्सीडेंट केर बाद, याहू जियोसिटीजपर 2000-2001 मे ढेर रास साइट मैथिलीमे बनेलहुँ, मुदा ओ सभ फ्री साइट छल से किछु दिनमे अपने डिलीट भऽ जाइत छल। ५ जुलाई २००४ केँ बनाओल “भालसरिक गाछ” जे http://gajendrathakur.blogspot.com/ पर एखनो उपलब्ध अछि, मैथिलीक इंटरनेटपर प्रथम उपस्थितिक रूपमे अखनो विद्यमान अछि। फेर आएल “विदेह” प्रथम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका http://www.videha.co.in/पर। “विदेह” देश-विदेशक मैथिलीभाषीक बीच विभिन्न कारणसँ लोकप्रिय भेल। “विदेह” मैथिलक लेल मैथिली साहित्यक नवीन आन्दोलनक प्रारम्भ कएने अछि। प्रिंट फॉर्ममे, ऑडियो-विजुअल आ सूचनाक सभटा नवीनतम तकनीक द्वारा साहित्यक आदान-प्रदानक लेखकसँ पाठक धरि करबामे हमरा सभ जुटल छी। नीक साहित्यकेँ सेहो सभ फॉरमपर प्रचार चाही, लोकसँ आ माटिसँ स्नेह चाही। “विदेह” एहि कुप्रचारकेँ तोड़ि देलक, जे मैथिलीमे लेखक आ पाठक एके छथि। कथा, महाकाव्य,नाटक, एकाङ्की आ उपन्यासक संग, कला-चित्रकला, संगीत, पाबनि-तिहार, मिथिलाक-तीर्थ,मिथिला-रत्न, मिथिलाक-खोज आ सामाजिक-आर्थिक-राजनैतिक समस्यापर सारगर्भित मनन। “विदेह” मे संस्कृत आ इंग्लिश कॉलम सेहो देल गेल, कारण ई ई-पत्रिका मैथिलक लेल अछि, मैथिली शिक्षाक प्रारम्भ कएल गेल संस्कृत शिक्षाक संग। रचना लेखन आ शोध-प्रबंधक संग पञ्जी आ मैथिली-इंग्लिश कोषक डेटाबेस देखिते-देखिते ठाढ़ भए गेल। इंटरनेट पर ई-प्रकाशित करबाक उद्देश्य छल एकटा एहन फॉरम केर स्थापना जाहिमे लेखक आ पाठकक बीच एकटा एहन माध्यम होए जे कतहुसँ चौबीसो घंटा आ सातो दिन उपलब्ध होअए। जाहिमे प्रकाशनक नियमितता होअए आ जाहिसँ वितरण केर समस्या आ भौगोलिक दूरीक अंत भऽ जाय। फेर सूचना-प्रौद्योगिकीक क्षेत्रमे क्रांतिक फलस्वरूप एकटा नव पाठक आ लेखक वर्गक हेतु, पुरान पाठक आ लेखकक संग, फॉरम प्रदान कएनाइ सेहो एकर उद्देश्य छ्ल। एहि हेतु दू टा काज भेल। नव अंकक संग पुरान अंक सेहो देल जा रहल अछि। विदेहक सभटा पुरान अंक pdf स्वरूपमे देवनागरी, मिथिलाक्षर आ ब्रेल, तीनू लिपिमे, डाउनलोड लेल उपलब्ध अछि आ जतए इंटरनेटक स्पीड कम छैक वा इंटरनेट महग छैक ओतहु ग्राहक बड्ड कम समयमे ‘विदेह’ केर पुरान अंकक फाइल डाउनलोड कए अपन कंप्युटरमे सुरक्षित राखि सकैत छथि आ अपना सुविधानुसारे एकरा पढ़ि सकैत छथि।
मुदा ई तँ मात्र प्रारम्भ अछि।
अपन टीका-टिप्पणी एतए पोस्ट करू वा अपन सुझाव ई-पत्र द्वारा editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाऊ।