खण्ड ०, १,
२ · ३०१ अध्याय · तीन परिशिष्ट
अध्याय −१००
सँ −१
गढ़ नारिकेलक बारह सय बरखक स्मृतिसँ कथा शुरू
होइत अछि। वाचस्पति मिश्रक वाद-शालामे शंखकेँ चानी बुझबाक भ्रमक बहाने आत्मा आ संसारक
सम्बन्धपर प्रश्न उठैत अछि। नैयायिकक अन्यथाख्याति, प्राभाकरक अख्याति आ अद्वैतक अनिर्वचनीयख्यातिक
बीच तर्क चलैत अछि। वाचस्पति भ्रम आ सत्यक भेदकेँ आत्मचिन्तन धरि विस्तार दैत छथि।
एहि शास्त्रार्थसँ आगूक कथा लेल मूल प्रश्न स्थापित होइत अछि—जे देखाइत अछि, से सदिखन
सत्य नहि; जे नाम छूटि जाइत अछि, से स्मृतिसँ बचाओल जा सकैत अछि।
मिथिलाक वाद-शालामे उदयन आ बौद्ध पक्षक प्रतिनिधि
क्षणभद्रक बीच आत्माक अस्तित्वपर विवाद होइत अछि। क्षणभंगवाद, केवल विज्ञानकेँ यथार्थ
मानबाक दृष्टि, स्मृति आ अनुभवक निरन्तरतापर प्रश्न उठाओल जाइत अछि। उदयन ‘हम’ कहनिहारक
पहिचान, पुनःस्मरण आ अनुभवक एकत्वसँ स्थायी ज्ञाताक पक्ष रखैत छथि। क्षणभद्रक प्रश्न
पूर्ण रूपसँ समाप्त नहि होइत; अन्तमे दुनू पक्ष विचारक गम्भीरता स्वीकार करैत अछि।
दार्शनिक विवाद एहि खण्डक स्मृति, साक्षी आ व्यक्ति-पहिचानक आधार बनैत अछि।
अध्याय [−९८]
— केऽ बनौलक ई जगत?
उदयनाचार्यक ईश्वर-विषयक तर्क एकटा लोक-नाटकक
रूप लैत अछि। गामक चौक, कुम्हारक चाक, अनाजक कोठी आ लेखनी दीदीक घरमे चार्वाक आ अन्य
पात्र संसारक उत्पत्ति, रचना, व्यवस्था आ भाषाक स्रोतपर प्रश्न उठबैत छथि। कुम्हारक
बनाओल बासनसँ कर्ताक तर्क शुरू होइत अछि, मुदा चार्वाक प्रश्न करैत अछि जे बासनक कुम्हारसँ
जगतक निर्माता कोना सिद्ध होएत। संवाद आगू अनेक तर्क आ प्रतितर्क धरि बढ़ैत अछि। अध्याय
निष्कर्ष थोपबाक अपेक्षा गामक सामान्य वस्तुसँ पैघ दार्शनिक प्रश्न उत्पन्न करैत अछि।
गंगेश उपाध्यायक वाद-शालामे ‘चिंतामणि रत्न’
ज्ञानक सही साधनक रूपक बनैत अछि। बौद्ध, मीमांसक आ अन्य प्रश्नकर्ता संग दीप, घैल आ
दैनिक उदाहरणक आधारपर ज्ञान, अनुमान, स्मृति आ यथार्थक स्वरूपपर वाद होइत अछि। गंगेश
कोनो निष्कर्ष स्वीकार करबासँ पहिने तर्कक आधार आ ओकर सीमा परखबाक आग्रह करैत छथि।
अध्यायमे रत्न बाहरक चमत्कारी वस्तु नहि, अपितु देखनिहारक विवेक आ परीक्षणक क्षमता
बनि उठैत अछि। एहि क्रमसँ आगूक पुस्तकीय आ लोक-स्मृतिक बीच सम्बन्धक बीया पड़ैत अछि।
वाचस्पति मिश्रक वाद-शालामे पोथी-प्रतिलिपिकार
युवती हुलासाक मृत्यु कथाकेँ शास्त्रार्थसँ मानवीय शोक दिस मोड़ि दैत अछि। वाचस्पतिक
सेवक बुधुआ, हुलासाक परिश्रम आ ओकर नाम विसरल जा रहल देखैत छथि। आचार्य, कर्णपूर आ
ग्रामप्रमुखक समक्ष पोथी लिखनिहारक श्रम, स्त्रीक असमान स्थान आ नाम दर्ज करबाक प्रश्न
उठैत अछि। हुलासाक स्मृतिमे राखल शिला आ बुधुआक प्रतिज्ञा, मृतकक नाम न्यायपूर्वक सुरक्षित
रखबाक दीर्घ परम्पराक आरम्भ करैत अछि। बादुक ‘बूढ़बा’क रूपक बीया एतहि अछि।
अध्याय [−९५]
— जलमग्न पाण्डुलिपि
बुधुआ उदयनाचार्यक मठमे शिष्या जीवन्तीकेँ
पोथी-संरक्षण सिखबैत छथि। बाढ़िक संकटमे जीवन्ती ‘किरणावली’क पाण्डुलिपि बचबैत-बचबैत
अपन प्राण गमबैत छथि। मठाधीश पोथी बचलाक सन्तोष व्यक्त करैत छथि, मुदा उदयन प्रश्न
करैत छथि जे ग्रंथक रक्षा मनुष्यक जीवनसँ पैघ केना भऽ गेल। मठमे ग्रंथ आ तकरा बचौनिहार
सेवक-शिष्या दुनूक नाम राखबाक नियम बनैत अछि। जीवन्तीक स्मृति लोककथामे ‘जल-कन्या’
आ ‘पनिडुब्बी’क रूप लेबय लगैत अछि; बुधुआक नाम-रक्षाक व्रत आ गहींर होइत अछि।
अकालक समय उदयनक मठमे सांख्य, चार्वाक, बौद्ध
आ मीमांसक विद्वान जुटैत छथि, जखन फाटकक बाहर भूखल लोक सहायता तकैत अछि। विचारधाराक
सीमामे अटकल बहसक बीच सोहनक मृत्यु सभकेँ विचलित करैत अछि। बुधुआ आ उदयन पुछैत छथि
जे शास्त्रक तर्क मनुष्यक तत्काल भूखसँ किएक अलग भऽ गेल। विद्वान सभ पहिने अभावग्रस्तक
हाल बुझब, तखन वाद करब, ई नियम स्वीकार करैत छथि। पीपर ‘साक्षी-वृक्ष’ बनैत अछि, जकर
चारि मुख चारू दार्शनिक स्वरक स्मृति धेने रहैत अछि।
अध्याय [−९३]
— शंखक अन्तिम प्रश्न
बहुत वृद्ध आक्षेपक, जे वाचस्पतिक सभामे शंख-रजतक
भ्रमपर प्रश्न उठौने छलाह, जीवनक अन्तिम समय उदयनक मठ पहुँचैत छथि। ओ फेर पुछैत छथि
जे भिन्न सम्प्रदायक असहमतिसँ सत्यक खोजक अर्थ की रहैत अछि। उदयन बतबैत छथि जे भ्रम
होएबाक तथ्यपर सहमति अछि, भिन्नता ओकर व्याख्यामे अछि। प्रश्नकर्ता मृत्युशय्यापर चलि
जाइत छथि, आ हुनकर अन्तिम क्षणक चानी-सन उजास पीपर दिस उठैत देखाओल गेल अछि। गामक जनश्रुतिमे
ई क्षण ‘राकश’क इजोर बनि रहैत अछि; प्रश्नक मानवीय गरिमा सुरक्षित रहैत अछि।
आचार्य केशवक न्याय-सभामे समय नापबाक जल-घड़ी
न्यायसँ बेसी विलम्बक कारण बनैत अछि। सुखदेव महतो अपन जमीन आ नाहरक विवाद लऽ उग्रसेन
ठाकुरक विरुद्ध अबैत छथि, मुदा शक्तिशाली पक्ष बेर-बेर नव प्रश्न उठा सुनवाइ टारैत
अछि। खेत सुखैत अछि, कजरी भैंस दुबराइत अछि, आ सुखदेव अपन बात पूरी कहबाक पहिने मरि
जाइत छथि। पछताएल केशव ‘सुखदेव-नियम’ बनबैत छथि जे दीर्घ प्रतीक्षारत व्यक्तिक सुनवाइ
पहिने होएत। बूढ़बाक स्मृतिमे सुखदेवक अधूरा स्वर ‘लोथ’ रूपमे बचल रहैत अछि।
अध्याय [−९१]
— चर्मकार टोलाक उजास
चर्मकार टोलाक रत्ना आ सोमर ज्वरसँ अचेत युवा
गंगेशकेँ अपन घर लऽ जा सेवा करैत छथि। मालतीक अनुभवसँ गंगेशक तर्क-चिन्तनकेँ नव मानवीय
धरातल भेटैत अछि, आ दुनू विवाह करबाक निर्णय लैत छथि। जातिगत विरोधक बीच गंगेश समाजक
मान्यतासँ टकराइत छथि; वृद्ध बुधुआ हुनका स्मृतिआधारित न्याय आ मानवीय सम्बन्धक अर्थ
बुझबैत छथि। रत्ना, मालती आ टोलाक स्त्रीसभक ज्ञानक महत्त्व प्रकट होइत अछि। अध्याय
ऐतिहासिक जनश्रुति आ कल्पित पात्रक सहारे उपेक्षित टोलाक योगदानकेँ कथाक केन्द्रमे
अनैत अछि।
अत्यन्त वृद्ध बुधुआ, जिनका बच्चा सभ ‘बूढ़बा’
कहैत अछि, अनुभव करैत छथि जे केवल शरीरक सहारे ओ सभ नामकेँ सदा सुरक्षित नहि राखि सकताह।
जोड़ी पोखरिक कात शंख आ डोरी लऽ ओ सुखदेव सहित अनेक बिसरल व्यक्तिक नाम स्मरण करैत
छथि। एक राति ओ स्वेच्छासँ पोखरिमे उतरि जलसमाधि लैत छथि; भोरे किनारपर केवल शंख आ
घिसल डोरी भेटैत अछि। बादमे पीपर लग हुनकर अस्पष्ट छाया आ लोकक नाम पुकारबाक स्वर सुनाइ
दैत अछि। एहि घटनासँ स्मृतिरक्षक बुधुआक ‘बूढ़बा भूत’क रूप जन्म लैत अछि।
अध्याय [−८९]
— पहिल राति, पहिल बाढ़ि
जलसमाधिक एक बरख बाद पैघ बाढ़ि गढ़ नारिकेलपर
टूटि पड़ैत अछि। देहहीन बूढ़बा संकट बुझितो दरबज्जा खटखटा वा सबकेँ सोझे आगाह नहि कऽ
सकैत छथि। चर्मकार टोलाक बालिका गौरी सपनामे हुनकर चेतावनी सुनि परिवार आ टोलाकेँ सावधान
करैत अछि, मुदा बाढ़िमे प्राणहानि होइत अछि। विपत्तिक बाद गाम मजगूत बान्ह बनबैत अछि,
आ ‘गढ़ नारिकेल’ नाम स्थिर होइत अछि। गौरी आ बूढ़बाक बीच साक्षी-सम्बन्ध गहींर होइत
अछि; ‘आधा-भूत’क सम्भावना लोकविश्वासमे प्रवेश करैत अछि।
बीस बरखक बाद गौरी कुशल लोकवैद्य बनि चुकल
अछि। उच्चवर्गक घरक बीमार विश्वनाथक उपचार आ चर्मकार टोलाक बढ़ैत प्रतिष्ठासँ यशपति
आ प्रतापसेनक स्वार्थ आ जातिगत भय सक्रिय होइत अछि। गौरीक उपचार-ज्ञानकेँ ‘डाइन’क आरोप
बना लोककेँ भड़काओल जाइत अछि। पंचायतमे सुनवाइ एकतरफा होइत अछि आ मशालधारी भीड़ टोलाक
दिस बढ़ैत अछि। गौरी अपन बेटीकेँ फुलेसरी लग छोड़ि बूढ़बाक सहायता माँगय पीपर लग पहुँचैत
अछि। अध्याय भीड़क हिंसा आसन्न राखि समाप्त होइत अछि।
मशाल लऽ आबि रहल भीड़केँ फुलेसरी आ टोलाक
स्त्रीसभ बच्चा आ दीपक संग रोकैत छथि। प्रतापसेनक पत्नी कमला देवी स्वयं आगू आबि गौरी
द्वारा देल गेल उपचारक गवाही दैत छथि। बूढ़बाक उपस्थितिक संग सामूहिक स्त्री-स्वर यशपतिक
आरोपक आधार कमजोर करैत अछि। भीड़ हटैत अछि; गौरी आ चर्मकार टोला बचैत अछि आ भूमिक अधिकार
फेर दर्ज होइत अछि। मुदा अपमानित यशपति चुप्पीमे नव षड्यंत्रक बीया राखि दैत अछि, जे
आगूक संकट बनैत अछि।
यशपति गाम छोड़ि राजदरबार दिस चलि जाइत छथि।
एहि बीच बूढ़बाक चेतनामे समयक असामान्य दृश्य खुलैत अछि—दूर भविष्यक जहाज, परदेशी मजदूर
आ चन्ना गाछीमे मृतकक नाम लैत कबड्डी खेलैत बच्चा। गौरी हुनकर अनुभव सुनैत अछि, मुदा
वर्तमान आ भविष्यक सम्बन्ध पूरा नहि बुझि पबैत अछि। बूढ़बा समयकेँ केवल एक दिशा बहैत
धार नहि मानि सकैत छथि; ओ भविष्यमे गौरी-सन ककरो देखबाक बात सेहो स्वीकार करैत छथि।
अध्याय भविष्यक घटनाक पूर्वाभास आ बूढ़बाक सीमित सर्वज्ञताकेँ एक संग रखैत अछि।
यशपति दरबारक आमिल जयसिंहकेँ लऽ गाम घुरैत
छथि आ पीपरक साक्षी-वृक्ष कटबय चाहैत छथि। गौरी, सावित्री आ गामक लोक वृक्षक सामाजिक-स्मृतिक
महत्त्व बुझबैत छथि। सार्वजनिक परीक्षाक समय बूढ़बाक आकृति स्पष्ट होइत अछि, जाहिसँ
जयसिंहक दृष्टि बदलैत अछि। ओ वृक्ष, भूमि आ गामक अधिकारक संरक्षणक अनुशंसा करबाक बात
कहैत छथि। यशपति भागि जंगल दिस हेरा जाइत छथि; हुनकर अन्तर्धान नव भय आ अनुत्तरित प्रश्न
छोड़ैत अछि।
यशपतिक खोजमे मुखिया, युवक आ सैनिक नदीपारक
घन जंगलमे जाइत छथि। हुनका फाटल वस्त्र आ जूताक चिन्ह भेटैत अछि, मुदा यशपति जीवित
छथि कि मृत, ई निश्चित नहि होइत। खोज-दल भयक कारण वापस अबैत अछि। गौरी बूढ़बासँ पुछैत
अछि जे जे नाम मेटाबय चाहलक, ओकर अपन नाम बिसरब न्याय थिक कि नहि। बूढ़बाक उत्तर घृणा
आ विस्मृतिक नैतिक जटिलताकेँ सामने अनैत अछि। जंगलक अन्हारमे कोनो अज्ञात शक्तिक जागरण
आगूक ‘मूल गोहि’क कथासँ जोड़ैत अछि।
यशपतिक अन्तर्धानक बाद गामक पशुधन रहस्यमय
ढंगसँ गायब होमय लगैत अछि। बूढ़बाक कहबापर गौरी नदीकिनारक वृद्ध सोनमा माझिन लग पहुँचैत
अछि। सोनमा जलजीवी पुरखाक लोकज्ञान आ ‘मूल गोहि’क कथा सुनबैत छथि—नाम आ स्मृति निगलि
लेबाक भूखक रूपमे। ओ चेतबैत छथि जे विस्मृतिकेँ पूर्ण रोकब सम्भव नहि; प्रत्येक जीवनकेँ
बिसरल जाएबाक पहिने सम्मान देब महत्त्वपूर्ण अछि। बूढ़बा सोनमाक विचारसँ अपन क्रोधक
सीमा बुझैत छथि। नदीक संकट एखन समाप्त नहि होइत।
तीन बरखमे गामक लोक समेत पशुधन हेरा जाएबाक
भय बढ़ैत अछि। सोरह बरखक सावित्री स्वप्नमे एकटा एहन कबड्डी देखैत अछि जाहिमे प्रत्येक
पारीक संग बिसरल मृतकक नाम पुकारल जाइत अछि। गौरी आ बूढ़बाक संग ओ अमावस्याक राति जोड़ी
पोखरिक कात पहिल नाम-कबड्डी करबैत अछि; ओ सुभागीक नाम पुकारैत अछि। पोखरिक अशान्ति
शान्त होइत अछि। एही दिनसँ प्रत्येक अमावस्यापर कबड्डी स्मरणक सामूहिक अनुष्ठान बनैत
अछि, जकर रक्षिका सावित्री आ बादमे ओकर पीढ़ीसभ बनैत अछि।
बीस बरख बाद अमावस्याक कबड्डी स्थापित परम्परा
भऽ गेल अछि। सिमरावगढ़पर आक्रमण आ सत्ताक पतनक समाचारसँ गाममे भय फैलैत अछि। भटकल सैनिक
लूटपाट लेल पहुँचैत छथि, मुदा इन्दुमतीक संकेतपर आयोजित सामूहिक कबड्डी आ लोकक निर्भय
एकजुटतासँ गाम तत्काल विनाशसँ बचैत अछि। बूढ़बा बुझैत छथि जे मृतकक नाम स्मरण करबाक
परम्परा जीवित लोककेँ साहस सेहो दैत अछि। तथापि बड़का राजनीतिक परिवर्तन, नव शासन आ
नव कानूनक अनिश्चितता आगूक समयक द्वार खोलैत अछि।
अध्याय [−८०]
— गीतक पहिल पाँति
नव साहित्यिक वातावरणमे भ्रमणशील कवि हरिपति
गढ़ नारिकेल पहुँचैत छथि। ओ इन्दुमतीसँ बूढ़बाक कथा, नाम-कबड्डी, मृत्यु आ स्मृतिक
लोककथासभ सुनैत छथि आ ओकरा मैथिलीमे लिखबाक इच्छा व्यक्त करैत छथि। बूढ़बा दरबारी अलंकरणक
बदला गामक अपन भाषा आ अनुभवक सत्य बनल रहबाक अपेक्षा रखैत छथि। हरिपति कथा संकलित करैत
छथि, मुदा तत्काल दरबारमे प्रस्तुत नहि करबाक निर्णय लैत छथि। पोथी शिष्य-परम्परासँ
सुरक्षित रखबाक आशा लेखनक नव स्मृति-माध्यम खोलैत अछि।
अनुष्ठानक भार शारदा आ फेर वसुन्धरापर अबैत
अछि। प्रतापसेनक पौत्र रघुवीर चर्मकार टोलामे आबि अपन कुलक पुरान अन्यायक लेल क्षमा
माँगैत छथि। बूढ़बा कहैत छथि जे नाम बचाबयक अर्थ केवल मृतकक शोक नहि, जीवितकेँ अपन
आचरण सुधारबाक अवसर देब सेहो अछि। रघुवीर अनुचित ढंगसँ लेल गेल जमीनक एक भाग लौटेबाक
निर्णय लैत छथि। एहि पारीमे क्षमा केवल शब्द नहि, आंशिक प्रतिपूर्तिक कर्म बनैत अछि।
पंजीकार यादवानन्द झा गढ़ नारिकेल आबि वसुन्धरासँ
भेंट करैत छथि। ब्राह्मण आ कर्ण-कायस्थक औपचारिक वंश-पंजीमे चर्मकार टोला सहित अनेक
परिवारक नाम नहि भेटब हुनका विचलित करैत अछि। वसुन्धरा पीढ़ी-दर-पीढ़ी नाम, सम्बन्ध
आ जीवनक प्रसंग सुनबैत अछि। यादवानन्द निजी नोटबुकमे ई सभ लिखि ‘छाया-पंजी’ सन वैकल्पिक
अभिलेखक आरम्भ करैत छथि। अध्यायमे संस्थागत पंजीक बाहर रहि गेल लोककेँ स्मृतिक बराबर
अधिकार देबाक प्रयत्न प्रकट अछि।
कौशल्याक समय बूढ़बाक स्वर मंद पड़ैत अछि
आ एक अमावस्यापर ओ कबड्डीक निर्णायक बनय नहि अबैत छथि। गाम बुझैत अछि जे सदिखन दोसरक
नाम बचौनिहार बुधुआक अपन श्रम आ त्यागक सामूहिक सम्मान अधूरा रहल। कौशल्या आ गोदावरीक
प्रेरणासँ लोक हुनकर जीवनक घटनासभ एक-एक कऽ दोहरबैत छथि। बूढ़बाक इजोत फेर स्थिर होइत
अछि। एहि अध्यायमे साक्षीकेँ स्वयं स्मरण आ स्नेह चाही, ई बात घटनाक द्वारा स्पष्ट
होइत अछि।
अध्याय [−७६]
— नारिकेल पातक पहिल पाठ
कौशल्याक बेटी मंदाकिनी देखैत अछि जे गामक
लिखित अभिलेख बढ़ल अछि, मुदा दलित बालक-बालिका आ स्त्रीसभ लेल शिक्षा एखन सीमित अछि।
ओ सुखल नारिकेल पात जमा कऽ चर्मकार टोलामे जाति-लिंगसँ निरपेक्ष पहिल पाठशाला शुरू
करैत अछि। बच्चा अपन पुरखाक नाम लिखब सिखैत अछि। बूढ़बा लेखनकेँ साक्षीक विकल्प नहि,
ओकर सहयोगी मानैत छथि। नारिकेल पातक ई आरम्भ आगूक शिक्षित पीढ़ी, अभिलेख आ तकनीकक नींव
बनैत अछि।
अध्याय [−७५]
— तर्कक पहिल विद्रोह
मंदाकिनीक पाठशालाक कई पीढ़ीक बाद विश्वनाथ
नगरमे पढ़ि गाम घुरैत अछि आ बूढ़बाक वास्तविकता तथा कबड्डी-अनुष्ठानपर संशय उठबैत अछि।
किछु लोक एहि तर्ककेँ विद्रोह मानैत अछि, मुदा बूढ़बा प्रश्न पूछबाक स्वतंत्रताक समर्थन
करैत छथि। विश्वनाथ अपन अनुभवसँ चकित भऽ पुनः पीपर लग अबैत अछि। बूढ़बा अन्धविश्वास
माँगबाक बदला स्वयं देखल आ परखल बातपर विचार करबाक आग्रह करैत छथि। अध्यायमे शिक्षा,
संशय आ लोकपरम्पराक सहअस्तित्वक बाट खुलैत अछि।
अनुष्ठान-रक्षक केदार पीपरक पात पीयर पड़ैत
आ छाल रोगग्रस्त होइत देखैत छथि। बूढ़बाक स्मृति वृक्षसँ जुड़ल होएबाक कारण पूरा गाम
संकट अनुभव करैत अछि। विभिन्न टोलाक लोक, सोनमा आ रत्नाक वंशक वनस्पति-ज्ञानक सहायता
लऽ गाछक उपचार आ देखभाल करैत छथि। एक बरखमे गाछ स्वस्थ होइत अछि। बूढ़बा स्वीकार करैत
छथि जे हुनकर अपन अस्तित्व सेहो एक जीवित वृक्षक रक्षा पर निर्भर अछि। स्मृति-रक्षा
पर्यावरण-रक्षाक जिम्मेदारी बनैत अछि।
केदारक बेटी शीलावतीक समय चर्मकार टोलाक ढोलवादक
मोहनक चारि बरखक बेटी राधिका ज्वरसँ मरि जाइत अछि। दीर्घ मौनक बाद मोहन ढोलपर शोकपूर्ण
नव धुन रचैत अछि। शीलावती ई धुनकेँ नाम-कबड्डीक अनुष्ठानसँ जोड़ैत छथि, आ प्रत्येक
स्मरणीय व्यक्तिक जीवनक अनुकूल धुन बजएबाक चलन शुरू होइत अछि। बूढ़बा संगीतकेँ शब्दसँ
भिन्न स्मृतिरक्षाक माध्यम मानैत छथि। व्यक्तिगत शोक सामूहिक सांगीतिक परम्पराक रूप
लैत अछि।
शीलावतीक पोती अनुराधा आ ब्राह्मण-टोलाक गोपीनाथ
बचपनक मित्रतासँ प्रेम धरि पहुँचैत छथि। जातिगत विरोध विशेषतः गोपीनाथक परिवारसँ उठैत
अछि। बूढ़बा पुरनका अन्यायक नाम स्मरण करा पुछैत छथि जे नव पीढ़ी पुरान त्रासदी दोहराओत
कि सम्बन्धक नव बाट चुनत। अन्ततः परिवार सहमत होइत अछि। पीपर लग दुनू टोलाक सहभागितासँ
विवाह सम्पन्न होइत अछि आ मोहनक वंशज उत्सवक धुन बजबैत छथि। विवाह स्मृतिसँ सामाजिक
परिवर्तन धरि बढ़ल एकटा ठोस घटना बनैत अछि।
महामारी गाममे तीव्र मृत्यु आ भय लऽ अबैत
अछि। विमला आ बूढ़बा देखैत छथि जे पहिनेक एक-एक मृतकक विस्तृत स्मरण, एतेक पैघ प्रकोपक
बीच सम्भव नहि रहल। वैद्य सभ रोगी अलग रखब, पानि उबालब आ स्वच्छताक उपाय अपनबैत छथि।
संगहि विमला ‘सामूहिक स्मरण’ शुरू करैत अछि, जाहिमे एक स्वरमे मृतकक नाम पुकारल जाइत
अछि। अध्याय सामुदायिक स्वास्थ्यक उपाय आ शोक-अनुष्ठान दुनूकेँ जोड़ैत अछि, बिना प्रत्येक
व्यक्तिक गरिमा त्यागने।
अध्याय [−७०]
— चन्ना गाछीक रोपाई
महामारीक बाद विमला सुझबैत अछि जे मृतक आ
गामक संघर्षक स्मृति जमीनपर गाछ रोपिकऽ रखल जाय। पीपरक चारूकात हुलासा, जीवन्ती, महामारीपीड़ित
परिवार आ अन्यक नामपर क्रमशः चन्नाक गाछ रोपल जाइत अछि। समयक संग ई समूची ‘चन्ना गाछी’
बनैत अछि। बूढ़बा अनुभव करैत छथि जे हुनकर उपस्थिति एक पीपरसँ अनेक जड़ि आ गाछ धरि
फैलि गेल। स्मृतिक स्थान आब केवल पोथी वा कण्ठ नहि, साझा पर्यावरण सेहो बनैत अछि।
सूर्यनाथक समय मन्दिरक हाथी गजराज जोड़ी पोखरिमे
उतरैत अछि आ विशाल गोहि ओकर पएर पकड़ि लैत अछि। लोक पुराणक गजेन्द्र-मोक्षक आख्यान
मोन पाड़ैत छथि। बूढ़बाक प्रेरणासँ प्रार्थना आ व्यावहारिक बचावक प्रयत्न एक संग चलैत
अछि—रस्सा आ बाँससँ युवक सभ गजराजकेँ मुक्त करैत छथि। गोहि पाछू हटैत अछि आ हाथी बचैत
अछि। अध्यायमे पुराणक कथा स्थानीय जलजीवन, सामूहिक कौशल आ धैर्यक संग फेर रचल जाइत
अछि।
अध्याय [−६८]
— अदालतक पहिल तारीख
कमलिनीक समय गाममे औपचारिक अदालत स्थापित
होइत अछि। लिखित कानूनक समानता स्वागतयोग्य होइतहुँ सुनवाइक दीर्घ विलम्ब गरीब पक्षकार
सभकेँ तोड़ैत अछि। भोला सन लोकक मुकदमा वर्षानुवर्ष अटकि रहैत अछि, आ बूढ़बाकेँ सुखदेव
महतोक अधूरा सुनवाइक याद अबैत अछि। कमलिनी न्यायिक व्यवस्थाकेँ तत्काल बदलब नहि सकैत
छथि, मुदा प्रतीक्षारत लोककेँ सलाह, सहयोग आ सामुदायिक साथ देबाक संकल्प लैत छथि। पुरान
जल-घड़ीक अन्याय नव ‘तारीख’मे घुरि अबैत अछि।
जानकीक समय परदेशमे काज देबाक मीठ वादा लऽ
आढ़तिया गाम अबैत अछि। गरीब रामसेवक करार पूरा बुझने बिना अंगूठा लगाकऽ दूर देश चलि
जाइत अछि; फेर ओकर कोनो समाचार नहि भेटैत। जानकी प्रत्येक परदेश गेल व्यक्तिक चिन्ह
पीपर लग रखबाक आ अमावस्यापर ओकर नाम पुकारबाक प्रथा बनबैत अछि। रामसेवकक माए वापसीक
प्रतीक्षा करैत रहैत छथि। बूढ़बा स्पष्ट कहैत छथि जे ओ रामसेवकक दशा नहि जनैत छथि,
मुदा ओकर नाम बिसरए नहि देताह।
अध्याय [−६६]
— स्त्री सभक राति-सभा
सुलोचनाक समय घरेलू हिंसाक शिकार पद्माकेँ
औपचारिक अदालत ‘घरेलू विषय’ कहि लौटा दैत अछि। सुलोचना, फुलेसरीक वंशज आ गामक स्त्रीसभकेँ
संगठित कऽ ‘स्त्री सभक राति-सभा’ स्थापित करैत अछि। पद्माक मामलामे स्त्रीसभ साझा गवाही
दैत छथि, आ पतिक परिवारकेँ सामाजिक दबावक सामना करय पड़ैत अछि। ई सभा दहेज, विरासत,
मारपीट आ स्त्रीक अधिकारक प्रश्न सुनबाक स्वतन्त्र स्थान बनैत अछि। चर्मकार टोलाक पुरान
छौंकीक स्त्री-समूह संस्थागत स्वर पबैत अछि।
अध्याय [−६५]
— नकली भूतक जुलूस
हरिनन्दनक समय कालीचरण स्वयंकेँ बूढ़बाक आत्मा
कहि किराएक नकली भूतसभक जुलूस निकालैत अछि आ भय देखा लोकसँ पाइ वसूलैत अछि। गाम एहि
ठगीसँ असमंजसमे पड़ैत अछि। बूढ़बा हरिनन्दनकेँ समझबैत छथि जे सच्चा साक्षी नाम आ स्मृति
माँगैत अछि, पैसा वा डर नहि बेचैत। हरिनन्दन ई कसौटी आसपासक गामसभमे प्रचारित करैत
छथि। लोकक जागरूकतासँ कालीचरणक धंधा बन्द होइत अछि आ ओ भागि जाइत अछि।
भूमिक नव सर्वेक्षणक समय जमींदार रघुबीर सिंह
चर्मकार टोलाक जमीनपर दावा करैत अछि। चम्पावती पुरनका सुखदेवक असहायता मोन पाड़ैतहुँ
एहि बेर पाठशालाक शिक्षित वकील, स्त्रीसभक राति-सभा आ हरिपतिक पोथीक अभिलेख जुटबैत
अछि। अदालतमे प्रमाणक बलपर जमींदारक दावा खारिज होइत अछि। बूढ़बा एकरा सुखदेवक ‘बदला’
कहैत छथि, मुदा प्रतिशोधक अर्थमे नहि, ऐतिहासिक न्याय आ अधिकारक रक्षा रूपमे। स्मृति
उपयोगी दस्तावेज बनि उठैत अछि।
अध्याय [−६३]
— छापाखानाक पहिल पन्ना
छापाखानाक आगमनसँ गामक कथा पहिल बेर अनेक
प्रतिमे पहुँचबाक सम्भावना बनैत अछि। हरिपति कविक वंशज हरिपति गंगाधर पुरान पोथी लऽ
मुद्रणक प्रस्ताव राखैत छथि। बूढ़बा प्रसन्न होइतहुँ कहैत छथि जे कथा एखन जीवित आ अधूरी
अछि; एकरा समयसँ पहिने स्थिर पुस्तक नहि बना देल जाय। गंगाधर पोथी सुरक्षित रखबाक आ
उचित समयपर प्रकाशित करबाक वचन दैत छथि। हस्तलिखित स्मृतिसँ मुद्रण धरि संक्रमण, प्रकाशनक
जिम्मेदारी सहित, प्रस्तुत होइत अछि।
अध्याय [−६२]
— राहतक प्रतीक्षा
अंग्रेजी शासनक समय अकाल पड़ैत अछि आ सरकारी
राहत केन्द्र दूर, पंजीकरण कठिन तथा सहायता विलम्बित रहैत अछि। सावित्रीदेवी स्त्रीसभक
संगठन आ शिक्षित युवाक सहयोगसँ साझा अन्न-भंडार आ आवश्यकताक हिसाब शुरू करैत छथि। तीन
मास बाद राहत-दल पहुँचितो गाम अकालक मृत्यु टारि चुकल होइत अछि। अधिकारीक समक्ष सावित्रीदेवी
स्पष्ट करैत छथि जे सहायता अस्वीकार नहि, मुदा निष्क्रिय प्रतीक्षा सेहो नहि कएल गेल।
अध्याय सामूहिक स्वावलम्बनक परिणाम देखबैत अछि।
अध्याय [−६१]
— आकाशक पुच्छलतारा
रुद्रनाथक समय आकाशमे चमकदार पुच्छलतारा देखाइ
दैत अछि। ज्योतिषी एकरा अशुभ शकुन कहैत छथि, गाममे भय फैलैत अछि। बूढ़बा अनिश्चित भविष्यक
अनुभव व्यक्त करैत छथि, मुदा ठोस भविष्यवाणी नहि करैत। रुद्रनाथ अन्न-भंडार, जलस्रोत
आ रोगक लक्षणपर सावधानी रखबाक निर्देश दैत छथि। तारा लुप्त भेलाक बाद वातावरण भारी
होइत अछि। अध्याय आगि, बाढ़ि आ रोगक लगातार संकटक पूर्वभूमिका बनैत अछि।
पुच्छलताराक बाद गर्मीक राति धान-भंडार लग
दीप खसला सँ पैघ आगि लगैत अछि। इन्द्राणी घर-घर चेतावनी दैत अछि आ गामक लोक पोखरिसँ
पानि अनबाक मानवीय शृंखला बनबैत छथि। स्त्रीसभक राति-सभा बचावक मुख्य संगठन बनैत अछि।
गामक एक-चौथाई घर जरितो पीपर आ चन्ना गाछीक अधिकांश भाग बचैत अछि। आगिक बाद दीपक सुरक्षित
स्थान आ आपातकालीन पानिक नव नियम बनैत अछि। बूढ़बा मानव-संगठनकेँ बचावक असली शक्ति
मानैत छथि।
आगिक तीन मास बाद कमला-बलानमे पैघ बाढ़ि अबैत
अछि। इन्द्राणी अपन अनुभवसँ बान्ह मजगूत करबाक, बच्चा-वृद्धकेँ ऊँच स्थान पठेबाक आ
ढोल-घंटी द्वारा पहिने चेतावनी देबाक व्यवस्था करैत अछि। बान्हक एक हिस्सा टूटैत अछि,
घर आ खेत नष्ट होइत अछि, मुदा पूर्वतैयारीक कारण कोनो प्राण नहि जाइत। इन्द्राणी गौरीक
समयक सुभागीक मृत्यु मोन पाड़ैत अछि। बूढ़बा कहैत छथि जे पुरान दुःखसँ सिखल ज्ञान आब
जीवन बचा रहल अछि।
बाढ़िक बाद ठहरल गंदा पानिसँ पेटक रोग आ निर्जलीकरण
फैलैत अछि। इन्द्राणी तेसर संकटमे स्थानीय जड़ी-ज्ञान, सुरक्षित पानि, स्वच्छता आ सामूहिक
देखभालक व्यवस्था करैत अछि। सोनमा आ रत्नाक वंशज अपन लोकज्ञानक सहायता दैत छथि। गाम
भयक बावजूद महामारीक सामना करैत अछि। ‘तीन बिपत्तिक बरख’ अगिन, बाढ़ि आ रोगक साझा स्मरण
बनैत अछि; मृतकक नामक संग सामूहिक संगठनक अनुभव सेहो अगिला पीढ़ीकेँ हस्तान्तरित होइत
अछि।
इन्द्राणीक बाद नन्दकिशोरक समय अंग्रेज अध्येता
हेनरी थॉम्पसन गामक भूत, कबड्डी, राति-सभा आ विपत्तिक इतिहासक अध्ययन करैत छथि। प्रकाशित
विवरणमे ओ स्थानीय ज्ञानकेँ अन्धविश्वास आ स्त्रीसभक संगठनकेँ अव्यवस्था कहि विकृत
रूप दैत छथि। नन्दकिशोर बूढ़बाक प्रेरणासँ दृढ़ प्रतिवाद लिखैत छथि आ गामक दृष्टिसँ
गामक अपन भाषामे कथा सुरक्षित रखबाक संकल्प लैत छथि। बाहरी लेखनक विरुद्ध स्वकीय कथा-वाचनक
आवश्यकता मुख्य होइत अछि।
अध्याय [−५६]
— स्वाधीनताक पुकार
लक्ष्मीदेवीक समय स्वाधीनता आन्दोलनक खबर
गढ़ नारिकेल पहुँचित अछि। रामाश्रय गामक लोककेँ असहयोग, स्वदेशी आ शांतिपूर्ण प्रतिरोधमे
शामिल होबाक आह्वान करैत छथि। लक्ष्मीदेवी स्त्रीसभकेँ संगठित करैत छथि; युवक सूत कातब
आ विदेशी वस्त्रक बहिष्कार करैत छथि। प्रशासन किछु आन्दोलनकारीकेँ गिरफ्तार करैत अछि,
मुदा गाम संगठित प्रतिरोध जारी रखैत अछि। रामाश्रय बादमे मुक्त भऽ घुरैत छथि। बूढ़बा
एहि संघर्षकेँ स्वाभिमान आ नाम बचएबाक नव सामूहिक पारी मानैत छथि।
अध्याय [−५५]
— स्वतंत्रताक भोर
१५ अगस्तक स्वतंत्रताक अवसरपर गामक चौपालमे
तिरंगा फहरैत अछि आ बच्चा देशगान गबैत अछि। विश्वम्भरनाथ बूढ़बाक संग ई ऐतिहासिक क्षण
बाँटैत छथि। बूढ़बा हुलासा, सुखदेव, गौरी आ अन्य बिसरल नामक स्मरण करैत कहैत छथि जे
राजनीतिक स्वतन्त्रतासँ जाति, गरीबी, लिंग-अन्याय स्वतः समाप्त नहि होइत। गामक लोक
दीप जरा पूर्वजसभकेँ स्वतन्त्रताक समाचार सुनबैत छथि। अध्याय स्वाधीनताक उत्सवक संग
अधूरा सामाजिक न्यायकेँ सेहो चिन्हैत अछि।
जमींदारी उन्मूलनक बाद गढ़ नारिकेलमे जमीनक
सम्बन्ध बदलैत अछि। कमला देवी द्वितीयक समय गरीब परिवारक भूमि-अधिकार बढ़ैत अछि, मुदा
पुरान भूमिस्वामीक विरोध आ विवाद सेहो उठैत अछि। किछु परिवार आत्मनिर्भर बनैत अछि;
शिक्षा आ नौकरी भूमिसँ बाहरक अवसर खोलैत अछि। बूढ़बा सामाजिक परिवर्तनकेँ नितान्त नव
नहि मानि शताब्दियोंक इतिहासक क्रममे रखैत छथि। हुनकर आग्रह अछि जे प्रत्येक परिवर्तनक
लाभ आ पीड़ा, दुनूक संग सम्बन्धित लोकक नाम सुरक्षित रहय।
अध्याय [−५३]
— बिजलीक पहिल दीप
कमला देवीक बाद हरिवंशक समय चौपालमे पहिल
बिजलीक बल्ब जरैत अछि। लोक नव इजोतक स्वागत करैत छथि, आ रातिक जीवनक रूप बदलय लगैत
अछि। बूढ़बा चेतबैत छथि जे इजोतक संग परछाहिँ सेहो बढ़ैत अछि—नव सुविधा पुरनका स्मृतिक
स्थान नहि लेबय। बिजली धीरे-धीरे घर-घर पहुँचैत अछि। हरिवंश आधुनिक बल्बक संग पुरान
माटिक दीपकेँ सेहो सम्हारि नव सुविधा आ विरासतक सम्बन्ध बनौने रखैत छथि।
चीन आ पाकिस्तान दिशाक युद्धक समाचार रेडियोसँ
गाम धरि पहुँचैत अछि। विजयकुमार सहित युवा सैनिक सीमापर जाइत छथि; घरसभमे प्रतीक्षा
आ चिन्ता पसरैत अछि। बूढ़बा कहैत छथि जे युद्धभूमिमे प्राण गमौनिहारक नाम ओकर गामक
स्मृतिमे जीवन पबैत अछि। लौटला पर विजयकुमार अपन अनुभव आ नहि घुरल साथी सभक नाम बच्चाकेँ
सुनबैत छथि। एहि प्रसंगमे गामक साक्षी-परम्परा सीमापारक शोक आ राष्ट्रीय इतिहाससँ जुड़ैत
अछि।
अध्याय [−५१]
— हरित क्रान्तिक बीया
हरित क्रान्तिक नव बीया आ रासायनिक खादसँ
धानक उपज बढ़ैत अछि। सुनयना देखैत अछि जे एहि लाभक संग बाढ़ि-सहिष्णु पुरनका धानक किस्म
गामसँ हेराइ रहल अछि। बूढ़बाक संग बातचीतक बाद ओ रत्नाक वंशजक सहायतासँ पुरान बीयाक
छोट भंडार बनबैत अछि आ नित वर्ष खेतीमे ओकरा बचौने रखैत अछि। अध्याय उन्नतिक स्वागत
करितो जैव-विविधता आ पीढ़ीगत कृषि-ज्ञानक रक्षा जरूरी ठहरबैत अछि।
अध्याय [−५०]
— आपातकालक अन्हार
१९७५क आपातकालमे सार्वजनिक सभापर प्रशासनिक
निगरानी आ निषेध बढ़ैत अछि। सुनयना आ गामक स्त्रीसभ अपन राति-सभा बन्द नहि करैत, बल्कि
अन्हारमे सावधानीसँ, फुसफुसाकऽ, न्याय-विषयक बैठक जारी रखैत छथि। पुलिसक पहराक बीच
बैठकक जोखिम उभरैत अछि। बूढ़बा स्मरण करबैत छथि जे दमनक काल अस्थायी होइत अछि, मुदा
दबायल आवाज फेर उठेब कठिन होइत अछि। रात्रिसभाक निरन्तरता नागरिक साहसक रूप लेबैत अछि।
सूखाक वर्षमे गोपाल सरकारी राहत-तंत्र आ गामक
स्वयंसेवी संगठनकेँ संग लैत छथि। ओ प्रत्येक घरक अन्न-आवश्यकताक हिसाब राखैत छथि, राहतक
बँटवारामे छुटल नाम देखैत छथि आ बन्द इनारकेँ फेर खुनबबैत छथि। गाम स्वयं पानिक स्रोत
सृजित करैत अछि। गोपाल सरकारी कागचक नकल अपन अभिलेखमे सुरक्षित रखैत छथि, जाहिसँ राहतक
हिसाब भविष्यक गवाही बनि रहय। अकालक सामना स्मृति आ प्रशासनिक जवाबदेहीक साझा काज बनैत
अछि।
अध्याय [−४८]
— रेडियो आ टेलीविजनक अवाज
गोपालक समय पहिल रेडियो आ टेलीविजन चौपालमे
दूर संसारक स्वर आ दृश्य अनैत अछि। बच्चा स्क्रीन दिस आकृष्ट होइत अछि आ मौखिक कथा-गीतक
पुरान बैठक कमजोर पड़ैत अछि। कुसुम देखैत अछि जे दूरक बाढ़िक दृश्य गामक लोककेँ अपन
बाढ़ि मोन पाड़बैत अछि। ओ माध्यमकेँ अस्वीकार नहि कऽ ओकरे संग पुरान लोककथा सुनबाक
बैठक जोड़ैत अछि। अध्याय नव सञ्चारक शक्ति आ सामुदायिक निकटतापर ओकर प्रभाव दुनू देखबैत
अछि।
अध्याय [−४७]
— खाड़ी देशक बजार
खाड़ी देशक श्रम-बजार खुलला सँ गामक युवा
विदेश कमाय जाय लगैत छथि। कुसुमक पति रमेश दुबई जाइत छथि आ पत्र-पाइ पठबैत छथि, मुदा
पाबनि आ घरेलू जीवनमे हुनकर अनुपस्थिति गहींर लगैत अछि। बूढ़बा चेतबैत छथि जे परदेशमे
श्रमक संग अपन भाषा आ पहिचान नहि बिसरब। कुसुम पीपर लग परदेशी लोकक प्रतीक्षाक चिन्ह
रखैत अछि। पुरान गिरमिटिया रामसेवकक असमाप्त कथा एहि नव आर्थिक प्रवासनसँ जुड़ैत अछि।
अध्याय [−४६]
— सद्भावक परीक्षा
साम्प्रदायिक अफवाह गाममे हिन्दू-मुस्लिम
अविश्वास फैलाबय चाहैत अछि। मुदा कतेको पीढ़ीसँ संग रहैत दुनू समुदायक लोक अपन साझा
बाढ़ि, श्रम, पोखरि आ नाम स्मरण करैत एकजुट होइत छथि। कुसुम आ बूढ़बा एक-दोसराकेँ व्यक्ति
रूपमे चिन्हबाक महत्त्व रेखांकित करैत छथि। साझा सद्भाव-सभाक आयोजन होइत अछि आ उत्सवमे
परस्पर सहभागिता बढ़ैत अछि। अफवाहक मुकाबिला स्मरण आ प्रत्यक्ष मानवीय सम्पर्कसँ कएल
जाइत अछि।
१९९१क आर्थिक उदारीकरणक बाद बजारमे नवनव वस्तु,
निजी रोजगार आ केबल टेलीविजन अबैत अछि। कुसुमक बेटा दिनेश शहरक कम्पनीमे नौकरी पबैत
छथि। आधुनिक अवसरक संग गामक पुरनका लय आ सम्बन्धसँ दूरीक अनुभव बढ़ैत अछि। बूढ़बा नव
हवाक स्वागत करितो जड़ि मजगूत रखबाक सलाह दैत छथि। दिनेश अपन बच्चाकेँ संग लऽ पीपर
लग गामक इतिहास सुनबाक परम्परा जारी रखैत छथि।
प्रतिमाक समय नारिकेल पात पाठशालामे पहिल
कम्प्यूटर स्थापित होइत अछि। स्क्रीनपर अक्षर तुरन्त लिखल जा सकबाक चमत्कारसँ बच्चा
उत्साहित होइत अछि, मुदा बुजुर्ग पुछैत छथि जे यन्त्र नामक अर्थ सेहो रखि सकत कि नहि।
बूढ़बा सूचना आ मनुष्यक पहिचानक बीच भेद करैत छथि। प्रतिमा आ शिष्यसभ लोकगीत, नाम आ
पुरनका कथासभ कम्प्यूटरमे टाइप करब शुरू करैत छथि। डिजिटल अभिलेखागारक पहिल आधार तैयार
होइत अछि।
कमला-बलानक धार सूखब, जंगल कटब आ प्रदूषण
बढ़ब गामक ध्यान खींचैत अछि। पहिने बाढ़ि प्रमुख भय छल, आब जलक अभाव नव संकट बनैत अछि।
बूढ़बा सत्यनारायणकेँ बुझबैत छथि जे जँ नदी, माटि आ हवा नहि बाँचत तँ नाम सुरक्षित
राखनिहार गाम सेहो नहि बाँचत। गाछरोपण, पोखरिक महारक रक्षा आ वर्षाजल रोकबाक काज शुरू
होइत अछि। पर्यावरणक रक्षा स्मृति-रक्षाक विस्तार बनैत अछि।
अध्याय [−४२]
— हाथक फोनक चमत्कार
सत्यनारायणक समय मोबाइल फोनक आगमनसँ दूर रहैत
बेटा-बेटीक स्वर तुरंत घर पहुँचे लगैत अछि। एक बूढ़ी माए फोनपर विदेश गेल पुत्रक आवाज
सुनि भावुक भऽ जाइत छथि। मुदा एकहि संग कात बैसल लोकसँ दूरी सेहो बढ़ैत अछि। अंजलि
वृद्धसभकेँ फोन चलब सिखबैत अछि, संगहि आमने-सामने बातचीत आ चौपालक महत्त्वक स्मरण करबैत
अछि। नव तकनीककेँ सम्बन्धक सहायक, ओकर विकल्प नहि, मानल जाइत अछि।
सूचना-प्रौद्योगिकीक नौकरी लेल गामक युवा
बंगलोर, हैदराबाद आ दिल्ली जाइत छथि। करुणाकर जकाँ शिक्षित युवक आर्थिक उन्नतिक संग
गामक भाषा, पोखरि आ पीपरसँ दूरी अनुभव करैत छथि। बूढ़बा शहरक सफलताक विरोध नहि, मुदा
जड़िसँ सम्पर्क बनल रहबाक आग्रह करैत छथि। करुणाकर वर्षमे कमसँ कम एक साँझ गामक कथा
सुनबाक परम्परा शुरू करैत छथि। प्रवासनक बीच स्मृतिक घर-फेरब ई अध्यायक केन्द्र अछि।
सूचनाक अधिकार कानूनसँ विभा सरकारी अभिलेखागारसँ
गामक पुरान भूमि-कागच प्राप्त करैत अछि। यादवानन्दक छाया-पंजी आ सरकारी रेकर्डक मिलानसँ
कतेको बिसरल नामक लिखित आधार भेटैत अछि। जे इतिहास पहिने गामक निजी स्मृतिमे छल, से
आब सरकारी कागचक संग खुला प्रमाण बनैत अछि। विभा अभिलेखकेँ एक ठाम सुरक्षित रखैत अछि।
अध्यायमे नागरिक अधिकार, पारदर्शिता आ स्मृति-बचावक व्यावहारिक सम्बन्ध बनैत अछि।
ग्रामीण रोजगार-गारंटी योजनासँ गाममे पोखरि,
बान्ह आ बाटक काज शुरू होइत अछि। सुरेश मजदूरक हाजिरी, भुगतान आ नामक हिसाब खुला रखैत
छथि। मजदूरीक पैसा रुकला पर ओ अभिलेखक आधारपर अधिकारीसँ माँग करैत छथि। गरीब परिवारक
हकक रक्षा कागच, संगठन आ सार्वजनिक निगरानीसँ सम्भव बनैत अछि। बूढ़बाक नाम-स्मरणक व्रत
रोजगारक पारदर्शी लेखा-जोखामे नव रूप पबैत अछि।
सस्ता इंटरनेट आ स्मार्टफोन गामक बच्चा-युवाकेँ
विश्वसँ जोड़ैत अछि, मुदा झूठ समाचार आ अजनबी सम्पर्कक खतरा सेहो बढ़ैत अछि। नीरजक
नेतृत्वमे युवा एक भड़काउ झूठ खबरक स्रोत जाँचिकऽ ओकर मिथ्यात्व उजागर करैत छथि। बूढ़बाक
शंख-रजत कथा डिजिटल युगमे पुनः प्रासंगिक होइत अछि। समूह बनाकऽ सूचना परखबाक शिक्षा
शुरू होइत अछि। अध्याय देखबैत अछि जे चमकैत स्क्रीनपर सत्य आ भ्रम समान रूपसँ उपस्थित
भऽ सकैत अछि।
अध्याय [−३७]
— स्क्रीनक पहिल छाया
फेसबुक-व्हाट्सएपक प्रसारसँ फोटोचोरी, अफवाह
आ ऑनलाइन उत्पीड़न गाममे प्रवेश करैत अछि। एक युवतीकेँ डिजिटल धमकी भेटला पर सपना स्त्रीसभक
पुरान राति-सभाकेँ ‘डिजिटल राति-सभा’क रूप दैत अछि। युवती खुलि कऽ अपन बात कहैत अछि,
आ साझा समर्थनसँ ओकर भय घटैत अछि। अध्याय सामाजिक माध्यमक अनाम हिंसाक विरुद्ध सामुदायिक
गवाही आ स्त्री-एकताक नव रूप देखबैत अछि।
अध्याय [−३६]
— अनदेखल ठगक पहिल आहट
नौकरी देबाक फर्जी वेबसाइट आ कम्पनीक झांसामे
गामक एक युवक अपन बचत गमबैत अछि। ठगक चेहरा, नाम आ ठेकान देखब कठिन अछि। सपना बूढ़बाक
संग एहि अनदेखल ‘नव गोहि’क स्वरूप बुझैत अछि। एहिकेँ रोकबाक उपाय भय नहि, बल्कि कम्पनी,
कागच आ भुगतानक सत्यापन मानल जाइत अछि। सपना घर-घर ऑनलाइन ठगीसँ बचबाक चेतना फैलाबय
लगैत अछि।
अध्याय [−३५]
— देहक बजार खुजैत अछि
राजीवक समय विदेशक नौकरीक ठगी मानव-तस्करी
आ बन्धुआ श्रमक रूप धरैत अछि। दलाल युवककेँ विदेश लऽ जा पासपोर्ट छीनि लैत छथि; एक
परिवारक बेटा लापता रहैत अछि। बूढ़बा समझबैत छथि जे कागच आ प्रस्तावक जाँच जीवन बचाबयक
साधन अछि। राजीव युवाकेँ एजेन्ट, करार आ नौकरीक वास्तविकता परखबाक शिक्षा दैत अछि।
आर्थिक ठगीसँ मानवीय देहक शोषण धरि कथाक संकट विस्तार पबैत अछि।
अध्याय [−३४]
— उज्ज्वलक स्वप्न
गरीब परिवारमे उज्ज्वल झाक जन्मपर बूढ़बा
असाधारण रूपसँ अशान्त होइत छथि। गामक लोक हुनकर चिन्ता लक्ष्य करैत अछि, मुदा ककरो
भविष्यक स्पष्ट जानकारी नहि अछि। दीपाली उज्ज्वलक नाम अभिलेखमे विशेष चिह्नसँ दर्ज
करैत अछि; गाम ओकर बढ़ैत बचपनपर ध्यान रखैत अछि। अध्याय उज्ज्वलक आगामी घटनासँ सम्बन्धक
पूर्वाभास दैत अछि, स्पष्ट भविष्य बतबैत नहि।
अध्याय [−३३]
— वकीलक कोटक छाया
नारिकेल पात पाठशालाक प्रतिभाशाली पूर्व-छात्र
बटुकनाथ कानून पढ़ि वकील बनैत छथि। आरम्भमे गरीबक पक्ष लेल लड़ैत छथि, मुदा धनवान मुवक्किल
आ प्रतिष्ठाक प्रलोभन हुनका धीरे-धीरे अन्यायक बचावक काजमे खींचैत अछि। गामक विधवाक
भूमि-विवाद सेहो हुनकर बदलल प्राथमिकता सामने अनैत अछि। दीपाली आ बूढ़बा हुनकर बाल्यक
ईमानदारी आ वर्तमान पतन दुनू याद रखैत छथि। कानूनक ज्ञान न्याय वा अन्याय, दुनूक हथियार
बनि सकैत अछि।
अध्याय [−३२]
— समुद्रपारक साये
अभिनव अखबारमे समुद्रपार चलैत डिजिटल वित्तीय
ठगीक समाचार पढ़ैत अछि। गामक ठगल पाइ अनेक खाता आ देश पार दूर ‘शीशाक मीनार’ धरि जा
रहल अछि। बूढ़बा एहि अन्तर्राष्ट्रीय जालकेँ पहिनेक जल-गोहि आ स्क्रीन-गोहि सँ जोड़ैत
छथि। अभिनव युवाकेँ निवेश, रोजगार आ धन-हस्तान्तरणक सन्दिग्ध प्रस्तावसँ सतर्क करैत
अछि। गामक स्थानीय कथा वैश्विक संगठित अपराधक छायासँ जुड़ैत अछि।
सत्यव्रत मेहता बैंकमे बारम्बार अएत-जाएत
संदिग्ध खाताक लेनदेन देखैत छथि। पाइ तुरन्त अनेक खातामे बँटि अनचिन्हार दिशामे चलि
जाइत अछि। बूढ़बा हुनका उचित समयपर प्रमाण सहित बजबाक सलाह दैत छथि—समयपूर्वक हल्ला
नहि, मुदा अन्यायक समय चुप्पी सेहो नहि। सत्यव्रत चुपचाप तिथि, रकम आ खाताक विवरण नोटबुकमे
लिखब शुरू करैत छथि। ई मौन आगू गवाहीक आधार बनैत अछि।
अध्याय [−३०]
— गोप कुमारक दस्तावेज
गोप कुमार यादवानन्दक छाया-पंजी, पुरनका नक्शा,
सरकारी कागच आ नव डिजिटल अभिलेखक एक ठाम संकलन करैत छथि। बूढ़बा एहि काजमे गामक दीर्घ
स्मृतिक नव संरक्षक देखैत छथि। पुरनका एकटा बिसरल नाम पंजीमे भेटला पर गोप कुमार ओकरा
नव अभिलेखमे जोड़ैत छथि। धीरे-धीरे हुनका बुझाइत अछि जे ई केवल दस्तावेज नहि, सम्पूर्ण
गामक जीवनवृत्त अछि। आगूक कठिन घटनाक हेतु ई संकलन आधार बनेबाक तैयारी करैत अछि।
अध्याय [−२९]
— चन्द्रपालक सपना
मेरठमे गामसँ दूर सम्बन्धित परिवारमे चन्द्रपाल
बत्राक जन्म होइत अछि। बूढ़बाक असामान्य प्रतिक्रिया गोप कुमारकेँ चकित करैत अछि—गामक
स्मृति किएक दूर बसल परिवार धरि पहुँचि रहल अछि? ओ दूरस्थ सम्बन्धक नामसमूह अभिलेखमे
जोड़बाक निर्णय लैत छथि। चन्द्रपाल पहिल प्रविष्टि बनैत अछि। एहि अध्यायमे स्थानक सीमासँ
बाहर पसरैत वंश, नाम आ भावी जालक संकेत दियाओल गेल अछि।
नगरमे जन्मल राघवकेँ कम उमरहिसँ कम्प्यूटर
आ कोडमे असाधारण प्रतिभा अछि। ओकर क्षमतासँ जटिल गलती पकड़ब आ गरीब परिवारक दस्तावेज
सुधारब सम्भव होइत अछि। मुदा गोप कुमार बुझैत छथि जे इएह कौशल नीक वा गलत, दुनू दिशामे
चलि सकैत अछि। ओ राघवक नामक कात प्रश्नचिह्न छोड़ैत छथि। तकनीकी दक्षताक नैतिक उपयोगक
प्रश्न आगूक घटनाक पूर्वभूमि बनैत अछि।
युवा अभियन्ता आरुणि गामक पुरनका बाढ़ि-कथा
आ लोकज्ञानकेँ आधुनिक बान्ह-निर्माणक संग जोड़ैत छथि। ओ नव पक्का बान्ह आ चेतावनीक
उपकरण बनबैत छथि; बाढ़िमे बान्ह टिकैत अछि। तथापि आरुणि बुझैत छथि जे निर्माणकेँ दीर्घकालीन
रखरखाव, स्थानीय पहरा आ लोकक सतर्कता चाही। ओ प्रत्येक संरचनाक देखभालक योजना बनबैत
छथि। आगूक नन्दक अभियान्त्रिकी जीवनक एकटा महत्त्वपूर्ण पारिवारिक आधार एतहि बनैत अछि।
देविका मोहनक धुन-परम्पराकेँ आगू बढ़ा गामक
पुरनका सोहर, समदाउन आ अकालक गीत वृद्ध स्त्रीसभक आवाजमे रिकॉर्ड करैत अछि। ओ मूल स्वर
सुरक्षित राखैत नव संगीत-रूप सेहो तैयार करैत अछि। एक वृद्ध गायिकाक निधनक बाद ओकर
रिकॉर्ड कएल स्वर अमूल्य स्मृति बनैत अछि। देविका पाठशालामे संगीतक शाखा खोलैत अछि।
अध्याय ध्वनि-संग्रहकेँ नाम आ अनुभव सुरक्षित रखबाक माध्यम बनबैत अछि।
मीरा डिजिटल निजता आ महिलाक सुरक्षाक क्षेत्रमे
काज करैत छथि। स्त्रीक फोटोचोरी, सूचना-बेचाइ आ धमकीक घटना देखैत ओ सपनाक डिजिटल राति-सभासँ
कानूनी सहायता जोड़ैत छथि। एक युवतीक फोटो दुरुपयोगक मामलामे सहायता दऽ हुनका अन्यायक
विरुद्ध ठाढ़ होबाक साहस भेटैत अछि। मीरा गामक युवतीसभकेँ सूचना-सुरक्षा आ अधिकारक
शिक्षा दैत छथि। निजता आ सम्मान कथाक नव संघर्ष बनैत अछि।
निशांत ग्रामीण परिवारकेँ बैंक-खाता, बीमा
आ ऋणक सुविधा बुझाबय चाहैत छथि। मुदा बैंकक जटिल भाषा गरीब किसानक लेल नव अन्यायक जाल
बनि सकैत अछि, से ओ देखैत छथि। निशांत सरल मैथिलीमे शर्त आ अधिकार बुझबैत छथि। एक वृद्ध
किसान अपन पहिल बैंक-खाता खोलि बीमाक लाभ पबैत अछि। वित्तीय समावेशनक अर्थ केवल खाता
खोलब नहि, सूचित सहमति आ अधिकारक समझ बनैत अछि।
अभियन्ता आरुणिक परिवारमे नन्दक जन्म होइत
अछि। चन्ना गाछी आ बूढ़बाक असाधारण शान्ति गामक लोकक ध्यान खींचैत अछि। आरुणि अपन बेटाकेँ
सत्य, हिसाब आ नामक महत्त्व सिखेबाक प्रण करैत छथि। बूढ़बा नन्दक नान्हि हाथमे भविष्यक
एकटा पैघ जिम्मेदारीक संकेत अनुभव करैत छथि। ई जन्म पछिला दीर्घ स्मृति आ आगामी मुख्य
कथाक बीच पात्रगत सेतु बनैत अछि।
गोप कुमार बूढ़बाक स्मृतिसँ जुड़ल पीढ़ी,
नाम आ घटनाक कालक्रम जोड़ैत छथि। हुनका बुझाइत अछि जे शंख-रजतक पुरान शास्त्रार्थसँ
वर्तमान धरि लगभग बारह सय बरखक कथा पसरल अछि। एकहि साक्षीक मार्फत अकाल, बाढ़ि, युद्ध
आ सामाजिक परिवर्तनक श्रृंखला स्पष्ट होइत अछि। गोप कुमार ई दीर्घ कालक्रम विशेष रूपसँ
अभिलेखमे सुरक्षित करैत छथि। ‘बारह सय बरख’ गामक स्मृतिक एक प्रभावशाली समयसूत्र बनैत
अछि।
युवा शिक्षिका अनन्या नारिकेल पात पाठशालामे
उत्तर रटएबाक बदला प्रश्न पुछबाक शिक्षा शुरू करैत छथि। बालक नन्द हुनकर सबसँ जिज्ञासु
विद्यार्थी बनैत अछि। शंख-रजतक कथा सुनि नन्द पुछैत अछि जे जँ मनुष्य चानीक सत्यता
परखने रहित तँ ठगल नहि जाइत। अनन्या एहि प्रश्नक महत्त्व पहचानैत छथि। सत्यापनक आदति
आगू नन्दक अभियान्त्रिकी आ जाँचमे निर्णायक बनय बला अछि।
अध्याय [−२०]
— छपाकक पहिल हिसाब
अभियान्त्रिकीक छात्र नन्द निर्माण-स्थलपर
मजदूरक असुरक्षा, कम मजदूरी आ कागचसँ हेरा गेल व्यक्तिक कथा सुनैत अछि। बूढ़बा कहैत
छथि जे पुल केवल नदीक दू कात नहि, नाम आ हिसाबक बीच सेहो बनबाक चाही। नन्द अपन पहिल
व्यक्तिगत डायरीमे ‘गोहि देह खाइत अछि, नाम नहि’ लिखैत अछि। ई ‘छपाकक हिसाब’क आरम्भ
बनैत अछि। नन्द निर्माणक संग मजदूरक पहिचान सुरक्षित रखबाक उद्देश्य अपनबैत अछि।
अध्याय [−१९]
— सत्यव्रतक निर्णय
वरिष्ठ बैंककर्मी सत्यव्रत पुरनका संदेहास्पद
लेनदेनक नोटबुक फेर देखैत छथि। तिथि, खाता आ रकम जोड़ला पर समुद्रपार पसरल संगठित वित्तीय
जालक रूप उभरैत अछि। ओ प्रमाणक महत्त्व आ सत्य बाहर अनबाक जोखिम दुनू बुझैत छथि। बूढ़बाक
‘मौन अन्याय बनि सकैत अछि’ वला शिक्षा हुनकर निर्णयकेँ दिशा दैत अछि। सत्यव्रत नोटबुक
सुरक्षित रखि उपयुक्त गवाहीक अवसरक तैयारी करैत छथि।
अध्याय [−१८]
— अनन्या आ नन्दक भेंट
शिक्षा पूरा कऽ नन्द गाम घुरैत अछि आ अनन्याक
संग पाठशालाक आधुनिकीकरण तथा डिजिटल विरासत-संग्रहक काज शुरू करैत अछि। अनन्याक लोककथा,
पंजी आ शिक्षणक ज्ञान नन्दक तकनीकी कौशलसँ मिलैत अछि। दुनू गामक बिसरल नाम खोजि गोप
कुमारक संकलनकेँ नव रूप देबय लगैत छथि। बूढ़बा बुझबैत छथि जे आगूक कठिन समयमे ई साझा
काज आवश्यक होएत। एहि भेंटसँ नन्द-अनन्याक कथात्मक सहभागिता मजबूत होइत अछि।
अध्याय [−१७]
— शीशाक मीनारक जाल
हांगकांगसँ लाउ किन-हंग द्वारा संचालित बहुदेशीय
ठगीक जालक समाचार गाम पहुँचैत अछि। नौकरीक झाँसा, निवेशक धोखा आ मानव-तस्करी एकहि संरचनाक
अनेक शाखा बनैत अछि। नन्द आ अनन्या एहि जालक सम्बन्ध स्थानीय संकटसँ जोड़ि देखैत छथि।
बूढ़बा उज्ज्वल आ बटुकनाथक उदाहरणक संग आगू गामपर पड़एबला खतराक चेतावनी दैत छथि। अनन्या
जागरूकताक प्रयास बढ़बैत अछि।
अध्याय [−१६]
— बटुकनाथक अंतिम मोड़
प्रतिष्ठित वकील बटुकनाथ हरिहरन आब ठगीक बड़का
आरोपितक बचावमे तारीख, प्रक्रिया आ गवाहक थकानक उपयोग करैत छथि। हुनकर आर्थिक सफलता
गामक पुरान आदर्शक विपरीत ठाढ़ अछि। बूढ़बा नन्दकेँ कहैत छथि जे साक्षीक कर्तव्य दोषी
व्यक्तिक नामो सत्य रूपमे राखब अछि—नहिये झूठ क्षमा, नहिये घटना मेटाएब। नन्द बटुकनाथक
बचपनक आदर्शसँ वर्तमान पतन धरि पूरा प्रसंग अभिलेखमे लिखैत अछि।
अध्याय [−१५]
— चन्द्रपालक खाता
सट्टाक ऋणमे डूबल चन्द्रपाल बत्रा अपन बैंक-खाताकेँ
कमीशनक लोभमे अनचिन्हार पैसाक आवागमन लेल उपयोग करब दैत अछि। ओ पूर्ण अपराध-जाल नहि
बुझि सकैत, मुदा ओकर खाता महत्त्वपूर्ण ‘म्यूल’ बनि जाइत अछि। सत्यव्रत एहि खाताक लेनदेन
पकड़ैत छथि। उज्ज्वल, बटुकनाथ, चन्द्रपाल आ शीशाक मीनारक सूत्र जोड़ब शुरू होइत अछि।
सत्यव्रत प्रमाण जमा करब आ सावधानी बढ़बैत छथि।
नन्द कमला-बलानपर बनि रहल नव पुलक निर्माणमे
नियुक्त होइत अछि। पुल गामकेँ आधुनिक नगरसँ जोड़बाक आशा जगबैत अछि, मुदा निर्माणस्थलपर
मजदूरक सुरक्षा, असली नाम आ ठेकेदारक लापरवाही प्रश्न उठबैत अछि। बूढ़बा नन्दकेँ पत्थरक
मजगूतीसँ संग श्रमिकक जीवनक हिसाब रखबाक सलाह दैत छथि। नन्द मजदूरक नाम डायरीमे दर्ज
कऽ चेतावनी दैत अछि। इएह स्थल आगूक ‘छपाक’क रंगभूमि बनेबाक संकेत दैत अछि।
अध्याय [−१३]
— गोप कुमारक संकलन
वृद्ध गोप कुमार यादवानन्दक पंजी, हरिपतिक
पोथी, छापाखानाक इतिहास आ डिजिटल दस्तावेज एक ठाम जोड़ैत छथि। शंख-रजतसँ आधुनिक अपराधक
संकेत धरि भिन्न प्रसंग एक विस्तृत कथामे जुड़ैत देखाइत अछि। बूढ़बा कहैत छथि जे संग्रह
आगामी अन्हार क्षणमे नन्दक लेल दीप बनत। गोप कुमार संकलनक अन्तिम रूप देबाक प्रयत्न
तेज करैत छथि, मुदा एक अन्तिम अध्याय एखन अज्ञात अछि।
अध्याय [−१२]
— चन्ना गाछीक कँपकँपी
हवा शान्त रहितो चन्ना गाछीक गाछ एक संग काँपि
उठैत अछि। पुरनका लोक एहन कँपकँपीकेँ पैघ विपत्तिक पूर्वसूचक मानैत छथि। बूढ़बा बतबैत
छथि जे गाछीक हर जड़िसँ जुड़ल हुनकर अस्तित्व स्वयं अनिष्टक आहट अनुभव कऽ रहल अछि।
नन्द, अनन्या आ गामक लोक सतर्क होइत छथि, मुदा घटना कखन आ कोना होएत, स्पष्ट नहि अछि।
अध्याय तीव्र पूर्वाभासपर समाप्त होइत अछि।
अध्याय [−११]
— बूढ़बाक अन्तिम आशीर्वाद
कँपकँपीक अगिला राति बूढ़बा नन्दकेँ अकेले
बजाकऽ अपन दीर्घ स्मृति आ जिम्मेदारी सौंपबाक सन आशीर्वाद दैत छथि। ओ नन्दकेँ स्मरण
करबैत छथि जे हुलासा, सुखदेव, गौरी सहित सभ पूर्वजक साहस हुनकर संग अछि। नन्द स्वयंकेँ
केवल अभियन्ता नहि, बिसरल नामक साक्षी बुझय लगैत अछि। आगामी संकट अनिश्चित रहितो ई
विश्वास ओकर नैतिक आधार बनैत अछि।
अध्याय [−१०]
— पुलपर पहिल छपाक
अन्हार, तेज धार आ असुरक्षित कामक बीच पुल-निर्माणस्थलपर
एक मजदूर नदीमे खसि जाइत अछि। ‘छपाक’ सुनि नन्द बचाबय कुदैत अछि, मुदा ओकरा बचा नहि
पबैत आ असली नामो नहि जनैत। बूढ़बा कहैत छथि जे मृतकक पहिचान मेटब दोसर मृत्यु समान
अछि। नन्द ओकर नाम आ एहन अन्य मजदूरक विवरण खोजबाक प्रण करैत अछि। ‘छपाकक हिसाब’ डायरी
अब प्रत्यक्ष जाँचक साधन बनैत अछि।
नन्द ठेकेदारक हाजिरी-कागच देखैत अछि तँ नदीमे
खसल मजदूरक नकली नाम आ गलत उमेरक जानकारी भेटैत अछि। निर्माण-कम्पनीक धनक रस्ता सेहो
संदिग्ध देखाइत अछि। बैंककर्मी सत्यव्रत नन्दसँ भेंट कऽ बतबैत छथि जे ओ एही कम्पनीक
खातासभ देखैत रहल छथि। दुनू तय करैत छथि जे नन्द व्यक्तिक नाम आ सत्यव्रत पैसाक स्रोतक
जाँच करथि। स्थानीय दुर्घटना विशाल जालक सुराग बनैत अछि।
अध्याय [−८]
— प्रमाणक बाहर आएब
सत्यव्रत अपन लेनदेनक प्रमाण गोप कुमारक सहयोगसँ
पत्रकार आ जाँच-संस्था धरि पहुँचबैत छथि। उज्ज्वलक ऋण, बटुकनाथक कानूनी सहायता, चन्द्रपालक
खाता आ लाउ किन-हंगक विदेशस्थित संचालन परस्पर जुड़ि सामने अबैत अछि। अखबारमे खबर छपला
पर पीड़ित परिवारकेँ अपन दुःखक पाछाँ संगठित कारणक जानकारी भेटैत अछि। नन्द जानकारी
सार्वजनिक करबाक काज जारी रखैत अछि। जाल उजागर होब शुरू भेल अछि, समाप्त नहि।
डुबल मजदूरक नामक खोजसँ थाकल नन्द पीपर लग
सुति जाइत अछि। स्वप्नमे ओकरा बूढ़बाक वृद्ध, उज्जर-धुँधल आकृति देखाइत अछि, जे बिनु
शब्द ओकरा ढाढ़स दैत अछि। जागला पर नन्द अपन दादीसँ बुधुआ, हुलासा आ सुखदेवक कथा पुनः
सुनैत अछि। ओकरा शताब्दियोंक स्मृति अपन वर्तमान जीवनसँ जुड़ल बुझाइत अछि। अनुभव सत्य
छल कि शोकजनित स्वप्न, ई निर्णायक रूपसँ नहि कहल जाइत।
अध्याय [−६]
— गोप कुमारक अन्तिम पन्ना
अत्यन्त वृद्ध गोप कुमार वाचस्पतिक युगसँ
वर्तमान धरि गामक घटनाक जीवनभरि तैयार कएल संकलनक अन्तिम पन्ना पूरा करैत छथि। ओ अपन
पोथी नन्द आ अनन्याकेँ सौंपैत छथि। एहि धरोहरमे नाम, गीत, न्याय-अन्याय आ दस्तावेजक
दीर्घ इतिहास जुड़ल अछि। किछु मास बाद गोप कुमारक देहावसान होइत अछि। हुनकर स्मृतिरक्षाक
जिम्मेदारी अगिला पीढ़ीक हाथमे पहुँचैत अछि।
महीनोंक जाँचसँ बटुकनाथक स्थानीय सहयोग आ
चन्द्रपालक म्यूल-खाताक भूमिका खुलैत अछि। बटुकनाथपर कानूनी कार्रवाई शुरू होइत अछि;
चन्द्रपाल सेहो कठिन जाँचक सामना करैत अछि। गामक लोक बटुकनाथक पतन देखिकऽ विजयक सन्तोषसँ
बेसी हरायल आदर्शक दुःख अनुभव करैत छथि। लाउ किन-हंगक दूरस्थित मूल शक्ति एखन पकड़सँ
बाहर अछि। नन्द अधूरी जीतक प्रमाण सुरक्षित राखैत अछि।
अध्याय [−४]
— नामक अन्तिम सूची
नन्द गाम-गाम घूमि ठेकेदारक कटल कागच, मजदूरक
परिवार आ पहिचान मिलाकऽ मृतकसभक नाम खोजैत अछि। ‘तीस नाम, तीन सय लाश’क व्यापक दुःखसँ
जुड़ल तीसो नाम ‘छपाकक हिसाब’मे परिवार आ जीवनक विवरण सहित दर्ज होइत अछि। एक प्रतीक्षारत
माए अपन बेटाक नाम फेर सुरक्षित देखिकऽ कानि उठैत छथि। नन्द बुझैत अछि जे एतय संख्या
नहि, मनुष्यक विशिष्ट जीवन सुरक्षित कएल जा रहल अछि।
अध्याय [−३]
— बारह सय बरखक पूर्णता
बारह सय बरखक स्मृतिचक्रक पूर्णताक अमावस्यापर
चन्ना गाछीमे सामूहिक कबड्डी होइत अछि। नन्द पहिल बेर खिलाड़ी बनि पुरखाक नाम ऊँच स्वरमे
पुकारैत अछि। बूढ़बा अनुभव करैत छथि जे एतेक दीर्घ काल धरि अकेले उठाओल नाम-रक्षाक
भार आब समूचा गाम बाँटि रहल अछि। गाछीमे सामूहिक स्वरक संग स्मृति व्यक्तिसँ समुदाय
धरि स्थायी रूपसँ स्थानान्तरित होइत अछि।
अध्याय [−२]
— अगिला पीढ़ीक वचन
कबड्डीक बाद नन्द आ अनन्या नव पीढ़ीकेँ पीपर
लग एकत्र कऽ नाम आ स्मृतिक रक्षा करबाक वचन लबैत छथि। कियो कम्प्यूटर जानैत अछि, कियो
गीत, पंजी वा कानून—सभ अपन कौशलकेँ साझा उद्देश्यसँ जोड़ैत छथि। बूढ़बा आश्वस्त होइत
छथि जे हुनकर उत्तरदायित्व आब अकेल नहि रहल। नन्द-अनन्या गोप कुमारक संकलन आ ‘छपाकक
हिसाब’ लऽ आगूक कथाक देहरीपर ठाढ़ छथि।
एक अन्तिम साँझ बूढ़बा नन्दकेँ पीपर लग अकेले
बजबैत छथि। ओ अनुभव करैत छथि जे हुनकर हर नाम, शोक आ संघर्ष भविष्यक कोनो लेखकक हाथेँ
लिखल जाएत। ओ लेखककेँ देखबाक दावा नहि करैत छथि, मुदा हुनका निकट अनुभव करैत छथि—सम्भव
अछि जे नन्दसँ भेल बातचीत स्वयं कथा-लेखनक एक क्षण हो। एहि अत्यन्त संक्षिप्त अध्यायमे
साक्षी, पात्र आ कथा कहनिहारक सीमा एक-दोसराक लग आबैत अछि। खण्ड-० यहीं मुख्य कथाक
देहरीपर समाप्त होइत अछि।
समापन टिप्पणी
खण्ड-०क दीर्घ कालक्रम शास्त्रार्थक भ्रम-विवेचनसँ
शुरू भऽ हुलासा, जीवन्ती, सुखदेव, बुधुआ, गौरी आ अनेक पीढ़ीक नाम-संरक्षणक संघर्षसँ
गुजरैत अछि। कालक्रमे कबड्डी, गीत, पंजी, पाठशाला, राति-सभा, सरकारी अभिलेख आ डिजिटल
दस्तावेज—सभ स्मृति-रक्षाक माध्यम बनैत अछि। अन्तिम अध्यायसभमे नन्द-अनन्या आ गोप कुमारक
संकलन एहि दीर्घ परम्पराकेँ मुख्य कथाक देहरी धरि पहुँचबैत अछि।
अध्याय ० सँ
१००
अध्याय ० — गढ़
नारिकेल: संक्षिप्त लोक-प्रस्तावना
कथा शुरू होइक तइसँ पहिने उपन्यासकार पाठकक
हाथ पकड़ि गढ़ नारिकेल गाम भीतर लऽ जाइत छथि — कोनो नक्शा नहि, गामक आत्मा देखबैत छथि।
बा, जे एहि पूरा कथाक मातृ-स्वर छथि, नारिकेल पातक पाठशालाक माटिपर बैसल बच्चा सभकेँ
कहैत छथि जे कथा सुनबासँ पहिने गाम सुनू, नहि तँ कथाक आधे अर्थ बुझायत। एहि अध्यायमे
चौबीस लोक-प्रसंग एक-एक कऽ अबैत अछि — जन्मक सोहर, बेटी-विदाइक समदाउन, धान-रोपनीक
गीत, मृत्युक शोक-गीत, झिझिया आ कबीरक निर्गुण वाणी धरि — जाहिसँ बुझना जाइत अछि जे
गढ़ नारिकेलक असली इतिहास पोथीमे नहि, गीत आ स्मृतिमे रहैत अछि। एतय पहिल बेर ओ मूल
वाक्य आबैत अछि जे पूरा उपन्यासक जान थिक — “गोहि देह खाइत अछि, नाम नहि” — अर्थात्
देह नष्ट भऽ सकैत अछि, कागच नाम काटि सकैत अछि, मुदा गामक स्मृति जागल रहलासँ मनुक्ख
पूर्ण रूपेँ लुप्त नहि होइत अछि। अध्यायक अन्तमे बिसेसर पासवान, सरयू आ छोटू सन अनाम
श्रमिक सभक संकेत सेहो आबि जाइत अछि, जे आगाँ चलि कऽ मुख्य कथाक केन्द्र बनताह। समर्पण-खण्डमे
लेखक स्पष्ट कहैत छथि जे ई कथा ओहि अनाम लोक सभकेँ समर्पित अछि जिनकर नाम शिलापर नहि
लिखायल, मुदा जिनकर स्वर पानि, पात आ कागचमे अखनो बहैत अछि — एहि तरहें अध्याय ० पूरा
उपन्यासक नैतिक बुनियाद राखि दैत अछि।
गढ़ नारिकेलक चन्ना गाछी दिनमे साधारण गाछी
लगैत अछि, मुदा रातिमे ओतय भूत, प्रेत, राकश, लोथ, पनिडुब्बी आ डाइन सभ मिलि एकटा लोकोत्तर
कबड्डी खेलैत छथि, जकर निर्णायक बारह सय बरखसँ एक्के डारिपर बैसल बूढ़बा भूत छथि। ई
कबड्डी खेल नहि, मुकदमा थिक — जे भूत विपक्षी पारीमे जाइत छथि, हुनका एकटा नाम बचा
कऽ घुरबाक होइत अछि, नहि तँ ओ हारि जाइत छथि। एहि अध्यायमे गंगापर बनि रहल एशियाक सभसँ
पैघ सड़क-पुलक निर्माणस्थलपर काज करैत जोन-मजदूर बिसेसर पासवानक कथा आबैत अछि — ओ पायापर
चढ़ल छल, पएर हुसलक, छपाक भेल, आ गोहि सभक बीच जलसमाधि बनि गेल। साइटक रजिस्टरमे ओकर
मृत्युकेँ 'कार्यस्थल छोड़ि अनुपस्थित' लिखि देल जाइत अछि — कागचक पहिल हिंसा एतहि
सँ शुरू होइत अछि। एहि तरहें चन्ना गाछीमे मृतक सभक कतारमे बिसेसरक नाम जुड़ैत अछि,
आ ओकर नाम पहिल बेर भूतक कबड्डीमे बजैत अछि। एहि अध्यायमे कनिष्ठ अभियन्ता नन्द आरुणि
(उपन्यासक पहिल पीढ़ीक मुख्य साक्षी) क परिचय होइत अछि, जे बिसेसरक मृत्युक साक्षी
बनि अपन जीवनक दिशा बदलि दैत छथि। नन्द आरुणि नीक चरित्र छथि जे सत्यक पक्षमे ठाढ़
होइत छथि; बिसेसर पासवान निर्दोष श्रमिक छथि जिनकर मृत्यु आ नाम-हरण एहि पूरा कथाक
बीआ थिक।
ई अध्याय नन्द आरुणिक वंश-इतिहास खोलैत अछि।
बा, जे पूरा उपन्यासक मातृ-चेतना छथि, अपन बक्सासँ एकटा फाटल गमछा निकालैत छथि जकरा
हुनका कोनो गुमनाम नामक चेतावनी बुझाइत अछि — गमछा ओहि हाथक थिक जे दिन भरि सीमेण्ट
ढोइत अछि आ रजिस्टरमे 'अनुपस्थित' लिखि देल जाइत अछि। एहि पातसँ पूरा गामक कथा खुजैत
अछि — कोना बा क ससुर लत्तड़ ठाकुरक घर १८८५ मे एकटा नेना कलित जनमल छल, जे तीक्ष्ण
बुद्धिक छल आ अंग्रेजी-कागचक भाषा तेजीसँ सिखलक। कलित बड़ जल्दी बुझि गेल छल जे जे
अक्षर पढ़ैत अछि, ओ खेत नहि जोतैत, मुदा जे अक्षर लिखैत अछि, ओ जोतल खेतक मालिक बदलि
सकैत अछि — ई वाक्य आगाँ चलि कऽ पूरा उपन्यासक कागच बनाम सत्यक द्वन्द्वक बीआ बनि जाइत
अछि। लत्तड़ ठाकुर अपन बेटा कलितकेँ चेतौने छलाह जे भीजल कागचक गन्ध सूँघब सिखिहऽ
— जँ गन्ध पैसाक हो तँ हस्ताक्षर नहि करब। एहि पुरान चेतावनीक स्मृति पीढ़ी दर पीढ़ी
नन्द आरुणि धरि पहुँचैत अछि, आ जखन ओ सरकारी मृत्यु-सूचीमे संख्याक गन्ध पैसाक पबैत
छथि, तखन बुझि जाइत छथि जे ई सूची नहि, गोहिक मुँह थिक। अध्यायक अन्तमे नन्द अपन डायरीमे
'जलसमाधि' शब्द अपनहि उगैत देखैत छथि, आ ओकर नीचाँ लिखल भेटैत अछि — 'गढ़ नारिकेलसँ
आरम्भ कर' — जे संकेत करैत अछि जे आगाँक पूरा गवाही गामसँ शुरू होयत।
नन्द आरुणिक मृत्यु-सूची सम्बन्धी आवेदन परियोजना-दफ्तर
पहुँचैत अछि, जतय प्रधान लिपिक दिवाकर लाल आ परियोजना-प्रमुख शशिभूषण देव समेत विदेशी
परामर्शदाता विक्टर हाल्डेन सभ मिलि मृत्यु-संख्याकेँ 'सीमित' राखय चाहैत छथि। नन्द
जखन मजदूर-टोलामे जाइत छथि तँ बिसेसर पासवानक पत्नीसँ भेंट होइत छन्हि, जे कहैत छथि
जे जँ ओ चलि गेल होइत तँ अपन जूता लऽ जाइत — जकर पएर एतय नहि, ओकर जूता एतहि। नन्द
ओहि जूताकेँ साक्ष्य मानि दफ्तर लऽ जाइत छथि, मुदा दफ्तर ओकरा 'साक्ष्य' मानबासँ इनकार
करैत अछि, आ जल्दिये नन्दकेँ खर्च-पानिक लिफाफा देल जाइत अछि जकरा ओ नाकपर लगा कऽ
'गन्ध पैसाक अछि' कहि फेरा दैत छथि — अपन पिता-पितामहक शिक्षाकेँ जीवैत। बरखाक राति
काजक दबावमे तेसर पाया धरासाइत भऽ जाइत अछि आ एहि बेर एक स्त्री-मजदूर सरयूक मृत्यु
होइत अछि, जकर नाम आधिकारिक रूपेँ अस्तित्वहीन छल किएक तँ ओ अपन मृत पतिक नाम पर काज
करैत छलि। नन्द एहि अन्यायसँ स्तब्ध भऽ अपन डायरीमे 'छपाकक हिसाब' शीर्षक सँ नाम गिनब
शुरू करैत छथि — बिसेसर, सरयू, छोटू आदि — आ धीरे-धीरे तीस सरकारी नाम बनाम तीन सय
वास्तविक जलसमाधिक भेद उजागर होइत अछि। एहि अध्यायमे शशिभूषण देव (परियोजना-प्रमुख,
भ्रष्ट), दिवाकर लाल (उदासीन लिपिक) आ विक्टर हाल्डेन (विदेशी परामर्शदाता, संवेदनहीन)
सभ नकारात्मक भूमिकामे स्थापित होइत छथि, जखन कि नन्द आरुणि आ बिसेसरक पत्नी न्यायक
पक्षमे ठाढ़ रहैत छथि।
अध्याय ४ — तीस
नाम, तीन सय लाश
नन्द आरुणि गामक बच्चा सभकेँ मृतक मजदूर सभक
नाम पढ़ब सिखबैत छथि — बिसेसर, सरयू, मुनिया, धनेसरी, भोलटुन आदि — आ धीरे-धीरे गामक
सामूहिक स्मृतिमे तीन सयक गिनती जीवित भऽ उठैत अछि, जखन कि सरकारी कागचपर तीसक संख्या
ठहरल रहैत अछि। नन्द वकील देवकीनन्दन चौबेक माध्यमसँ अदालतमे याचिका दाखिल करैत छथि,
जाहिमे मृतक-सूचीक पुनरीक्षण आ स्त्री-मजदूर सभक मान्यताक माँग रहैत अछि। एतय पहिल
बेर सत्यव्रत मेहता (तखन कनिष्ठ सरकारी अधिवक्ता) आ बटुकनाथ हरिहरन (विदेशी ठेकेदारक
पक्षमे काज करैत वरिष्ठ अधिवक्ता) क प्रवेश होइत अछि — सत्यव्रत बिसेसरक जूता देखि
एक क्षण विचलित होइत छथि, जखन कि हरिहरन न्यायकेँ धीमा करबाक कलामे निपुण छथि। एतहि
चन्द्रपाल बत्रा नामक एकटा छोट दलाल पहिल बेर देखाइत अछि, जे बादमे बड़का डिजिटल-ठगीक
सरगना बनत — ओ नन्दकेँ 'पहुँच' बेचबाक प्रस्ताव दैत अछि जकरा नन्द ठुकरा दैत छथि। मुआवजा-वितरण-दिवसक
फोटोमे बिसेसरक पत्नीक धूप-सिकुड़ल आँखिकेँ मुस्कान बना कऽ छापल जाइत अछि, जे मीडिया-हेरफेरक
पहिल संकेत थिक। अध्यायक अन्तमे नन्दक स्थानान्तरण भऽ जाइत अछि, मुदा ओ बिसेसरक पत्नीसँ
जूता लऽ अपन संघर्ष जारी राखैत छथि — ई अध्याय न्याय आ अन्यायक दुनू पक्षक चरित्रकेँ
स्थायी रूपसँ स्थापित करैत अछि।
नन्द आरुणिक मुकदमा जिला अदालतमे शुरू होइत
अछि, मुदा ई अध्याय देखबैत अछि जे कोना अदालतक तारीख स्वयं एकटा गोहि बनि जाइत अछि
जे धीरे-धीरे साक्षी, गवाह आ परिवार सभकेँ चिबबैत रहैत अछि। सत्यव्रत मेहता, सरकारी
वकील रहितहु, फाइलमे स्त्री-मजदूर सरयूक अँगूठाक निशान देखि विचलित होइत छथि आ अपन
मनमे प्रश्न उठबैत छथि जे कानून सत्यकेँ नहि, सुविधाकेँ प्रमाणित करैत अछि की। बटुकनाथ
हरिहरन आ चन्द्रपाल बत्राक बीच पहिल बेर 'संकेत' (यानि घूसक प्रतिशत) शब्दक जन्म होइत
अछि, जे आगाँ चलि कऽ बत्राक पूरा अपराध-जीवनक आधार बनत। नन्द प्रत्येक तारीखपर बिसेसरक
जूता, सरयूक चूड़ी आदि वस्तु-साक्ष्य लऽ अदालत जाइत छथि, आ अन्ततः ई वस्तु अदालतक मालखानामे
दर्ज होइत अछि — आधा जीत, आधा हार। नन्दक दफ्तरमे चोरी भऽ जाइत अछि आ महत्त्वपूर्ण
कागच गायब भऽ जाइत अछि, मुदा नन्द बा क सलाहपर पहिनहि सँ दोसर प्रति बना कऽ राखने रहैत
छथि — 'नदी एक प्रति नहि राखैत' सिद्धान्त एतहिसँ स्थापित होइत अछि, जे आगाँ चलि कऽ
पूरा उपन्यासक गवाही-रक्षाक तरीका बनि जाइत अछि। अध्यायक अन्तमे सत्यव्रत मेहता नन्दकेँ
चुपचाप सलाह दैत छथि जे केवल अदालतपर भरोसा नहि करू, बहुत प्रति बनाउ — ई सत्यव्रतक
चरित्रक पहिल नैतिक मोड़ थिक।
कथा अचानक अमेरिकाक हार्वर्ड विश्वविद्यालय
पहुँचैत अछि, जतय ईरा आरुणि (नन्द आरुणिक वंशज, विदेशमे पढ़ल-लिखल युवती) एकटा 'वैश्विक
उपक्रम आ मानवीय गरिमा' विषयक सभामे बैसल छथि। मंचपर विदेशी कम्पनी ब्रूम-काल्डरक प्रमुख
एडवर्ड ब्रूम नैतिकतापर भाषण दऽ रहल छथि, जखन कि ओहि कम्पनीक पुरान अवतार वैह विदेशी
ठेकेदार छल जकर पुलपर बिसेसर पासवान मरने छलाह। ईरा साहससँ प्रश्न पुछैत छथि जे १९७८
क ओहि भारतीय पुल-परियोजनामे कतेक मजदूर मरल छल, मुदा ब्रूम आ आयोजिका एलिना ग्रेव्स
प्रश्नकेँ 'व्यापक पक्ष' कहि टारि दैत छथि। एहि अध्यायमे एशिया-प्रशान्त सलाहकार राघव
सोमानी (जे बादमे 'राघव सिग्नल' नामसँ अपराध-जालक सूत्रधार बनत) क परिचय होइत अछि,
जे ईराक प्रश्नकेँ खतरा मानि चन्द्रपाल बत्राकेँ सतर्क करैत अछि। ईरा सभाक बाद अपन
दादीक पुरान ई-मेल पढ़ैत छथि जाहिमे नन्द आरुणिक स्कैन कएल पन्ना संलग्न अछि, आ बुझि
जाइत छथि जे गढ़ नारिकेल कोनो साधारण गाम नहि, एकटा अदालत थिक। दोसर दिस दिल्लीमे सत्यव्रत
मेहता पुरान पुल-फाइलक मूल अभिलेख मंगाबय लेल नोट लिखैत छथि। ई अध्याय तीन शहर — हार्वर्ड,
दिल्ली, आ अपराध-जालक भीतरी दुनिया — केँ एक्कहि धागामे बान्हैत अछि, आ ईरा आरुणिकेँ
न्यायक पक्षक नव पीढ़ीक प्रतिनिधिक रूपमे स्थापित करैत अछि।
२०२० क महामारीक समय गढ़ नारिकेल आ शहर दुनू
ठाम एकटा नव संकट आबैत अछि। नन्द आरुणिक बेटी अनन्या (जे आगाँ चलि कऽ मुख्य बाल-पात्री
बनतीह) छोट अछि, आ बा फोनपर सलाह दैत छथि जे रोगसँ मरनिहार, दवा बिनु मरनिहार सभक नाम
अलग-अलग लिखू, नहि तँ सभ 'अन्य' बनि जाइत अछि। एहि अध्यायमे गोप कुमार (एकटा शांत आन्तरिक-लेखा-जाँच
अधिकारी, जे उपन्यासक अगिला मुख्य अन्वेषक बनताह) क परिचय होइत अछि — ओ 'जीवनरेखा बायो-लॉजिस्टिक्स'
कम्पनीक फाइलमे ऑक्सीजन आ दवाक बिलमे गड़बड़ी पकड़ैत छथि, आ 'एन-आर-७७' कोडक पाछाँ
पुरान पुल-परियोजनाक सम्बन्ध देखि चौंकि जाइत छथि। ओहि फाइलक अन्तमे ब्रूम-काल्डर समूहक
नाम भेटैत अछि — ई सिद्ध होइत अछि जे विदेशी कम्पनी पुल सँ लऽ कऽ महामारीक दवा धरि
एके तरहक शोषण करैत अछि। एहि बीच गढ़ नारिकेलक उज्ज्वल झा (बेरोजगार युवक) एकटा ऑनलाइन
जुआ-ऐपमे फँसय लगैत छथि, आ ओकर बहिन देविका साह चेतौनी दैत छथि जे ई खेल नहि, जाल थिक
— देविका एहि पूरा उपन्यासक सभसँ सजग आ साहसी युवा पात्री सिद्ध होइत छथि। गोप कुमारक
अधिकार कम्पनी द्वारा घटा देल जाइत अछि किएक तँ ओ बहुत प्रश्न पुछैत छथि, मुदा ओ पहिनहिये
गुप्त प्रति बना लेने रहैत छथि। अध्यायक अन्तमे एकटा रहस्यमय, नामरहित सूचनादाता ईशान
दत्त (जे सरकारी रिकॉर्डमे मृत घोषित छथि) गोपसँ पहिल बेर सम्पर्क करैत छथि आ सलाह
दैत छथि जे कागचकेँ तीन भागमे बाँटि सुरक्षित राखू।
ई अध्याय उज्ज्वल झाक दुखद अन्तक कथा थिक।
उज्ज्वल 'राजा-राति' नामक जुआ-ऐपमे धीरे-धीरे डूबैत जाइत छथि — पहिने छोट जीत, फेर
पैघ हार, फेर ऋण। चन्द्रपाल बत्रा आ राघव 'सिग्नल' सोमानी एहि पूरा जालक पाछाँ छथि,
जे युवक सभकेँ पहिने जितबैत छथि, फेर फँसा कऽ म्यूल-अकाउण्ट बनबैत छथि — गामक मुन्ना
पासवान सन निर्दोष युवक अनजानमे अपन बैंक-खाता एहि जालमे देऽ बैसैत छथि। उज्ज्वलकेँ
अन्ततः 'डिजिटल अरेस्ट'क नकली धमकी देल जाइत अछि — फर्जी पुलिस-अधिकारी फोनपर कहैत
छथि जे हुनकर खातामे आतंकी लेन-देन भेल अछि, आ लाजसँ भयभीत उज्ज्वल घरक गहना-बचत सभ
लुटा दैत छथि। देविका साह ओकरा बचयबाक प्रयास करैत छथि, मुदा उज्ज्वल बलानक किनारे
आत्महत्या कऽ लैत छथि — ई पूरा उपन्यासक सभसँ मार्मिक मृत्युक अछि, जकरा पुलिस 'आत्महत्या'
आ बैंक 'संदिग्ध लेन-देन' कहि टारि दैत अछि। ओहि राति उज्ज्वलक आत्मा चन्ना गाछी पहुँचैत
अछि, मुदा स्क्रीनक भ्रममे ओ अपन नाम नहि बजा पबैत छथि, यावत् हुलासी (लोकोत्तर स्त्री-भूत)
ओकरा माथ छूइ कऽ 'अंक छोड़, नाम बाज' कहि सम्हारैत छथि। देविका उज्ज्वलक फोन गोप कुमार
धरि पहुँचबैत छथि, जाहिसँ पूरा जाल — मुन्ना पासवानक खाता, राघव सोमानी, लाउ किन-हंग
(हांगकांगक विदेशी सूत्रधार, पहिल बेर एतय नामसँ आबैत छथि) आ बटुकनाथ हरिहरन धरि —
स्पष्ट भऽ जाइत अछि। एहि अध्यायमे बत्रा आ हरिहरन नकारात्मक चरित्रक रूपमे आर पैघ होइत
छथि, जखन कि गोप कुमार आ देविका साह प्रतिरोधक नव आवाज बनि उभरैत छथि।
एहि अध्यायमे उज्ज्वलक फोनसँ भेटल दोसर फाइलक
माध्यमसँ एकटा आर भयावह जाल उजागर होइत अछि — देह-व्यापारक जाल, जे 'सूर्य-आश्रय सेवा
समिति' नामक नकली दान-संस्थाक आड़मे चलैत अछि, जकर संचालिका मालविका ग्रीन छथि। मधुबनीक
गरीब लड़की फूलमति (फाइलमे मात्र 'एफ०एम०' लिखल) केँ वृद्धा-सेवाक झूठा नोकरीक बहाना
दऽ शहर आनल जाइत अछि आ फोन छीनि, कर्जक धमकी देऽ एकटा होटलक कोठरीमे बन्द कऽ देल जाइत
अछि, जतय बटुकनाथ हरिहरन सन प्रभावशाली लोक सभ राति बितबैत छथि। फूलमति कागचपर अंगूठा
लगाबय इनकार करैत छथि — अपन मृत नानीक चेहरा शीशामे देखि ओकरा हिम्मत भेटैत छन्हि।
एहि बीच शोधकर्मी सौम्या रामनाथन ओही होटलमे 'महिला गरिमा संवाद' सभामे आमंत्रित छथि,
आ गोप कुमार ईशान दत्तक गुप्त सॉफ्टवेयरक माध्यमसँ फूलमतिक खतराक बारेमे सौम्याकेँ
सचेत करैत छथि। सौम्या साहससँ पत्रकार सभकेँ 'लाइव करू' कहि फूलमतिक कोठरीक दरबज्जा
तोड़बाबैत छथि, आ फूलमति सार्वजनिक रूपसँ अपन असली नाम पुकारि निकलि आबैत छथि — ई एहि
पूरा उपन्यासक पहिल स्पष्ट, सार्वजनिक जीत थिक जतय एकटा पीड़िता अपन नाम फेर पाबि लैत
छथि। चन्ना गाछीमे हुलासी एहि जीतकेँ अपन नामसँ जोड़ि फूलमतिक पारीमे दौड़ैत छथि, जे
संकेत करैत अछि जे मृतक आ जीवित स्त्री सभक संघर्ष एक्के धागामे बान्हल अछि। अध्यायक
अन्तमे गोप कुमार अपन फाइलमे भय, भुगतान, आ संरक्षण नामक तीन कॉलम बनबैत छथि, जाहिमे
बत्रा, सोमानी, लाउ किन-हंग आ हरिहरनक नाम भुगतान/संरक्षणमे, आ सत्यव्रत मेहताक नाम
एक अलग, प्रश्नचिह्न-सहित स्तम्भमे राखल जाइत अछि — ई सङ्केत करैत अछि जे व्यवस्थाक
भीतरसँ सेहो न्यायक आवाज उठि सकैत अछि।
चन्ना गाछीक भूत-कबड्डीक रेखा बदलि जाइत अछि
— पनिडुब्बी भीजल केशसँ चमकैत रेखा खिंचैत छथि, जकरा पार करैत भूतक छुपाओल स्मृति खुजि
जाइत अछि। हुलासी अपन इनारक राति देखि साहससँ कहैत छथि — 'ई हमर लाज नहि, गामक झूठ
अछि।' दिल्लीमे गोप कुमारक फाइलमे मृणालिनी आर्या (मीरा) नामक नव पात्र प्रवेश करैत
छथि — प्रवासी टेक्नोलॉजी-कानून सलाहकार, गढ़ नारिकेल वंशक दूरस्थ नातिन, अदिति नामक
स्त्रीसँ प्रेम करैत छथि। चन्द्रपाल बत्राक गिरोह मीरा-अदितिक निजी सन्देश, यात्रा-रसीद
चोराइ ब्लैकमेल करैत अछि — 'गोपक फाइलसँ दूर रहू, नहि तँ परिवार-मीडिया-विश्वविद्यालय
सभ ठाम भेजि देब।' मीरा डेराइत छथि, मुदा अदिति फोन कऽ हिम्मत दैत छथि — 'प्रेमक प्रमाणकेँ
अपराधक कागच बनओनिहार बेसी डेरपोक होइत अछि।' मीरा गोपकेँ प्रमाण दैत छथि, शर्त राखैत
छथि — 'मुद्दा समलैंगिकता नहि, निजता पर हमला आ अपराधी जाल बनाउ।' बटुकनाथ हरिहरनक
दफ्तरमे बत्रा-राघव सोमानीक बैसकीमे रणनीति बनैत अछि — 'पहिने बदनाम करू, डेटा अन्तिम
हथियार।' मेजपर रहस्यमय पानिक बूंदसँ 'नाम' शब्द उभरैत अछि — बत्रा डेरा कऽ पोछि दैत
छथि। गामसँ बा पुरान वंशावलीमे मीराक नाम लिखल पबैत छथि — 'जे कुलक बेटी अपन नाम अपने
लिखैत अछि, ओकरा समाज काटि नहि सकैत।' मीरा साहससँ बयान लिखैत छथि — 'अपराध ई अछि जे
अपराधी सभ निजताकेँ भय बनेबाक हथियार बनबैत अछि' — अदिति अपन नाम हटायब अस्वीकार करैत
छथि। भोरे मीरा भिडियो बयान रिकॉर्ड करैत छथि, उज्ज्वल झाक मृत्युकेँ सेहो एहि जालसँ
जोड़ैत छथि। रहस्यमय इन्फॉर्मर ईशान दत्त प्रकट भऽ मूल फोन सुरक्षित रखबाक चेतावनी
दैत छथि। अध्यायक अन्तमे चन्ना गाछीमे भूतक रेखा माटिपर मेटा जाइत अछि, मुदा भीतरक
रेखा स्थिर रहैत अछि — 'नाम, प्रेम, गवाही' तीन दीप फेर जरैत अछि।
चन्ना गाछीक कबड्डी मैदान खाता-बहीमे बदलि
जाइत अछि — भूतक पाँवक जगह खाता-नम्बर चमकैत अछि। ईशान दत्त दोसर स्मृति-डिवाइस लऽ
आबि 'धारा' नामक धनक जाल खोलैत छथि — अपराधी अपन खाता सभकेँ नदीक नाम (कमला, बलान,
गंगा, मेकांग) दैत अछि, आतंक-वित्तकेँ 'प्रार्थना' कोडनाम दैत अछि। गोप कुमार स्क्रीनपर
पुल-परियोजना घोटाला, कोरोना-कालक नकली आपूर्ति, ऑनलाइन जुआ, म्यूल खाता, डिजिटल अरेस्टक
साक्ष्य पढ़ैत छथि। चन्द्रपाल बत्रा (मेरठसँ एल.एल.बी., बटुकनाथ हरिहरनक संरक्षणमे)
आ राघव सिग्नल सोमानी (हांगकांगक सरगना लाउ किन-हंगक एजेंट) क भूमिका स्पष्ट होइत अछि।
देविकाकेँ पता चलैत अछि जे हुनकर भाइ उज्ज्वलक आत्महत्या असलमे धकेलाओल मृत्यु छल
— ओकर पैसा पैंतीस फर्जी खातामे बँटल गेल। मृणालिनी (मीरा) सभकेँ जोड़ैत छथि — 'डरक
मालिक एक्के अछि।' ईशान चारि 'बाँध' तोड़बाक योजना बतबैत छथि — अदालत, सार्वजनिक स्मृति,
विदेशक मंच, आ लोकक लाज। सत्यव्रत मेहताकेँ रहस्यमय भीजल लिफाफा भेटैत अछि — 'तीस नाम
नहि, तीन सय। ऋण नहि, धक्का। व्यापार नहि, कारी नदी।' गोप तीन प्रति स्मृति-डिवाइस
बनबैत छथि — एक मेहताक लेल, एक विदेशमे इरा आरुणिक लेल, एक चन्ना गाछीक पीपरक खोखरमे
सुरक्षित राखबाक लेल — 'जँ सभ अदालत मुँह फेरि ले, तखन गामक भूत सभ जानथि जे धनक नदी
कतयसँ बहल छल।' अध्यायक अन्तमे बूढ़बा भूत कहैत छथि — 'आब कबड्डीमे खाता, फाइल, स्क्रीन,
अदालत, विदेशक मंच सभ पार करय पड़त' — पीपरक ब्रह्मा चारू मुखसँ कहैत छथि 'नाम। प्रमाण।
स्मृति। साहस।'
अध्याय १२ — डार्क-जालपर
नारिकेल पात
पीपरक खोखरमे राखल तेसर प्रति डिवाइस हरियर
उजास दैत अछि। गोप कुमार, सौम्या, रमैय्या, मृणालिनी, देविका तीन प्रतिक बँटवारा तय
करैत छथि — पहिल सत्यव्रत मेहता लग (पहिनहि पहुँचि चुकल), दोसर विदेशमे हार्वर्डक ईरा
आरुणि लग, तेसर पीपरक खोखरमे सुरक्षित। सत्यव्रत मेहता सरकारी शपथपत्रमे झूठ (सुरक्षा-निरीक्षण
पूर्ण, परिवार अनुपलब्ध) पढ़ि क्रोधक बदला लाज अनुभव करैत छथि, डायरीमे लिखैत छथि
— 'सरकारक पक्ष आ राज्यक आत्मा। जँ दुनू अलग होइत अछि, विधिकर्ता ककर साथ देत?' ईरा
आरुणि (गढ़ नारिकेल वंशक, अमेरिकाप्रवासी) केँ अज्ञात प्रेषकसँ 'गढ़ नारिकेलक नाम'
फाइल भेटैत अछि — लत्तड़ ठाकुर, कलित, नन्द आरुणिक नाम, पुलक फोटो, एडवर्ड ब्रूमक भाषण-अंश
सहित। ओ निर्णय करैत छथि जे ब्रूमक एथिक्स-व्याख्यानमे तीक्ष्ण प्रश्न पूछती। ईशान
दत्त चारिम दिशा — डार्क-जाल — बतबैत छथि, स्पष्ट करैत छथि जे अपराधक पद्धति नहि लिखल
जाएत, केवल सत्यक अस्तित्व दर्ज होएत, पीड़ितक गरिमाक सीमा सहित। बटुकनाथ हरिहरन स्वप्नमे
अदालतक फर्श गोहिक पीठ बनल देखि डेरा जाइत छथि; जागि चन्द्रपाल बत्रा आ राघव सिग्नलसँ
बात करैत छथि — तीन प्रति बाहर भेल जानि सभ अस्थिर होइत छथि। बत्राक फोनपर अकारण उज्ज्वलक
फोटो चमकैत अछि, 'ऋण नहि, धक्का' लिखल उभरैत अछि। गोप स्वप्नमे भूतक कबड्डीमे गेंदक
जगह डिवाइस पासिंग होएत देखैत छथि, जागि हर फाइलमे पीड़ित-गरिमा आ प्रकाशन-सीमाक सूची
जोड़ैत छथि। अध्यायक अन्तमे पीपरक पातक नस सभ मिलिकऽ नक्शा बनबैत अछि — गाम, दिल्ली,
हार्वर्ड, हांगकांग एक रेखामे जुड़ैत अछि — ब्रह्मा कहैत छथि 'दुनियाँ गामक भीतर आबि
गेल।' कारी नदीपर पहिल बेर नारिकेल पात डूबबाक बदला तैरैत अछि।
भोरे सत्यव्रत मेहता अपन सरकारी शपथ-पत्रमे
झूठ पहचानि पुरान टाइपराइटरसँ स्पष्टीकरण-नोट लिखैत छथि। अदालतक कक्ष पाँचमे मामला
'श्रमिक परिवारजन एवं अन्य आ राज्य एवं अन्य' पुकारल जाइत अछि। बटुकनाथ हरिहरन आ चन्द्रपाल
बत्रा प्रक्रियागत बाधा (ग्राह्यता, निजता, राष्ट्रीय सुरक्षा) उठाबि मामला लम्बा करय
चाहैत छथि, न्यायाधीश तिरस्कारसँ कहैत छथि 'अहाँ एक्के साँसमे सात दरबाजा बन्द कऽ देलहुँ।'
मेहता उठि कहैत छथि — 'राज्य जँ अपूर्ण अभिलेख पर टिकैत अछि, तँ ओ असत्य पर टिकैत अछि'
— प्रमाणक संरक्षणक माँग करैत छथि, नाम-सूची खुलल रहबाक आग्रह करैत छथि ('सत्य पूर्ण
अन्हारमे राखल जाए तँ ओ फेर ओहि लोकक हाथमे चलि जाइत अछि जिनका सँ बचाओल जा रहल अछि')।
न्यायाधीश संवेदनशील निजी विवरण सीलबन्द राखि नाम-सूची, मृत्यु-स्थिति आ अभिलेख-संरक्षण
खुलल रखबाक आदेश दैत छथि। मेहता मृतकक नाम अदालतमे पढ़बाक अनुमति माँगैत छथि — पहिल
तीस सरकार-मान्य नाम, फेर 'मृत्यु वा अनुपस्थितिपर राज्यक अभिलेख मौन' वला दोसर सूची
पढ़ैत-पढ़ैत गला रुकि जाइत छन्हि। देविका साह पक्षकार बनि गोप कुमारकेँ शेष नाम पढ़बाक
अनुमति दियबैत छथि — गोप स्थिर स्वरमे नाम पढ़ैत छथि, हर नामक बाद विराम दाह-संस्कार
जेकाँ लगैत अछि। कक्षमे तालीक बदला भारी सन्नाटा छाइत अछि। न्यायालय अभिलेख-सुरक्षा,
गवाह-धमकी पर तुरन्त सुनवाई, स्वतंत्र लेखा-परीक्षाक आदेश दैत अछि — हरिहरनकेँ बुझाइत
छैक ई हार नहि, 'पहिल दरार' अछि। हार्वर्डमे ईरा आरुणिकेँ संदेश भेटैत छन्हि 'नाम अदालतमे
पढ़ल गेल' — ओ आँखि मूनि गढ़ नारिकेलक कबड्डीक ध्वनि सुनैत छथि। हांगकांगमे लाउ किन-हंगक
नक्शापर गढ़ नारिकेलक हरियर बिन्दु पहिल बेर चमकैत अछि — 'छोट गाम सभसँ बेसी खतरनाक
होइत अछि, कारण ओतय नाम मुँहजुबानी जीवित रहैत अछि।' अध्यायक अन्तमे अदालतक खाली फर्शपर
एकटा नहि सुखयवला गोहिक दाँत-सन पानिक दाग रहि जाइत अछि, जकर भीतर एक नाम भोर धरि झिलमिलाइत
रहैत अछि।
अदालतसँ बाहर निकलल सभकेँ जूतामे रहस्यमय
भिजल माटि-गंगारेतक गन्ध लागल भेटैत अछि। सत्यव्रत मेहता सरकारी गाड़ी अस्वीकार कऽ
पैदल चलैत छथि। बटुकनाथ हरिहरन पत्रकार सभक बीच 'प्रक्रिया अपना रास्ता चलत' कहैत छथि,
चन्द्रपाल बत्राक फोनपर रहस्यमय संदेश 'घर साफ' चमकैत अछि। सभ निर्णय करैत छथि जे पन्द्रह
दिनक अगिला तारीख धरि गढ़ नारिकेल घुरल जाए। रेलयात्रामे बा सौम्याकेँ कमला-बलानक रूपकात्मक
कथा सुनबैत छथि — 'शांत नदीक अपराधो चुपचाप चलैत अछि।' गामपहुँचि ईरा आरुणिकेँ बा माथपर
हाथ राखि आशीष दैत छथि। निशांत गोपकेँ भुगतान-मार्गक तीन-स्तरीय जानकारी (जयपुर-गुरुग्राम-सिंगापुर-हांगकांग)
दैत छथि। साँझमे गामक लोक चुपचाप पीपरक छाँहमे जुटैत अछि — कोनो मंच नहि, केवल लालटेन।
गोप माटि छूइ कहैत छथि — 'जकर नाम कागचमे नहि, ओकर नाम आइ माटिपर राखब।' ईशान दत्त
तीन पोटली (मजदूर-सूची, डिजिटल-ठगी-सूची, विदेशी पैसा-मार्ग) अनैत छथि — 'ई सभ नामक
अस्थि अछि।' बा कहैत छथि 'अस्थि पानिमे देल जाइत अछि', गोप उत्तर दैत छथि 'एहि बेर
पानिमे नहि, गाछक जड़िमे' — सभ प्रमाणक प्रति पीतलक डिब्बामे नारिकेल गाछक जड़ि लग
गाड़ल जाइत अछि, गवाहीक रोपनीक रूपमे। रातिमे चन्ना गाछीक कबड्डीमे स्पष्ट नाम सुनाइ
दैत अछि — सरयू, नगीना, उज्ज्वल, हुलासी। आधी राति गाछक जड़िसँ नीला प्रकाश निकलैत
अछि, जाहिमे अक्षर बनैत-टूटैत रहैत अछि — ईराक हार्वर्ड-पुस्तिकाक एडवर्ड ब्रूमक चेहरा
धुँधला भऽ मजदूरक फाटल हथेलीमे बदलि जाइत अछि। भोरमे नारिकेल पातपर सूक्ष्म अक्षर देखार
होइत अछि — बा कहैत छथि 'गाछ मरत तँ बीज रहत।' जिला-शहरमे हरिहरन सपनामे 'कबड्डी' कहबाक
बदला 'तारीख' बजैत छथि, बत्राकेँ 'नाम हटाओ' संदेश अबैत अछि, मुदा खिड़कीबाहर हिलैत
पातपर ओकरे नाम चमकैत देखार होइत अछि। अध्यायक अन्तमे भोरक चिरैयाक बोलीकेँ सभ 'घोषणा'
जकाँ सुनैत छथि — कमला-बलानसँ कुहासामे कतेको आकृति गाम दिस आबैत देखार होइत अछि —
असली घर-घुराव तखन पूर्ण होएत जखन कागचमे अनुपस्थित लोक न्यायालयमे उपस्थित कहल जाएत।
सत्यव्रत मेहता अदालतमे सरकारी कागचक बदला
घरसँ अनल एकटा सूखल नारिकेल-पात लऽ कऽ पहुँचैत छथि, जाहिपर ओहि सभ नामक सूक्ष्म अक्षर
छल जे सरकारी सूचीमे नहि छल। ओ सात सूची क्रमशः पढ़ैत छथि — तीस आधिकारिक नाम, फेर
'अनुपस्थित' कहल गेल, 'कार्यस्थल बाह्य मृत्यु' कहल गेल, जाली हस्ताक्षरवला, मुआवजा-लूट,
बदलल नाम, आ कखनो जन्मे नहि देल गेल मजदूरक नाम। पाठक्रममे गोप कुमारक डिजिटल-ठगीक
सूची सेहो पढ़ल जाइत अछि (उज्ज्वल झा आदि), आ मृणालिनी स्वयं ठाढ़ भऽ अपन धमकी आ ब्लैकमेलक
अंश सार्वजनिक करबाक अनुमति दैत छथि — 'गरिमा हमर जीवनमे अछि, हुनकर धमकीमे नहि।' न्यायाधीश
एतिहासिक आदेश दैत छथि: विशेष अन्वेषण, स्वतंत्र लेखा-परीक्षा, चन्द्रपाल बत्राक खाता
स्थगित, बार-काउन्सिल अध्यक्ष (हरिहरन) क आचरणपर नोटिस, आ अगिला सुनवाई मात्र सात दिनमे।
हरिहरन धँसि जाइत छथि, चन्द्रपाल बत्राक फोन बन्द भऽ जाइत अछि, लाउ किन-हंग अपन स्क्रीन
बन्द कऽ दैत छथि, आ एडवर्ड ब्रूमक फाउण्डेशनसँ हार्वर्डक प्रोफेसर एलिना ग्रेव्स अपन
अगिला व्याख्यान रद्द कऽ छात्र सभसँ एकटा अनुपस्थित करायल गेल नाम अनबाक अनुरोध करैत
छथि।
अदालतक फैसलाक खबर पानिक माध्यमसँ (स्त्री
सभक लोटामे नाम चमकि कऽ) गढ़ नारिकेल पहुँचैत अछि, आ ओहि राति चन्ना गाछीमे कबड्डी
नहि, एकटा लोकोत्तर 'अदालत' बैसैत अछि, जतय न्यायाधीश कोनो एक देह नहि — जे बात सभसँ
बेसी बेर दबाओल गेल हो, वएह न्यायाधीश होइत अछि। पुकार-पुकार कऽ मृतक सभ उपस्थित होइत
छथि: पहिने जलसमाधि-प्राप्त मजदूर (सरयू, मखना, बिसेसर), फेर स्क्रीनसँ मरल युवक (उज्ज्वल,
जे देविकाकेँ अपन फोन बढ़ाइत अछि, मुदा देविका कहैत छथि 'तोहर नाम हम लैत छी, फोन नहि'),
फेर देह-व्यापार आ निजताक शिकार (मीरा अपन मौनसँ गवाही दैत छथि), फेर कोरोना-कालक मृत।
अपराधी सभ (हरिहरन, बत्रा, राघव, लाउ, ब्रूम) स्वयं नहि आबैत छथि, मुदा हुनकर 'छाह'
(फाइल, स्क्रीन, मिटाओल संदेश, प्रतिशत-चिह्न, भिजल पोडियम रूपमे) उपस्थित होइत अछि।
पीपरक ब्रह्मा चारू मुँहसँ एकटा काव्यात्मक 'फैसला' सुनबैत छथि — जे देह खेलक, ओ आजीवन
नाम ताकत; जे तारीख बेचलक, ओकर निन्न अधूरा सुनवाई बनत; आदि। भोरमे हरिहरन, बत्रा,
ब्रूम, लाउ — सभकेँ अपन-अपन घरमे कोनो छोट अलौकिक संकेत (टपकैत पानि, अपठनीय संदेश,
भीजल भाषण-पन्ना) भेटैत अछि। ई खण्ड-१ क पहिल पैघ प्रतीकात्मक 'चक्र' क समापन थिक।
अदालती जीतक बादो बटुकनाथ हरिहरनकेँ चैन नहि
— ओकर तकियाक नीचाँ राति-राति पानि टपकैत रहैत अछि। हरिहरनक सम्मान-समारोह होइत अछि,
मुदा भाषणक बीच माइकसँ बेर-बेर 'तारीख' शब्द सुनाइ दैत छैक। असली मोड़ ई अछि: गोप कुमार,
सौम्या, देविका, मीरा, ईरा, आरुणि — केओ अदालत नहि घुरैत छथि, कोनो अपील नहि, कोनो
प्रेस-वार्ता नहि; ओ सभ 'काज पर' निकलि गेल छथि। देविका पोखरि-घाटपर बैसि युवक सभकेँ
डिजिटल-अरेस्ट-ठगीसँ बचबाक उपाय सिखबैत छथि; मीरा आ सौम्या स्त्री सभक गोल-सभा शुरू
करैत छथि जतय 'लाज अपराधीक, पीड़ितक नहि' क सिद्धान्त राखल जाइत अछि; ईरा 'स्मृति-घर'
नामक अभिलेख बनबय लगैत छथि। चन्द्रपाल बत्रा बुझैत अछि जे ई मौन शोरसँ बेसी खतरनाक
अछि — पुलिस-वकील-जज कीनल जा सकैत अछि, मुदा जन-जागरणकेँ नहि। हरिहरन अपन जीतक भोजमे
अकेलापन अनुभव करैत छथि — जीत केँ हारल लोकक पराजित चेहरा चाही होइत अछि, जे नहि भेटैत।
अध्यायक अन्तमे हरिहरन अदालतक सीढ़ीपर ठाढ़ भऽ मनहि-मन 'घुरू, अपील करू, लड़ू' कहैत
छथि, मुदा दूरसँ बच्चाक आवाज आबैत अछि — 'सरयू... उज्ज्वल... नाम काटब नहि' — जकरा
ओ कान झाँपिकऽ सुनैत छथि।
चारिम दिन अदालत खुलैत अछि, मुदा याचिकाकर्ता
पक्षसँ केओ उपस्थित नहि होइत — उपस्थिति-स्तम्भ खाली रहैत अछि, जे हरिहरनक अनुसार
'अवमानना' थिक, मुदा सत्यव्रत मेहता कहैत छथि जे अनुपस्थितिक अर्थ सदिखन उपेक्षा नहि
होइत, कखनो लोक अदालतसँ बाहर वएह काज करैत अछि जे अदालत नहि कऽ सकल। जज साहेबक कलमपर
एक बून्द पानि खसि 'सरयू' अक्षर बनबैत अछि, आ ओ फेर स्थगन दऽ दैत छथि। बरामदापर हरिहरन
आ चन्द्रपाल बत्रा योजना बनबैत छथि जे सत्यव्रत, गोप, सौम्या, देविका, मीरा, ईरा सभपर
मानहानि/अवमानना/विदेशी-फंडिंगक आरोप लगाओल जाय, मुदा वकील बेर-बेर बताबैत छथि जे कोनो
सार्वजनिक बयान, कोनो आरोप नहि भेल अछि जकरापर मुकदमा चलय — ओ सभ केवल विकल्प बना रहल
छथि, आरोप नहि। एम्हर गढ़ नारिकेलमे चन्ना गाछी तर एकटा अनौपचारिक पाठशाला लगैत अछि,
जतय पाथरपर नाम लिखल जाइत अछि; देविका युवक सभकेँ आ मीरा-सौम्या स्त्री सभकेँ संगठित
करैत छथि। हांगकांगक छाह (लाउ किन-हंग) चन्द्रपालकेँ स्पष्ट कहैत अछि — 'हमरा भारतक
कानून नहि, पैसा चाही; जँ गामक लड़की फोन काटय सिखा रहल अछि तँ तोहर कानूनी जीत हमर
लेल हार अछि।' अध्यायक अन्तमे भोरे एकटा सफाइकर्मी अदालतक बेंचपर धूलमे अपन बाबूजीक
नाम लिखैत अछि (जे कहियो 'काम छोड़ि चलि गेल' लिखल गेल छल) — ई खाली अदालतक पहिल स्वतःस्फूर्त
नागरिक-अभिलेख थिक।
गढ़ नारिकेलमे विधिवत् रूपसँ एकटा जन-अभिलेख
(गामक अपन 'नाम-पंजी') आरम्भ होइत अछि। सरयू देवीक नातिन सभसँ पहिने अबैत छथि, चूड़ीक
टुकड़ा आ धुँधला फोटो लऽ कऽ; मीरा हरदी-काजर-गंगाजलसँ स्याही बनबैत छथि; आरुणि पहिल
नाम लिखैत छथि — 'सरयू देवी'। एकर बाद कन्हैया पासवान (जकर मृत्युक बादो हस्ताक्षर
चलैत रहल छल), मंसूर अली, फुलो मंडल, गनेशी सदा आदि दर्जनों नाम जुड़ैत छथि। एतय चारि
नियम स्थापित होइत छथि: (१) सरकारी नामक बदला घरमे पुकारल नाम लिखल जाय, (२) अभिलेख
केवल पुरान जलसमाधिक नहि, स्क्रीन/देह-बाजार/ब्लैकमेल/कोरोना-सभक पीड़ितक हो, (३) जे
नाम नहि चाहय, ओकर लेल केवल चिह्न रहत ('एक युवती, दरभंगा' आदि), (४) मौनक स्थान सेहो
सुरक्षित राखल जाय। ईरा एकर एक प्रति विदेश पठयबाक प्रस्ताव रखैत छथि, मुदा बा कहैत
छथि पहिल प्रति एतहि रहत — 'जकर माटि नाम सुनलक, ओकरा पहिल अधिकार।' राघव सिग्नलक लोक
फोटो लेबय अबैत अछि, मुदा हर मोबाइलक कैमरा पानिसँ भरि जाइत अछि। रातिमे भूत सभ स्वयं
एक-एक पात पढ़ि 'हम उपस्थित' कहैत छथि। भोरे सत्यव्रत मेहताकेँ सेहो अपन सरकारी आवासक
बरामदापर रहस्यमय ढंगसँ एकटा नारिकेल पात भेटैत छन्हि, जकरा पढ़ि ओ बुझि जाइत छथि जे
अगिला सुनवाई अदालतमे नहि, देशक स्मृतिमे होयत। अध्याय अन्तमे नारिकेलक पातसँ घंटी-सन
आवाज उठैत अछि — बा घोषणा करैत छथि, 'नामक पाठशाला खुलि गेल।'
अध्याय २० — स्क्रीनक
विरुद्ध पाठशाला
नामक अभिलेख बनलाक दोसर दिन चन्ना गाछीक पातक
कात पहिल अनौपचारिक कक्षा बैसैत अछि — कोनो भवन नहि, कोनो सरकारी मान्यता नहि। देविका
साह उज्ज्वल झाक पूरा कथा पाठक रूपमे सुनबैत छथि (जीत, फेर हार, फेर कर्ज, फेर 'डिजिटल
अरेस्ट'क धमकी), आ निशांत झा (विदेशमे फिनटेक क्षेत्रमे काज कएल युवक) बच्चा सभकेँ
बुझबैत छथि जे स्क्रीनक गोहिक चारि पएर होइत अछि — लालच, भय, लाज, अकेलापन। बा एकरा
पुरान डाइनक चालसँ जोड़ैत छथि — 'घरमे नहि कहू' कहनिहार डाइन आब स्क्रीन बनि गेल अछि।
मीरा आ देविका मिलि दू नियम स्थापित करैत छथि — 'अकेला नहि रहू' आ 'लाज अपराधीक हो'।
निशांत सार्वजनिक रूपसँ स्वीकार करैत छथि जे ओ स्वयं पहिने एहि उद्योगक भाग छल — 'जतेक
जानि सकैत छलहुँ, ओतेक नहि जानलहुँ, मुदा आब भागब नहि।' गामक एक युवक मुन्ना पासवानक
कजिन बैंकमे खाता खोलएसँ ठीक पहिने रुकि जाइत अछि आ पाठशाला पहुँचि जाइत अछि — जकरा
'मूर्ख' नहि, 'बचल' कहल जाइत अछि। बटुकनाथ हरिहरन पाठशालापर जनहित-याचिकाक धमकी दैत
छथि, मुदा बुझैत छथि जे पाठशालाक कोनो पंजीकरण, अध्यक्ष, भवन नहि अछि — ककरा नोटिस
देल जाय? डाकिया एकटा नोटिस अनैत अछि जकरापर बा नारिकेल पातक रेशा सँ 'हस्ताक्षर' कऽ
दैत छथि। अध्यायक अन्तमे नारिकेलक पातपर स्वतः एक पंक्ति उगैत अछि — 'जे भयकेँ बाँटि
दैत अछि, से भय नहि रहैत' — आ गामक नव अभिवादन बनि जाइत अछि: 'अकेला तँ नहि छी?'
नामक अभिलेखमे उज्ज्वलक नाम लिखेला बाद देविकाकेँ
बुझना जाइत अछि जे समाज मृतककेँ क्षमा नहि करैत, बल्कि ओकर मृत्युकेँ ओकरे दोष बना
दैत अछि। सौम्या रामनाथन दिल्लीसँ घुरि आबि एकटा औपचारिक 'निजताक शपथ' आयोजित करैत
छथि — मीरा (मृणालिनी), जकरा प्रेम-सम्बन्धक कारण ब्लैकमेल कएल गेल छल, आब खुलिकऽ ठाढ़
होइत छथि। सौम्या माटिपर वृत्त खिंचि 'निजता', देविका 'ठगी', आ मीरा 'लाज' लिखैत छथि।
मुन्ना पासवान (म्यूल-अकाउण्टक शिकार) आ दू आर स्त्री (एक नर्स, एक बैंक-कर्मी, जिनका
धमकी भेटल छल) अपन कथा साझा करैत छथि। शपथक केन्द्रीय वाक्य बनैत अछि — 'लाज अपराधीक
होएत, पीड़ितक नहि।' ईरा विदेशसँ प्रसारण देखैत छथि आ बुझैत छथि जे 'नैतिकता ओहि ठाम
जन्मैत अछि जतय डेरायल लोक एक-दोसराकेँ दोष देब बन्द करैत अछि।' निशांत सेहो स्वीकार
करैत छथि जे ओ भुगतान-नलीक भीतर लोकक भय-लालच-अकेलापनक हिसाब राखल जाइत देखने छल। उज्ज्वलक
माए पहिल बेर सार्वजनिक रूपसँ बजैत छथि — अपन बेटाकेँ अकेला छोड़लाक अफसोस स्वीकार
करैत। शपथक अन्तिम पंक्ति बनैत अछि — 'हम ककरो प्रेमकेँ ओकरा विरुद्ध प्रमाण नहि बनए
देब।' अध्यायक अन्तमे बच्चा सभ पाठशालाक देबालपर लिखैत छथि — 'चुप्पी ठगक पहिल कमाइ
अछि।'
अध्याय २२ — हार्वर्डक
दोसर भाषण
एडवर्ड ब्रूम कैम्ब्रिजमे फेर नैतिकतापर भाषण
दैत छथि। ईरा एहि बेर सोझे प्रश्न नहि पुछैत, बल्कि सभागारक बाहर सीढ़ीपर बैसि अपन
लैपटॉपसँ गढ़ नारिकेलक सीधा प्रसारण जोड़ैत छथि — जतय अनन्या आ बच्चा सभ नामक अभिलेख
पढ़ि रहल छथि ('सरयू देवी' — 'उपस्थित', 'उज्ज्वल झा' — 'उपस्थित' आदि)। ई आवाज किछु
तकनीकी गड़बड़ीक माध्यमसँ भीतर सभागारक स्क्रीनपर सेहो पहुँचि जाइत अछि — पुलक फोटोक
बदला भीजल पातपर लिखल नाम देखार होइत अछि। ब्रूम घबरा जाइत छथि; प्रोफेसर एलिना ग्रेव्स
उठिकऽ सभागारसँ बाहर चलि जाइत छथि। ईरा जानि-बूझिकऽ चुप रहैत छथि — मंचपर प्रश्न पूछब
विवाद बनैत अछि, नाम पढ़ब सत्य। भाषणक बाद ब्रूमकेँ गलियारामे नारिकेल-पातक अपठनीय
छाह देखार होइत अछि। एलिना ईरासँ पूछैत छथि 'हम की कऽ सकैत छी', आ ईरा उत्तर दैत छथि
— 'मंच छोड़ू; जखन दोसर बेर ओ सभ नैतिकता बाजय आबथि, मंच खाली छोड़ि दियौ, खाली मंच
हुनका सभक भाषणसँ बेसी बाजत।' अध्यायक अन्तमे ब्रूम अपन कम्पनीक नाम बदलि दैत छथि,
मुदा गढ़ नारिकेलक बच्चा सभ हँसैत छथि — 'नाम बदललासँ गोहिक दाँत नहि बदलैत।'
अदालती जीतक बादो बटुकनाथ हरिहरनक दुआरपर
केओ नहि अबैत — ने क्षमायाचना, ने समझौता, ने नव मुकदमा। ई खाली दुआर ओकरा शोरसँ बेसी
डेराबैत अछि। ओ स्वयं गढ़ नारिकेल पहुँचैत छथि, बिनु घोषणाक, ई सोचिकऽ जे कोनो मुखिया
वा दलाल ओकर पएर लागत। मुदा गामक सीमापर बच्चा सभ चूनासँ 'स्क्रीनक गोहि' क चित्र बना
रहल छथि। चन्ना गाछी लग कोनो मंच-बैनर नहि, केवल पात सुखाइत बच्चा सभ। एकटा बालिका
ओकरासँ पुछैत छथि — 'अहाँक नाम लिखल अछि? जे नाम अपने केँ बचा लैत अछि, ओकरा लिखबाक
जरूरत नहि।' अनन्या ओकरा 'प्रतीक्षा' सिखबैत छथि — जे ओ अदालतमे लोककेँ सिखौने छल,
आब स्वयं सिखय पड़ैत छैक। देविका, मीरा, गोप कुमार सभ एक-एक कऽ ओकरा स्पष्ट बुझा दैत
छथि जे हुनका सभक भाषा बदलि गेल अछि — 'केस' नहि 'नाम', 'मुआवजा' नहि 'मर्यादा'। आरुणि
समझौताक बदला नारिकेल गाछ लग नब खोह बनएबामे व्यस्त भेटैत छथि। बटुकनाथ 'समझौता' क
खाली कागच देखबैत छथि, मुदा अनन्या ओकरा नाव बना पोखरिमे छोड़ि दैत छथि — नाव भीजिकऽ
डूबि जाइत अछि, किएक तँ 'जे कागच नाम बिना होइत अछि, पानि ओकरा राखैत नहि।' साँझमे
ओ बुझि जाइत छथि जे ई लोक हारल नहि, मुक्त अछि — आ मुक्त लोकक दलाल कतहु नहि भेटैत।
घुरैत काल गाड़ीमे बैसल ओकर जीतक कागच हाथमे नरम पड़ि जाइत अछि, आ स्याहीक बीच एकटा
नव वाक्य उभरैत अछि — 'अपील ककर विरुद्ध?'
भोरे चन्ना गाछी लग बच्चा सभ भूत सभक जगहपर
स्वयं कबड्डी खेलय लगैत छथि, मुदा नियम पलटल अछि — रेखा पार करय बला बच्चा कोनो मृतकक
नाम बजबैत अछि, आ ओकर साँस बचि जाइत छैक। सोमित (मुन्नाक भतीजा) उज्ज्वलक नाम बजबैत
अछि; एकटा नेनी सरयूक नाम बजबैत अपन हथेली माटिपर राखि दैत छथि — देविका एकरा 'निरक्षरक
हस्ताक्षर, जे पृथ्वी करैत अछि' कहैत छथि। एहि बीच बटुकनाथक अलमारीमे राखल जीतक कागचपर
स्वतः एक पंक्ति उग आबैत अछि — 'लोक-कार्य आरम्भ।' चन्द्रपाल बत्रा स्वीकार करैत छथि
जे विगत सात दिनमे नब म्यूल-अकाउण्ट खुलब घटि गेल अछि; एकटा बूढ़ी स्त्री डिजिटल-अरेस्ट
कॉलपर हँसिकऽ फोन काटि दैत छथि। लाउ किन-हंगक स्क्रीनपर गढ़ नारिकेलसँ 'लाल रेखा'
(प्रतिरोधक बीज) पसरैत देखार होइत अछि। सत्यव्रत मेहताकेँ एकटा फाइल भेटैत अछि — 'सामुदायिक
अभिलेखक कानूनी स्थिति' — आ ओ लिखैत छथि, 'स्मृतिपर राज्यक स्वामित्व नहि होइत।' साँझमे
अन्तिम कबड्डीमे बड़का लोक सभ सेहो उतरैत छथि — देविका, मीरा, निशांत, सौम्या, गोप,
आरुणि सभ अपन-अपन संकल्प बजबैत छथि। बूढ़बा भूत स्वयं रेखा पार कऽ घोषणा करैत छथि
— 'उपन्यास फेर शुरू।' हुलासीक हाथ पहिल बेर दृश्यमान होइत अछि, आ ओ माटिपर 'जा' अक्षर
लिखैत छथि। रातिक अन्तमे नारिकेल गाछसँ खसल एकटा फलक भीतरसँ खाली स्थानमे एकटा पात
निकलैत अछि, जाहिपर लिखल अछि — 'जतय नाम पढ़ल जाए, ओतय कथा समाप्त नहि होइत।' आरुणि
अपन कॉपी अनन्याकेँ थमा दैत छथि — 'अहाँ लिखू' — आ अनन्या कथाक अगिला पहिल पंक्ति स्वयं
लिखैत छथि। अध्याय स्पष्ट करैत अछि जे धूर्त सभ समाप्त नहि भेल अछि (ऐप फेर चलैत अछि,
लाउ नव कम्पनी खोलैत अछि) — ई दुष्टक अन्त नहि, दुष्टकेँ चिन्हबाक शुरुआत थिक।
अदालती जीतक बादो बटुकनाथ हरिहरनक अलमारीमे
बन्द जीत-आदेशसँ राति भरि 'खड़खड़ाहट' सुनाइ दैत छैक; कागचक किनारपर रेत जमि 'मोन टांगल'
अक्षर बना दैत अछि। ओ रातिये चन्द्रपाल बत्राकेँ फोन करैत छथि आ पुछैत छथि जे नाम-पाठ
रोकबाक कोनो कानूनी उपाय अछि की — चन्द्रपाल स्वीकार करैत छथि जे नाम पढ़ब अपराध नहि।
समांतर रूपसँ चन्द्रपालकेँ अपन डिग्रीक फ्रेमक काँचपर 'पहिल म्यूल' उग आबैत अछि, जकरा
ओ अपन बिसरल पहिल शिकार (मेरठक एक छात्र) क स्मृतिसँ जोड़ैत छथि। राघव सिग्नलक फोनपर
डिजिटल 'पात' झरैत अछि; लाउ किन-हंग अपन स्क्रीनपर गढ़ नारिकेलक बिन्दुपर अटकल संकेतक
देखैत छथि आ 'नाम कीनू' क आदेश दैत छथि, जकर अर्थ राघव नहि बुझि पबैत छथि। एडवर्ड ब्रूम
प्रोफेसर एलिना ग्रेव्सकेँ आधा-लिखल, आधा-मेटाओल संदेश भेजैत छथि। सत्यव्रत मेहता राति
गढ़ नारिकेलक नामक अभिलेख पढ़ैत छथि आ लिखैत छथि — 'राज्य नागरिकक स्मृतिपर मालिक नहि।'
रातिमे सभ धूर्तकेँ अलग-अलग सपना आबैत अछि (अनन्याक सपनामे बटुकनाथ 'काज पर' गेल प्रतिवादी
खोजैत छथि; देविकाकेँ उज्ज्वल सपनामे भेटैत छथि; मीराकेँ निजता बिकाइत बजारक सपना)।
बटुकनाथक अलमारीमे कागचपर एकटा धूसर छाह — ओकर अपन थाकल प्रतिरूप — उभरैत अछि। अध्यायक
अन्तमे अनन्या बुझि जाइत छथि जे 'झूठक मोन गाछीमे आबि चुकल अछि' — सभ धूर्तक मोन देहसँ
पहिने गढ़ नारिकेल दिस चलि पड़ल अछि।
अध्याय २६ — बटुकनाथ
हरिहरनक यात्रा
बटुकनाथ हरिहरन सभ बैसकी रद्द कऽ रेलसँ (हेलिकॉप्टरक
बदला) गढ़ नारिकेल जेबाक निर्णय लैत छथि — बरखोंक बाद पहिल बेर रेलमे। यात्रा शुरू
होइते डिब्बामे एकटा रहस्यमय बूढ़ चढ़ैत छथि, जे टिकटक बदला नारिकेल पात देखबैत छथि,
आ जकरा टिकट-परीक्षक देखिये नहि पबैत (बादमे स्पष्ट होइत अछि जे ओ बूढ़बा भूत स्वयं
छथि, वेश बदलने)। यात्राक क्रममे बूढ़ बटुकनाथसँ गहन प्रश्न पुछैत छथि — 'नाम पढ़ने
छी?', 'कागच प्रमाण होइत अछि, आ कागच अनुपस्थिति सेहो' — आ बटुकनाथक बचपनक एक स्मृति
(हुनकर पिता द्वारा एकटा गरीब मुवक्किलक नाम मोन राखबाक शिक्षा) जगाबैत छथि। बूढ़ जीतक
आदेशसँ 'घूसक गन्ध' सूँघि लैत छथि। राति एकटा अज्ञात हाल्टपर बूढ़ उतरैत छथि, आ बटुकनाथक
'छाह' सेहो हुनके संग उतरि जाइत अछि — प्रतीकात्मक रूपसँ ओकर मोन देहसँ अलग भऽ गढ़
नारिकेल पहुँचि जाइत अछि। भोरे जंक्शनपर बूढ़ फेर भेटैत छथि, हुनकर एड़ी धरतीसँ एक
अंगुर ऊपर देखार होइत अछि। गामक कच्चा बाटपर बटुकनाथकेँ जूता खोलि नंगे पएर चन्ना गाछीमे
प्रवेश करय पड़ैत अछि — 'एतय जूता नहि, अहंकार खोलल जाइत अछि।' अध्यायक अन्तमे ओ चन्ना
गाछी भीतर पहुँचि जाइत छथि, जतय नाम-पाठ चलिये रहल अछि, आ अनन्या ओकरासँ पुछैत छथि
— 'नाम पढ़ब?' — प्रश्नक उत्तर अगिला अध्यायमे बाकी रहि जाइत अछि।
अध्याय २७ — चन्द्रपाल
बत्राक स्क्रीन
चन्द्रपाल बत्रा गढ़ नारिकेल नहि जेबाक निर्णय
लैत छथि — ओकर साम्राज्य तीन स्क्रीनवाली काँचक कोठरी अछि (गैम्ब्लिंग डैशबोर्ड, म्यूल-अकाउण्ट
सूची, सिग्नल-संदेश)। ओ 'लोकल नरेटिव' नामक फोल्डर बना गामक कथाकेँ अंधविश्वास/राजनीतिक
भड़काव कहि बदनाम करबाक योजना बनबैत छथि, मुदा जखन ओ 'नामक अभिलेख' टाइप करैत छथि,
स्क्रीनपर नारिकेल पातक छाया उभरि आबैत अछि। रातिक कमाइक तालिकामे उज्ज्वल झाक नाम
पर लाल निशान भेटैत अछि — ओ ओकरा डिलीट करैत छथि, मुदा मुन्ना पासवान, रितेश कुमार,
सोहैल अंसारी आदि नाम एक-एक कऽ स्वतः उभरैत रहैत अछि। तकनीकी कर्मी बजबैत छथि, मुदा
एक युवक स्वीकार करैत अछि — 'सर, ई दुष्ट-सॉफ्टवेयर नहि लगैत, नाम दोहराइत भऽ रहल अछि।'
राघव सोमानी स्वयं देहसँ आबि कहैत छथि जे हांगकांगक खाता 'चुप' अछि। रातिमे बत्राक
बन्द कएल स्क्रीन सभपर एकटा बालक प्रकट भऽ प्रश्न पुछैत अछि — 'पहिल जीत कोना देलहुँ?',
'मरि गेलाक बाद खाता किएक चलल?' — बत्रा 'हम हत्या नहि केलहुँ' कहैत छथि, मुदा उत्तर
आबैत अछि — 'तखन कोन अपराध स्वीकार करब?' भोरे बत्राक मेरठक एल.एल.बी. डिग्रीक फ्रेममे
अक्षर बदलि 'नाम पढ़बाक शिक्षा अधूरी' बनि जाइत अछि। अध्यायक अन्तमे ओ स्वीकार करैत
छथि जे चन्ना गाछी गाममे नहि, जालमे पैसि गेल अछि।
अध्याय २८ — राघव
सिग्नलक चुप्पी
राघव सोमानीक अपार्टमेण्टमे एक अनचिन्हार
चुप्पी बैसि जाइत छैक, जे ओकर बनाओल नहि छल। लाउ किन-हंगक संदेश आबैत अछि — 'खाता स्थगित'
— जे लाउक सामान्य कोडेड भाषासँ भिन्न, चिन्हाजनक शब्द अछि। राघवक पुरान प्रिंटर स्वतः
चलि उठैत अछि आ मृतक/पीड़ित सभक नाम छापय लगैत अछि (उज्ज्वल झा, मुन्ना पासवान, सरयू
मजदूरिन)। राघवक बचपनक पृष्ठभूमि खुलैत अछि — पिताक हार्डवेयर दुकानमे उधार-बहीसँ सीखल
सबक जे 'नाम लिखब मूर्खता अछि, खाता रखू' — इएह दर्शन ओकर पूरा अपराध-कारोबारक (टुकड़ा-टुकड़ा
बाँटल म्यूल-अकाउण्ट जाल) आधार बनल छल। राति ओकरा अपन पहिल शिकार (एकटा छात्र, जकर
नाम ओकरा मोन नहि पड़ैत) क स्मृति सतबैत अछि — नाम मोन नहि पड़बाक खालीपन ओकरा भीतरसँ
तोड़ि दैत अछि। ओ अपन सिम-कार्ड सभ तोड़ैत अछि, आ अन्ततः एकटा फाइल बना अपन पहिल शिकारक
नाम (अरुणेश कुमार) खोजि निकालैत अछि। भोरे ओ ओहि पुरान छात्रावास जाइत छथि जतय ई शिकार
भेल छल — चाहबला अखनो ओ कथा मोन राखने अछि ('बाप दुकान बेचलक, लड़का पागल सन भऽ गेल')।
लोक-स्मृतिक ई स्थायित्व राघवकेँ हिला दैत अछि। अध्यायक अन्तमे लाउक फेर पुरान मार्ग
खोलबाक आदेश आबैत अछि, मुदा राघवक अंगुरी टाइप करैत अछि — 'नामक सूची बनि रहल' — जे
ओकर परिवर्तनक पहिल संकेत थिक।
हांगकांगक शीशाक घरमे लाउ किन-हंगकेँ (जे
कहियो सपना नहि देखैत छथि, केवल 'प्रोजेक्शन') एकटा भयावह सपना आबैत अछि — ओकर घरमे
पानि भरय लगैत अछि, जाहिमे तैरैत मोबाइल फोनमे उज्ज्वल झा, सरयू, आ अनगिनत डिजिटल-अरेस्टक
पीड़ित एक्के प्रश्न पुछैत छथि — 'हमर मृत्यु/हानिक लाभ कोन देशक खातामे लिखल गेल?'
चारि गोहि (पुल-दुर्घटना, अदालत, हार्वर्ड, आ महामारीक कमाइक प्रतीक) ओकरा घेरि लैत
छथि। सपना हार्वर्डक सभागारमे बदलैत अछि जतय एडवर्ड ब्रूमक भाषणक हर शब्दक नीचाँ लाभक
राशि चमकैत अछि, आ अन्ततः बूढ़बा भूत पीपरक डारिपर बैसल लाउसँ कहैत छथि — 'अहाँक खाता
बहुत साफ अछि, खाली एक कॉलम नहि अछि — निन्न।' लाउ जागिकऽ अपन सहायिका मेई लानसँ बुझैत
छथि जे राघव सम्पर्कहीन अछि, चन्द्रपाल चिन्तित अछि, आ हरिहरन गढ़ नारिकेल गेल छथि।
ओकर टेबलपर स्वतः एकटा नारिकेल पात प्रकट होइत अछि, जकर स्पर्शसँ ओकरा धड़कन अनुभव
होइत अछि — 'आब अहाँक मोन टांगल।' अध्यायक अन्तमे ओ राघवक एक्सेस बन्द, बत्राक भुगतान
रोकबाक, आ हरिहरनक खर्च अलग करबाक आदेश दैत छथि — प्रकटतः व्यापारिक निर्णय, मुदा वस्तुतः
अपन सपनासँ बचबाक प्रयास, जे विफल होइत अछि: साँझमे समुद्रपर एकटा गोहि, एहि बेर मुँहमे
कागच लेने, ओकर घर दिस तैरैत देखार होइत अछि।
अध्याय ३० — धूर्त
सभक भीतरक अदालत
एकहि राति पाँचू धूर्त (बटुकनाथ हरिहरन, चन्द्रपाल
बत्रा, राघव सिग्नल, लाउ किन-हंग, आ पहिल बेर स्पष्ट रूपसँ एडवर्ड ब्रूम सेहो) अपन-अपन
कमरामे एकसंग जागि जाइत छथि, बिनु कोनो समनक। बटुकनाथक जीतक आदेशक 'निरस्त' शब्दक बीचसँ
मृतकक नाम बहरा रहल अछि; एकटा बालक (बाल्यकालक प्रतीक) ओकरासँ नाम पढ़बाक आग्रह करैत
अछि। चन्द्रपालक स्क्रीनपर म्यूल-खाताधारीक नाम स्वतः खुजैत रहैत अछि — पासबुक ओकरासँ
कहैत अछि, 'भूखक सहमति आ कानूनक सहमति एक नहि होइत।' राघवक कमरामे बन्द खिड़की रहितहु
पात झड़ैत अछि, जाहिपर ओकरे भेजल जुआ-ठगीक अधूरा वाक्य लिखल अछि। लाउ किन-हंगक शीशाघरमे
एकटा मेज उगि आबैत अछि जाहिपर कटोरामे रक्त-दवा-टूटल-काँचक वस्तु राखल छल, आ आवाज पुछैत
अछि — 'मृत्युमे अहाँक हिस्सा कतेक?' ब्रूमक भाषणक मसौदामे 'गरिमा' शब्दक किनारसँ कीचड़
बहैत अछि। सभ पाँचूक भीतरी अदालतमे एकटा खाली कुर्सी छल — जिनका ओ सभ हरौने छल, हुनकर।
प्रश्न पुछल गेल — 'जकरा हरौलहुँ, ओ कतय अछि?' — आ उत्तर आबैत अछि: चन्ना गाछीमे, पाठशालामे,
पातमे, मोबाइलमे, सभागारक बाहर। भोरे सभकेँ मात्र प्रतीक्षा भेटैत अछि, दण्ड नहि।
चन्ना गाछीक रातिक फैसलाक बाद पीड़ित-पक्ष
प्रतिशोध नहि, काजमे लागि जाइत अछि। अनन्या कबड्डीक मैदानमे बीचक रेखा हटा दैत छथि
— 'जे हारल कहल जाएत, ओकरा दोसर काज देल जाएत।' देविका साह उज्ज्वलक टूटल मोबाइल लऽ
गामक पुरान चौपालपर पहिल पाठ लिखैत छथि; निशांत झा बच्चा सभकेँ म्यूल-अकाउण्टक भाषा
समझबैत छथि; सौम्या रामनाथन सरकारी कागचक क्रूर भाषा ('अघोषित मृत्यु', 'प्रक्रियात्मक
विलम्ब') केँ गामक बोलीमे अनुवाद करैत छथि; मीरा सार्वजनिक शपथ दोहरबैत छथि — 'ककरो
प्रेम ककरो विरुद्ध साक्ष्य नहि बनत।' ईरा विदेशमे 'पात-पाठ' नामक सभा शुरू करैत छथि।
गोप कुमार आ ईशान दत्त डेटाकेँ कथामे बदलैत छथि, आ जतय सपना नहि भेटय ओतय 'खाली स्थान'
छोड़बाक सिद्धान्त स्थापित करैत छथि। धूर्त सभकेँ खबर भेटैत अछि जे विरोधी पक्ष कोनो
अपील, आरोप, वा सभा नहि कऽ रहल — केवल पढ़ा रहल अछि, जकरापर मुकदमा करब कठिन सिद्ध
होइत अछि। अध्यायक अन्तमे गामक हर घरमे संदूक खुजय लगैत अछि आ पुरान कागच सामूहिक स्मृति
बनि जाइत अछि — 'जे लड़ाइ छोड़ि काजमे लागि जाइत अछि, ओकरा हराएब असम्भव होइत अछि।'
चन्ना गाछीक बीच बिनु कोनो चिन्हक एकटा कबड्डी-घेरा
स्वतः बनि जाइत अछि। तीन दल एतय मिलैत छथि — मृतक (सरयू, नन्द आरुणि, मजदूर, उज्ज्वल
आदि, जे अपन नाम बजबैत छथि), बच्चा (जे 'प्रश्न' बजबैत छथि), आ पाँचू धूर्तक मोन (देहसँ
अलग भऽ कऽ आयल, जे अपन पुरान शब्द — प्रक्रिया, खाता, संदेश, प्रतिशत, गरिमा — बजबैत
छथि)। हरेकक साँस ओकर शब्दक अनुसार लम्बा वा छोट होइत छैक। बटुकनाथक 'स्थगन' छोट साँस
होइत अछि; अनन्याक 'प्रश्न' गहींर होइत अछि। मुन्ना पासवान स्वयं ठाढ़ भऽ चन्द्रपालसँ
कहैत छथि — 'हमरा नाम म्यूल नहि, हम मुन्ना छी।' सभ धूर्तक मोन अन्ततः बाहर निकलैत
छथि, मुदा नियमानुसार अपन एक शब्द छोड़ि — 'प्रक्रिया', 'खाता', 'सन्देश', 'हिस्सा',
'गरिमा' — जे चन्ना गाछीमे रहिकऽ अपन अर्थ बदलि दैत अछि (जेना 'खाता' अब मनुष्यक जीवनी
बनि जाइत अछि)। भोरे सभ धूर्तकेँ अपन पुरान शब्दक स्वाद बदलल लगैत अछि। अध्यायक अन्तमे
बुझल जाइत अछि जे 'कबड्डी खतम नहि होइत, साँस बदलैत अछि' — आ फेर आरम्भ होइत अछि।
'तेसर कबड्डी' क पहिल साँस समाप्त भेलाक बाद,
आब पाँचू धूर्तक मोनकेँ गोल घेरामे बैसा कऽ परीक्षा लेल जाइत अछि। अनन्या नियम बनबैत
छथि — जे नाम काटने अछि, ओकरा ओ नाम पूरा बजयबे पड़त, नहि तँ ओ बाहर नहि जा सकत। बटुकनाथक
जीहपर अनायास 'सरयू देवी', 'लखन पासवान' सन नाम आबि जाइत अछि; चन्द्रपालकेँ पूछल जाइत
अछि — 'तोहर असली मालिक के?' — आ 'हांगकांग सँ संदेश किए अबैत छल?' पुछलापर ओकर स्क्रीन-उजासमे
दरार पड़ैत अछि। मुन्ना पासवान स्वयं फेर प्रकट भऽ अपन नाम दोहरबैत छथि। राघवक 'मेटू'
साँस हर बेर एकटा पात झाड़ैत अछि; मीरा ओकरा स्पष्ट कहैत छथि — 'जहर पहुँचबेनिहार हाथ
सेहो जहरक इतिहासमे लिखाइत अछि।' लाउ किन-हंगकेँ नन्द आरुणि पुछैत छथि — 'तोहर हिसाबमे
हड्डी कतेक?' — जे लाभक गणितकेँ तोड़ि दैत अछि। ब्रूम 'गरिमा' कहय चाहैत छथि, मुदा
मुँहसँ 'लाभ' निकलैत अछि। अध्यायक अन्तमे अनन्या घोषणा करैत छथि जे अगिला साँस धरि
हरेक धूर्तकेँ अपन काटल एकटा नाम खोजि पूरा उच्चारय पड़त — 'चारिम साँस समाप्त, अगिला
साँस आरम्भ।'
पाँचू धूर्तक घर-कार्यालयमे अलग-अलग अलौकिक
संकेत आबय लगैत अछि — बटुकनाथक स्नानक पानिमे 'सरयू देवी' नाम तैरैत अछि; चन्द्रपालक
तिजोरीसँ बच्चाक रोदन सुनाइ दैत अछि; राघवक आवाज चलि जाइत अछि आ मैथिली अक्षर परदापर
उगय लगैत अछि; लाउक डेस्कपर स्वतः नारिकेल पात आबि जाइत अछि; ब्रूमक कलमसँ मसीक बदला
पानि बहि 'मजदूर' शब्द बनि जाइत अछि। एतय पाठशालामे नव पाठ शुरू होइत अछि — 'अधूरा
नाम नहि बाजब' — जाहिमे बच्चा सभकेँ कंकड़पर आधा नाम भेटैत अछि जकर बाकी आधा हुनका
खोजय पड़ैत अछि। रातिमे पाँचू धूर्तक मोन एकटा माटिक कटोराक चारुकात बैसारल जाइत छथि
— जँ नाम साँच होय तँ कटोरामे बून्द रहत, झूठ होय तँ धुआँ बनि उड़त। बटुकनाथ सरयू देवीक
पूरा परिचय (मजदूर, टोकरी, अनुपस्थित लिखल जाएब) बजा बून्द बचा लैत छथि — 'पहिल चोट।'
चन्द्रपाल उज्ज्वलक नाम बजैत छथि, मुदा केवल रकम मोन रहलासँ बून्द धुआँ बनि जाइत अछि।
राघव मुन्ना पासवानकेँ 'मुन्ना पासवान, जकर खाता खोलि हम ओकरा अपराधी बनौलहुँ' कहि
बून्द बचा लैत छथि। लाउ 'द बॉय' कहि असफल होइत छथि, मुदा टेढ़-मेढ़ 'उज्ज्वल' बजबाक
प्रयास करैत छथि। ब्रूम 'लेबर', 'वर्कर' मे असफल भऽ अन्ततः 'सरयू देवी' बजि बून्द बचबैत
छथि। पाँचम साँसक अन्तमे बूढ़बा भूत कहैत छथि — 'जे एक नाम कहि देलक, से मुक्त नहि,
आब ओकरा नामक घर धरि जाए पड़त।'
छठम साँस आरम्भ होइत अछि — नाम कहबाक बाद
अब ओकर घर धरि जायब पड़त। अनन्या माटिमे पाँच घर बनबैत छथि (सरयू देवी, मुन्ना पासवान,
उज्ज्वल, आदि)। बटुकनाथ हरिहरनक टिकट स्वतः 'सरयू देवीक देहरी' मे बदलि जाइत अछि; ओ
रेलयात्रामे फेर बूढ़बा भूत (वेशधारी) क सामना करैत छथि — 'आइ धारा नहि, आँगन पढ़ब।'
सरयू देवीक टूटल घरपर पहुँचि, एकटा वृद्धा ओकरा धूलि आँखिमे लगयबाक सलाह दैत छथि —
धूलि लगयतहि ओकरा सरयूक अन्तिम दिन देखार होइत अछि, आ ओ जमीनपर बैसि जाइत छथि। चन्द्रपाल
बत्रा उज्ज्वलक घरक तस्वीर (झुकल छप्पर, तकियापर दाँतक निशान) परदापर देखि विचलित होइत
छथि, मुदा घर स्वयं नहि जाइत छथि — देविकापर दबाव हटयबाक आदेश दैत छथि। राघव मुन्नाक
अधूरा पता (जानि-बूझि अस्पष्ट राखल गेल) खोजि 'पासवान टोली, नदीक दक्खिन, पुरान पीपर
लग' लिखैत छथि — पात स्थिर भऽ जाइत अछि। लाउ किन-हंगक नक्शापर बाजारक बदला लाखो देहरी
चमकय लगैत अछि। एडवर्ड ब्रूम मंचपर 'सरयू देवी' नाम गलत उच्चारणसँ पढ़ैत छथि। राति
पाँचू मोन माटिक देहरीपर पएर रखबाक परीक्षामे बटुकनाथ आ राघव सफल होइत छथि, चन्द्रपाल
असफल (देहरी पाछाँ हटि जाइत अछि), लाउ एक्को देहरीपर पएर नहि राखि पबैत छथि, ब्रूम
सरयू देवीक देहरीपर मौन रहि जाइत छथि।
सातम साँसमे प्रत्येक धूर्तकेँ पीड़ितक घर,
भय, आ सपना — तीनू जानय पड़त। बटुकनाथ सरयू देवीक घरमे भूखल बच्चा आ राखिपर उगल 'प्रतीक्षा'
अक्षर देखैत छथि। चन्द्रपाल उज्ज्वलक घरमे देविकाक सामने ठाढ़ भऽ 'केवल परामर्शदाता'
कहय चाहैत छथि, मुदा उज्ज्वलक अधूरा पत्र ('दीदी, हम गलत छलौं, मुदा अपराधी नहि छलौं')
देखि आँगुर थिर भऽ जाइत छन्हि। राघव मुन्नाक पिता आ मायसँ भेंट करैत छथि — माय ओकरा
गमछा देखा पुछैत छथि 'अहाँक नोकरी एहेन होइत अछि?' लाउ किन-हंगकेँ पहिल बेर बुझना जाइत
अछि जे 'आँकड़ा' वास्तवमे घरक लोक अछि। एडवर्ड ब्रूम मैथिलीमे 'माफ करू' लिखबाक अभ्यास
करैत छथि, आ अन्ततः कच्चा वाक्यमे लिखैत छथि — 'सरयू देवी, हमर अपराध अहाँक नाम नहि
जानब सेहो अछि।' सपनाक भागमे बुझना जाइत अछि जे सरयू देवीक सपना छल बच्चाक पढ़ाइ, उज्ज्वलक
सपना छल देविका डेराइ नहि, मुन्नाक सपना छल पिता माथ नीचाँ नहि झुकाबथि। राति परीक्षामे
बटुकनाथ घर कहि सकैत छथि भय आधा, सपनापर चुप; चन्द्रपाल घर देखलनि मुदा सपनापर मौन;
राघव तीनू कहि कानि पड़ैत छथि; लाउ एक्को घर पूरा नहि कहि सकैत छथि; ब्रूम एक नाम कच्चा
उच्चारणमे कहैत छथि। बूढ़बा भूत फैसलाक बदला 'गृहकार्य' दैत छथि।
सातम साँसक तीन कंकड़ (घर, भय, सपना) बच्चा
सभक जेबीमे दिन भरि खनखनाइत रहैत अछि। धूर्त सभक कमरामे सेहो रहस्यमय ढंगसँ कंकड़ आ
पात प्रकट होइत अछि, जे हुनका सभक बाल्यकाल आ अपराधक 'आरम्भ' खोलैत अछि — बटुकनाथकेँ
अपन पिताक चालान-छुड़ाइ दलालीक स्मृति; चन्द्रपालकेँ अपन पहिल ठगल किसान (जकर चेहरा
उज्ज्वलसँ मिलैत अछि) आ ईमानदार मित्र शमीमक स्मृति; राघवकेँ अपन बचपनक नाम 'राघवेश'
आ अपन बेटाक प्रश्न ('म्यूल की होइत अछि?'); लाउकेँ अपन गरीब बचपनक घर आ मायक सपना
('हम तोरा गरीबीसँ निकाललहुँ कि तू गरीब सभकेँ आँकड़ा बनाबह?'); ब्रूमकेँ अपन कम्पनीक
पुरान गोदाममे राखल भारतीय नदीक गलत-वर्तनी पट्टिका। पाठशालामे बच्चा सभ पाँचू धूर्तक
नाम माटिपर लिखि हुनकर 'अपराधक आरम्भ' (छोट छूट, समयक बिक्री, नामक काट, गरीबीक बदला
गरीबसँ, संख्यामे दोष छिपाब) पढ़ैत छथि — मीरा आ सौम्या स्पष्ट करैत छथि जे पीड़ा बुझब
अपराधक क्षमा नहि, मुदा अपराधक जड़ि काटबाक उपाय अछि। अध्यायक अन्तमे चन्द्रपाल आ राघव
पहिल बेर बिनु वकीली भाषाक फोनपर बजैत छथि — 'हमरा मोन पड़ि रहल अछि' — मुदा पूर्ण
पश्चाताप नहि, केवल स्मृतिक आरम्भ।
आठम साँसक बाद खेल दू दिन बन्द रहैत अछि
— बूढ़बा भूत कहैत छथि जे नाम लिखि देने भरि नहि होइत, ओकर उच्चारण सिखेबाक काल देबय
पड़ैत अछि। पाँचू धूर्तकेँ रहस्यमय ढंगसँ पीड़ितक नाम गलत/सही उच्चारण करय पड़ैत अछि
— बटुकनाथकेँ चायक झागमे 'भोला नट' (भोलानाथ नहि) सुनाइ दैत अछि; चन्द्रपालक प्रमाणपत्रपर
'नाम बेचबाक डिग्री नहि देल गेल छल' उभरैत अछि; राघव पोटलीक टुकड़ा जोड़ि 'मुन्ना पासवान'
नाम पूरा करैत छथि, आ ओकर सोझाँ मुन्नाक आकृति प्रकट भऽ कहैत अछि — 'खच्चर हमर जीविका
नहि, तोहर जाल छल।' लाउ किन-हंगक कर्मचारी नाम छोट कऽ लिखैत छला (बी. नट, यू. झा),
मुदा एहि राति पूरा नाम जल-बिन्दुक रूपमे उभरैत अछि। एडवर्ड ब्रूम सार्वजनिक सभागारमे
नाम गलत पढ़ि अपमानित होइत छथि। गढ़ नारिकेलमे 'तीन पातक विधान' स्थापित होइत अछि
— प्रत्येक नामक संग घर, मृत्यु, आ अपमान पढ़ल जाय। हुलासी (लोकोत्तर पात्री) पहिल
बेर स्वयं अपन कथा सुनबैत छथि — इनारमे दुर्घटनासँ मृत्यु भेल छल, मुदा गामक लोक ओकरा
'आत्महत्या' कहि अपमानित कएलक। बूढ़बा भूत घोषणा करैत छथि जे आब धूर्त सभकेँ प्रत्येक
राति एकटा नाम सही पढ़य पड़त, नहि तँ हुनकर अपन हस्ताक्षर धुँधला होयत लागत — जे अध्यायक
अन्तमे सचमुच घटैत अछि (बटुकनाथक हस्ताक्षरसँ 'हरि' गायब, बत्राक 'त्र' धुँधला आदि)।
नवम साँसक बाद गढ़ नारिकेलमे एकटा भीतरी,
प्रतीक्षारत शान्ति उतरैत अछि। नाम पढ़ल जा चुकल अछि, मुदा घर अखनो अधखुलल — घर बनबैत
अछि स्मृति, भोजन, श्रम, गीतसँ। देविका उज्ज्वलक फाटल फोनक परदामे अपन नहि, पूरा गामक
चेहरा देखैत छथि, आ नव पाठ लिखैत छथि — 'भय गुप्त राखल गेल तँ व्यापार बनैत अछि।' दसम
साँसक असली काज होइत अछि — 'पानि बिलमे पठेनाइ', यानि ज्ञानकेँ हर गाम-स्कूल-परिवार
धरि पहुँचायब। सौम्या सरकारी भाषाकेँ लोकभाषामे अनुवाद करैत छथि ('वित्तीय अनियमितता'
→ 'बच्चाक डर कीनल गेल')। एकटा बैंक-बाबू, जकरा बच्चा सभ मुन्नाक कथा सुनबैलक, अपन
रजिस्टरमे तीन म्यूल-खाता चिन्हैत छथि — 'दसम साँसक पहिल विजय, धूमधाम बिना।' बटुकनाथ
गामक बाहरी सरायमे रुकल छथि, मुदा भीतर प्रवेशक लेल नाम बजयतहि बूढ़बा भूत पुछैत छथि
— 'एहि नामक भीतर कतेक नाम बन्द अछि?' — जे ओकरा अपन पिताक (गरीबक नाम-लेखनक) स्मृति
देखबैत अछि। राघव भागबाक लेल एयरपोर्ट टिकट खोलैत छथि, मुदा नाम भरबाक कोठरीमे हाथ
रुकि जाइत अछि — 'असली नाम कोन?' रातिमे प्रतीकात्मक भोज होइत अछि जतय हर मृतकक नाम
लग चाउर-नून-पानिक भेंट चढ़ायल जाइत अछि। अध्यायक अन्तमे ओसक बून्दमे एकटा शब्द उभरैत
अछि — 'आब।'
एगारहम साँस भोरक ओसपर लिखल 'आब' शब्दसँ शुरू
होइत अछि — बुझना जाइत अछि जे नाम पढ़ब पर्याप्त नहि, आब जीवन (भूख, वस्तु, दैनिक विवरण)
पढ़बाक अछि। बच्चा सभ हर नामक संग एकटा वस्तु आनय लगैत छथि — भोला नटक टिफिन, उज्ज्वलक
फाटल फोन-शीशा, मीराक कागच ('हमर प्रेम अपराध नहि'), नन्दक धुँआ खाएल ब्लूप्रिन्ट।
बटुकनाथ अपन पिताक पुरान नाम-पर्ची जेबीमे लऽ चन्ना गाछी घुरैत छथि। चन्द्रपालक प्रेस-वक्तव्यक
शीर्षक स्वतः बदलि 'हमरा सेहो पढ़ू' बनि जाइत अछि। राघव सिम-कार्डक टुकड़ा जोड़ि मुन्ना
पासवानक नाम आ चेहरा फेर पबैत छथि। एकटा बैंक-बाबू 'लोक देखू' लिखि चौदह म्यूल-खाता
चिन्हैत छथि। लाउ किन-हंगक मेजपर नूनक दाना गिरैत अछि — भोजनक भाषा, सौदाक नहि। एडवर्ड
ब्रूमक भाषणक बीच स्क्रीनपर टिफिनक चित्र उभरि आबैत अछि। मीरा निजताक मण्डलमे स्पष्ट
करैत छथि — 'जे वस्तु हम इच्छासँ साझा करब, ओ स्मृति; जे डरा कऽ छीनल जाय, ओ हिंसा।'
सरयू महतोक बेटी कमली पहिल बेर सभामे आबि अपन मायक टूटल पायल राखैत छथि — 'बाबूजी मरम्मत
करयबाक कहि गेल छला, नहि घुरलाह।' महादेव साह नामक एकटा गुप्तचर (चन्द्रपालक भेजल)
अपन पूरा नाम नहि लिखि सकैत छथि, आ बूढ़बा भूत कहैत छथि — 'जे अपन पूरा नाम नहि लिखि
सकैत, से दोसराक नाम मेटबय आयल अछि।' अध्यायक अन्तमे बच्चा सभ हर वस्तुक 'रास्ता'
(कारखानासँ पुल धरि, दुकानसँ ठगक हाथ धरि) खोजय लगैत छथि — 'जे जीवन पढ़त, से रास्तासँ
बचि नहि सकत।' ब्रूम भाषणक बीच पानिमे नूनक स्वाद पाबि थरथरा जाइत छथि।
बारहम साँस शुरू होइत अछि — नाम आ वस्तु सँ
आगाँ बढ़ि आब हर मृतकक 'रास्ता' (जीवन-यात्रा) बनाओल जाइत अछि, चाउर-हल्दी-नून-पानिसँ
माटिपर चित्रित। भोला नटक रास्ता (घरसँ ठेका-कैंप धरि), सरयू महतोक रास्ता (टिफिनसँ
पुलक पाया धरि — 'पाया पर नहि, गिनती सँ खसल'), उज्ज्वलक रास्ता (घर-स्कूल-मोबाइल दुकान-कर्जा-डिजिटल
अरेस्तक डर-छत) बनैत अछि। निशांत झा मुन्ना पासवानकेँ तीन कटोरी (नाम, खाता, डर) देखा
प्रश्न पुछैत छथि — मुन्ना कहैत छथि 'डर हमर नहि छल, हमरा देल गेल छल।' चन्द्रपालक
कम्प्यूटरमे 'रास्ता' नामक फोल्डर स्वतः खुजि जाइत अछि, जाहिमे माटिपर बनल कटोरीक चित्र
भेटैत छन्हि। राघव अपन तोड़ल फोनसँ धूलिक बदला पात निकलैत देखैत छथि, आ लाउ किन-हंगकेँ
संदेश पठबैत छथि 'रस्ता घुरि रहल अछि' — लाउ उत्तर दैत छथि 'काटि दिअ।' लाउक टेबलपर
नूनक दाना रेखा बनि भारत-बिहार-गढ़ नारिकेल धरि पसरैत अछि। एडवर्ड ब्रूमक भाषणक बीच
माइकसँ चम्मच-टिफिनक खनखनाहट सुनाइ दैत अछि। गढ़ नारिकेलक एक बुजुर्ग स्त्री, जकर बेटा
पुलमे मरल छल, पहिल बेर आबि केवल एतबे कहि पबैत छथि — 'भादवक सोम' (जे दिन बेटा घरसँ
निकलल छल) — आ बूढ़बा भूत कहैत छथि 'जे अंश भेटत, ओहि अंशकेँ सत्यसँ भरू।' अध्यायक
अन्तमे प्रत्येक रास्तामे एकटा 'मोड़' (जतय अपराध रोकल जा सकैत छल) चिन्हित होइत अछि,
आ ओसमे लिखल भेटैत अछि — 'भार उठू।'
तेरहम साँसमे बच्चा सभ दू वृत्त बनबैत छथि
— 'जिनका पर अपराध भेल' आ 'जिनका द्वारा अपराध भेल' — आ अनन्या तेसर, सभसँ भारी वृत्त
जोड़ैत छथि: 'जिनका सभ देखलन्हि आ चुप रहलाह।' भोला नटक भारी टिफिन मुन्ना पासवानकेँ
उठाबय पड़ैत अछि — देविका कहैत छथि 'ई तोहर अपराध नहि, मुदा समाजक भार अछि' — आ ओहि
दिनसँ गामक भोजन-सूचीक नियम बनैत अछि। बटुकनाथ हरिहरनक जीत-आदेशक फाइल शारीरिक रूपसँ
भारी भऽ जाइत अछि — ओ बुझैत छथि जे फाइलमे कागच नहि, समय भरल अछि। चन्द्रपालक स्क्रीनपर
म्यूल-खाता सभ ईंट बनि टेबलपर खसैत छथि। राघव अपन तकियाक नीचाँ पाथर-पात पबैत छथि,
जाहिपर लिखल अछि 'कॉल नहि काटल गेल', 'भय बेचायल' आदि — हुलासी ओकरा फेकबासँ रोकैत
छथि। लाउ किन-हंगक कलमसँ स्याहीक बदला नूनक पानि बहैत अछि — 'भार हस्तान्तरण नहि, भार
स्वीकार।' एडवर्ड ब्रूमक रिपोर्ट सूखबे नहि करैत। गढ़ नारिकेलमे भारक पाठक दोसर चरणमे
हर वस्तुकेँ काजमे बदलल जाइत अछि (टिफिन अन्न-सूची बनल, हेलमेट सुरक्षा-संकल्प), आ
गोप कुमार, रमैय्या, सौम्या, मीरा, देविका सभ अपन-अपन 'हिस्सा' (कोताही) स्वीकार करैत
छथि। अध्यायक अन्तमे बटुकनाथ फाइलक एक कोना उठा 'ई असगरे नहि उठत' कहैत छथि, आ बूढ़बा
भूत उत्तर दैत छथि — 'असगरे उठाएब दण्ड। बाँटि उठाएब न्याय।'
तेरहम साँसक बाद बाँटल भार समाप्त नहि होइत,
बल्कि गाम-गाम चलय लगैत अछि — जकर घर पहुँचल, ओकर जिम्मा टरत नहि। बटुकनाथ हरिहरनक
घरक डिग्रीक शीशापर धुन्धमे मृतकक नाम (भोला नट, सरयू, मुन्ना, उज्ज्वल) उभरैत अछि,
आ ओकर बूढ़ी माय अचानक बचपनक नामसँ ('बटुक, कतेक नाम खएलें?') पुछैत छथि — ओकरा बुझना
जाइत अछि जे भीतरी दुनियाँमे प्रवेश दरबाजासँ नहि, मायक जिह्वासँ सेहो होइत अछि। चन्द्रपाल
बत्राक बेटा सपनामे एकटा लड़काकेँ नाम पुछैत देखैत अछि — 'तोहर पिताक कमाइमे हमर फाँसीक
गन्ध अछि।' राघव सिग्नलक पत्नी भातक थारीमे दाना सभकेँ 'खाता बन्द' शब्द बनाबैत देखैत
छथि। लाउ किन-हंग अपन सचिवसँ 'गढ़ नारिकेल' नामक जगह खोजबाक आदेश दैत छथि — नक्शापर
एकटा बिन्दु समुद्रक भीतर नारिकेल पात जरैत जकाँ चमकैत अछि, आ ओकर हस्ताक्षर करय बला
दहिन हाथ काँपि जाइत अछि। गढ़ नारिकेलमे देविका, निशांत, मीरा, सौम्या, ईरा सभ अपन-अपन
काज जारी राखैत छथि — पाठशाला, हिसाब, निजताक शपथ, दस्तावेज-अनुवाद, नाम-पाठ। भूत सभ
आब दुपहरियोमे देखार होयबाक शुरुआत करैत छथि, आ लोथ सभ पात उठाबय लगैत छथि। बा घोषणा
करैत छथि — 'डर आब ओकरा सभक घर गेलै' — मुदा 'जीत' शब्दसँ सावधान रहबाक सलाह दैत छथि:
'काज करैत लोक जीतक घोषणा नहि करैत।'
चौदहम साँसक बाद डर धूर्त सभक देहसँ आगाँ
बढ़ि हुनकर सन्तान-नातिक कापी आ प्रश्नमे प्रवेश करैत अछि। बटुकनाथ हरिहरनक सात बरखक
पोती अपन कापीमे चन्ना गाछीक चित्र बना पुछैत छथि — 'दादाजी ओतय बाहर किएक ठाढ़ छथि?
जे जीतैत अछि, से खेलमे बाहर किएक रहैत अछि?' — प्रश्न बटुकनाथकेँ जड़ि कऽ देैत अछि।
चन्द्रपाल बत्राक घरक सोझाँ किछु ठगीसँ बचल युवक आबि विनम्रतासँ मार्ग-अनुमति पुछैत
छथि; चन्द्रपालक बेटा हुनका जाय दैत अछि आ पिताकेँ स्पष्ट कहैत अछि — 'हमर पढ़ाइ, गाड़ी,
घर, एहि सभक भीतर कतेक मोबाइल बन्द पड़ल अछि, इएह सोचि रहल छी।' राघव सिग्नलक किशोरी
बेटी पुछैत छथि — 'अहाँ सभ गुप्त गप किएक करैत छी? ककर सुरक्षा लेल?' — जकर उत्तर राघवकेँ
नहि भेटैत। लाउ किन-हंगक विदेशमे पढ़ैत पुत्र पुछैत छथि — 'जँ कोनो दिन लोक देशक बदला
अपन नामसँ हिसाब माँगत, तखन?' गढ़ नारिकेलमे बूढ़बा भूत बच्चा सभकेँ कहैत छथि — 'धूर्तक
घरमे जखन बच्चा प्रश्न पूछए, तखन बुझू पात ओकर दुआर पहुँचल।' गोप कुमारक नव फाइल 'दुआर'
मे लिखल भेटैत अछि — 'ओकर सन्तान पहिल दूत होइत अछि।' अध्यायक अन्तमे अनन्या मैदानक
बीच माटिपर मात्र एक शब्द लिखैत छथि — 'ककर?' — जे चारू धूर्तक भीतर एक्के प्रश्न बनि
गूँजैत अछि।
पन्द्रहम साँसक 'ककर' प्रश्नक बाद, सोलहम
साँसमे धूर्त सभक घरक भीतरसँ पुरान बन्द हवा (घूसक गन्ध, डरक ताला) बाहर निकलय लगैत
अछि। बटुकनाथ हरिहरनक पोतीक चित्रमे भूत-प्रेतक संग तीन नव आकृति — कागच खाएबला बूढ़,
मोबाइल चिबाएबला लोक, मुँह बिनु व्यापारी — देखार होइत अछि, आ ओ स्पष्ट पुछैत छथि
'अहाँ खेलमे बाहर किएक ठाढ़ छी?' चन्द्रपाल बत्राक बेटा पिताक गाड़ी घुरा दैत छथि
— 'हुनकर नामक जगह हमर नाम किएक?' — आ चुप्पीमे माय राहत अनुभव करैत छथि। राघव सिग्नलक
किशोरी बेटी 'चुप्पीक नोंद' नामक कॉपी बनबैत छथि जाहिमे ओ पिताक अनुत्तरित प्रश्न लिखत।
लाउ किन-हंगक पुत्र विद्यालयमे 'लाभक वंश आ नामक ऋण' शीर्षक निबन्ध पढ़ि 'हम एहि वंशक
उत्तराधिकारी नहि बनए चाहैत छी' कहैत छथि — सभागारमे केवल मौन, ताली नहि। एडवर्ड ब्रूमक
नातिन पुछैत छथि जे मरल लोकक नाम कतय राखल जाइत अछि — 'जटिलता नाम मेटेबाक अनुमति नहि
देत।' गढ़ नारिकेलमे बूढ़बा भूत स्पष्ट करैत छथि — 'बच्चाक दल प्रश्नक दल होइत अछि,
ककरो विरुद्ध नहि, झूठक विरुद्ध जन्मैत अछि।' अध्यायक अन्तमे बच्चा सभ एक स्वरमे घोषणा
करैत छथि — 'जे नाम मेटाएल गेल, से हम लेब। जे लाभ नाम मेटा कऽ बनल, से हम छोड़ब।'
अध्याय ४६ — उत्तराधिकारक
अन्हार
सत्रहम साँसमे धन अपन उत्तराधिकारी ताकैत
अछि, मुदा उत्तराधिकारी सभ धनक पाछाँक अन्हार दिस तकय लगैत छथि। बटुकनाथक पोती खाली
कागचपर तीन गोला (घर, खाता, नाम) बनाबि पुछैत छथि 'घरक पएर किए?' — 'जँ घर ककरो मरल
पएरपर बनल हो तँ ओ राति चलैत होएत।' हरिहरनक वसीयतनामामे 'चल सम्पत्ति' क ठाम 'चल मृतक'
उभरि आबैत अछि। चन्द्रपालक बेटा पिताकेँ मुन्ना पासवान, उज्ज्वल झा, सरयू सन नामक सूची
देखा पुछैत छथि 'ई सभ हमर साझेदार छल?' — आ अपन नामपर लगल लाभक स्रोत नहि बतायल जा
सकलापर हटयबाक माँग करैत छथि। राघव सिग्नलक पत्नी भोजनमे रोज एक दाना अलग राखैत छथि
'जेकरा घरक भात छिनायल, तकरा लेल।' लाउ किन-हंगक नातिन शीशापर नील गाछ बनबैत छथि, जाहिक
डारिपर मोबाइल-फल सभमे आवाज पुछैत अछि 'हमर मृत्यु कोन कानूनमे लिखल?' गढ़ नारिकेलमे
बच्चा सभ नव खेल बनबैत छथि — कोनो वस्तु उठयबासँ पहिने 'ई ककर श्रम, ककर हानि, ककर
नाम' पुछल जाय। बूढ़बा भूत दिनक उजासमे पूर्ण देखार भऽ नव नियम दैत छथि — 'जे धन नाम
मेटा कऽ बनल, तकरा लेल कानू नहि, भने ओहिसँ वंचित रहू। वंचित रहबो कखनो-कखनो मुक्ति
होइत अछि।' अध्यायक अन्तमे अनन्या 'इन्कार' शब्दकेँ काटि 'चयन' लिखैत छथि — 'ओ सभ चुनि
रहल अछि जे कोन कथा अपना संग राखब' — आ बूढ़बा भूतक फूँकसँ खाली कागच माटिमे धँसि नारिकेलक
अंकुर बनि उगैत अछि।
अठारहम साँसमे बा गज-ग्राह पौराणिक कथा सुनबैत
छथि (गज ग्राहसँ पकड़ल जाइत अछि, बल घटैत अछि, अन्ततः पुकार करैत अछि) — आ चन्ना गाछी
एकर व्यावहारिक खेल बनबैत अछि, जाहिमे धूर्त सभक उत्तराधिकारी (हरिहरनक पोती, बत्राक
बेटा आर्यन, राघवक भानजा, लाउ किन-हंगक परिवारमे पोसाएल मेइ-लता नामक लड़की) 'ग्राह'
आ 'गज' क भूमिका खेलैत छथि। नियम — गज केवल मृतकक सही नाम बजाकऽ पानिक पकड़िसँ मुक्त
भऽ सकैत अछि। अनन्या 'सरयू', 'उज्ज्वल', 'नन्द आरुणि' बजि हरिहरनक पोतीक पकड़िसँ छूटैत
छथि। हरिहरनक पोती 'जे घरक पएर मरल पएर पर बनल, से घर राति चलैत अछि' कहि बत्राक बेटाकेँ
छोड़बाबैत छथि। आर्यन (बत्राक बेटा) पहिने 'प्रतिशत', 'सिग्नल', 'कमीशन' बजि असफल रहैत
छथि, अन्ततः अपन नाम आ 'उज्ज्वल झा' बजि मुक्त होइत छथि — 'ओ पहिल बेर अपन पिताक घरसँ
बाहर निकलल जेकाँ भेल।' समानान्तर दृश्यमे दिल्लीमे सत्यव्रत मेहता गज-ग्राह आख्यानक
पुरान पोथी पढ़ैत बुझैत छथि जे एहि उपन्यासमे केओ गजक तरहें 'पुकारल' नहि — व्यवस्था
कान बन्द केने छल — आ ओ अपन कक्षमे एकटा स्वीकार-पत्र लिखैत छथि, मुदा हस्ताक्षर नहि
करैत छथि, कागच जेबमे राखि लैत छथि। बूढ़बा भूत आ पनिडुब्बी बीच वाद-विवाद होइत अछि
जे उद्धार गजक नाम-पुकारसँ होइत अछि कि ग्राहक अपन पकड़िक इतिहास बुझलासँ — 'भूखकेँ
धर्म बना देब अपराध अछि।' अध्यायक अन्तमे बा भविष्यवाणी करैत छथि — 'सत्यव्रत मेहता
अन्तमे तलवार लऽ कऽ नहि आएताह, अपन कान लऽ कऽ आएताह।'
उन्नैसम साँसमे चन्ना गाछीमे कबड्डीक बदला
'पुकार' क अभ्यास होइत अछि — अनन्या खाली कटोरा राखि कहैत छथि 'खाली कटोरा आवाजक घर
होइत अछि'। सरयू, उज्ज्वल (देविकाक हाथमे भाइक बन्द फोनसँ स्वतः उभरल पंक्ति — 'हम
हारल पैसा नहि छी, हम घरक भोर छी'), आ मुन्ना पासवान (जे स्वयं आबि अपन गलती स्वीकार
करैत छथि — 'हमरा बूझल नहि छल जे हमर अंगूठा ककर लाश उठाओत') क पुकार सुनल जाइत अछि,
आ मुन्ना ओहि दिनसँ पाठशालाक पहिल स्वयंसेवक बनैत छथि। समानान्तर दिल्लीमे सत्यव्रत
मेहताक मेजपर पीतल घण्टी स्वतः बाजैत अछि; राति सपनामे एकटा नेनी पुछैत छथि 'नाम सुनए
लेल कान भीतर होइत अछि' — भोरे चारि बजे ओ बिना गाड़ी-सुरक्षाक, पैदल आ फेर सामान्य
ट्रेन-डिब्बासँ गढ़ नारिकेल यात्रा शुरू करैत छथि। साँझमे ओ चन्ना गाछी पहुँचि कऽ घोषणा
करैत छथि — 'हम बहुत देर सँ आएल छी... आइ हम सुनब।' एहि वाक्यपर खाली कटोरामे अपने
पानि उगि आबैत अछि। ओ 'सरयू' क पूरा नाम लिखय बैसैत छथि, आ पात कहैत अछि — 'नाम पूरा
तखन होएत जखन घरक नाम, श्रम, प्रतीक्षा, आ मुआवजाक झूठ सेहो लिखब।' राति भरि सत्यव्रत,
फेर अनन्या, देविका, मुन्ना, हरिहरनक पोती, बत्राक बेटा — सभ बारी-बारी नाम लिखैत छथि।
अन्तमे सत्यव्रत स्वयं अपन मौनक स्वीकृति दैत छथि — 'जतेक बेर हमर मौन झूठक सहारा बनल,
ओ सभ मौनक नाम सेहो एहि अभिलेखमे लिखू' — आ बच्चा सभ माटिपर 'मौन: सत्यव्रत मेहता'
लिखैत छथि। अध्यायक अन्तमे सत्यव्रत गोलक बाहर बैसि केवल सुनैत छथि — 'सुनबाक दण्ड
ओहि राति वरदान जेकाँ लागल।'
बीसम साँसमे बूढ़बा भूत स्पष्ट करैत छथि जे
केवल मृतकक नाम लिखलासँ पुकार अधूरा रहत — 'जे देखलक आ चुप रहल, ओकर नाम' सेहो लिखबाक
अछि। सत्यव्रत मेहता एकटा 'मौनक अभिलेख' शुरू करैत छथि, जाहिमे सरयूक नाम लग 'ओहि अधिकारीक
मौन जे नाम पूछब जरूरी नहि बुझलक' लिखल जाइत अछि। देविका अपन नाम स्वयं 'बहिनक मौन'
लिखैत छथि। मुन्ना पासवान बुझैत छथि जे बैंकक बाबू शंका देखितहु चुप रहल छला। एहि बीच
बटुकनाथ हरिहरनक कागचपर 'जखन अहाँ जानैत छलहुँ, तखन चुप किए छलहुँ?' उभरैत अछि; चन्द्रपाल
बत्राक फोन स्क्रीन-मरम्मतक दुकानदार डरि जाइत छथि — 'बाबू, ई मोबाइल नहि, गवाही अछि।'
राघव सिग्नलक तकियाक नीचाँ पुरान मेटाओल आदेश-वाक्य पात बनि झरैत छथि। गढ़ नारिकेलमे
बैंकक बाबू, अस्पतालक कम्पाउण्डर, आ वकीलक मुंशी सेहो अपन-अपन मौन लिखैत छथि — 'अन्य
टिप्पणी खाली छोड़बाक मौन', 'ऊपर कहि कऽ चेहरा बचेलहुँ', 'दरबाजाक मौन'। ईरा विदेशी
सभागारक ताली-कागचकेँ उनटा कऽ 'विदेशी सभागारक मौन' लिखैत छथि। साँझमे खाली कटोरा स्वयं
बाजि उठैत अछि — 'मौन लिखल गेल, आब जे नाम लिखल गेल, ओकरा पढ़ब।' हरिहरन आ चन्द्रपालक
बेटा (आर्यन) सार्वजनिक रूपसँ सरयू आ उज्ज्वलक नाम काँपैत आवाजमे पढ़ैत छथि — चन्द्रपाल
शहरमे अपन छाती पकड़ि बैसि जाइत छथि। बूढ़बा भूत अन्तिम पंक्ति कहैत छथि — 'जे सुनि
कऽ काजमे लागत, ओकर मौन धीरे-धीरे पात बनि झरत। जे सुनि कऽ फेर चुप रहत, ओकर मौन ग्राह
बनि पएर पकड़त।'
सत्यव्रत मेहता गाछीक बाहर ठाढ़ रहि जाइत
छथि, कारण भीतर जेबाक पहिल नियम अछि — पहिने अपन देहक आवाज सुनू। गाछी बीच अचानक एकटा
पोखरि बनि जाइत अछि जाहिमे टूटल-फूटल अक्षर जुड़ि-जुड़ि नाम बनैत अछि (सरयू देवी, बुधन
मियाँ, जगेसर पासवान, उज्ज्वल झा)। अनन्या सत्यव्रतकेँ कहैत छथि जे 'जे कतेको बेर चुप
रहल, ओकर नाम सेहो लिखाइत अछि' — सत्यव्रत अपन नाम स्वयं पानिमे बजैत छथि: 'सत्यव्रत
मेहता। मौन।' गाछीक पछुआरी सँ एकटा विशाल गज-सन छाह प्रकट होइत अछि, जकर पएर लोभ-भय-पद-मर्यादाक
भीतरी ग्राहमे बान्हल अछि — जखन नाम सभ (सरयू, बुधन, उज्ज्वल, नन्द आरुणि...) एक-एक
बजैत अछि, गजक बेड़ी टूटैत अछि, आ अन्ततः ओ आकाश दिस तकि 'स्वीकार' निकालैत अछि (मुक्ति
आ मृत्यु एक्के देहमे आबि जाइत अछि)। बटुकनाथ हरिहरनक छाह गाछीक किनारपर आबि 'अधिकार-क्षेत्र
कतय अछि' चिचियाइत अछि — बूढ़बा भूत उत्तर दैत छथि 'जतय नाम मिटाओल जाइत अछि, ओतय चन्ना
गाछीक अधिकार शुरू होइत अछि।' अनन्या सत्यव्रतक नामक आगाँ लिखैत छथि — 'जे अबेरसँ सुनल,
मुदा सुनल।' गोप कुमार घोषणा करैत छथि जे आब पात सभ स्वयं लिखत, ओ नहि। रातिमे मजदूर-परिवार
सभकेँ शुभ सपना आबैत अछि (मृतक बिनु टोकरीक स्नान करैत), मुदा धूर्त सभकेँ भयावह सपना
(आदेश ग्राहक जबड़ा बनि कलाई पकड़ैत, पासवर्ड सभ मृतकक नाममे बदलि जाइत)। भोरे सत्यव्रत
गाड़ीक चालकसँ कहैत छथि — 'दिल्ली बादमे, पहिने गंगा-पुल... जतय देह खसल छल, ओतय नाम
लगाउब बाकी अछि।'
सत्यव्रत मेहता चन्ना गाछी भीतर प्रवेश करैत
छथि — बाहर धरती कठोर, भीतर मुलायम। असली गोहि सभ (देह चिबेनिहार जलचर) पहिल बेर साक्षात्
प्रकट होइत छथि; सभसँ बूढ़ गोहि पनिडुब्बीक माध्यमसँ कहैत अछि — 'हम देह खाइ छी, ई
हमर धर्म सेहो अछि, मुदा जे देह पानिमे बन्धल रहि जाइत, ओकरा मुक्त करब ककर काज छल?'
बूढ़बा भूत स्पष्ट करैत छथि जे शीर्षक 'गोहि सभक बीच जलसमाधि' भय मात्र नहि, देहक हार
आ नामक मुक्ति दुनू अछि — मुदा ई अपराधक क्षमा नहि। सत्यव्रत अपन सरकारी कागच माटिपर
पसारि दैत छथि, आ हवामे अक्षर बदलि जाइत अछि ('निस्तारित' → 'निशान', 'अनुपलब्ध' →
'अनाम')। ओ बुझैत छथि जे कानूनक भाषा मृतकक दोसर मृत्यु लिखि दैत अछि। अनन्याक प्रश्नपर
'साक्षी की करैत अछि?' ओ उत्तर दैत छथि — 'साक्षी अपन आँखि बेचैत नहि।' ओ अपन पदनामक
पट्टी माटिपर राखि पहिल 'साक्षी-पत्र' लिखैत छथि — 'हम बहुत काल धरि प्रक्रिया सुनैत
रहलहुँ' — आ एहि स्वीकारपर ताली नहि, शान्ति उतरैत अछि। मीरा, देविका, सौम्या अपन-अपन
प्रश्न पुछैत छथि (निजता घुरायल जा सकैत अछि की? भाइकेँ कोना बचाबी?), आ पीपरक ब्रह्मा
उत्तर दैत छथि — 'मृतकक प्रेम भविष्यक पहरेदारी बनि जाइत अछि।' अध्यायक अन्तमे सभ गोहि
पानिमे घुरि जाइत छथि, आ जतय सत्यव्रतक पदनामक पट्टी राखल गेल छल, ओतय एकटा नारिकेल
अंकुर फुटि आबैत अछि।
एहि केन्द्रीय अध्यायमे चन्ना गाछी स्वयं
काटल जाइत अछि — सरकारी नक्शापर 'अतिक्रमण', ठीकेदारक कागचपर 'विकास क्षेत्र' कहि।
जेना-जेना गाछ कटैत जाइत अछि, तेना-तेना अन्हारमे नुकाएल स्मृति (चुनरीक टुकड़ा, माटिक
दिया, नाम-लिखल पाथर, बच्चाक काँचक गोली) प्रकाशमे आबि जाइत अछि, आ लोकक आगमन बढ़ैत
जाइत अछि — चाहबला ठेला लगबैत छथि, स्त्री सभ दिया राखैत छथि, कटान करैत मजदूर सभमे
सँ किछु रातिमे चुपचाप जड़िपर जल ढारि दैत छथि। सत्यव्रत मेहता साधारण सफेद कुरतामे
घुरि आबि कटल जड़ि लग बैसैत छथि — एकटा बालिका पुछैत छथि 'गाछि कटल जा रहल अछि, तँ
कथा सेहो कटल जाएत?' — ओ उत्तर दैत छथि 'गाछि कटैत अछि, जड़ि सुनैत रहैत अछि। कथा ओतय
जीवैत अछि जतय सुनएबला बचल रहै।' अन्तिम बड़ी डारि कटलापर जड़िसँ सड़नक बदला भीजल माटि
आ बच्चाक केशक कोमल गन्ध उठैत अछि। बालिका पुछैत छथि 'एतय फेर गाछि उगाओल जाए?' — बच्चा
सभ उत्तर दैत छथि 'नव गाछि, मुदा पुरान नाम... नव गाछिक छाँहमे झूठक अदालत नहि, सुननाइक
चौपाल बनत।' सत्यव्रत एकटा पुरान रजिस्टर बच्चा सभकेँ दैत छथि, जाहिपर बालिका लिखैत
छथि — 'आइ सँ पहरा हमरा सभक।' भोरे कटल ठूँठपर एकटा सूक्ष्म हरियर बिन्दु फुटैत अछि
— 'गाछि सुनि रहल अछि।' सत्यव्रत बालिकाक प्रश्नपर 'अहाँ फेर आएब?' उत्तर दैत छथि
— 'जतए नाम पुकारल जाएत, ओतए हम सुनएबाक ऋणमे रहब।' अध्याय स्पष्ट करैत अछि जे चन्ना
गाछीक स्थान आब लोक-चौपाल लऽ लेत — कथा एतय समाप्त नहि भेल, केवल एकटा दीर्घ साँसक
बाद फेर आरम्भ भेल।
गाछ कटलाक बाद पहिल बेर चन्ना गाछीक भीतर
सूर्यक उजास सीधा पैसैत अछि — लोकमे खुशीक बदला अनचिन्ह लाज उपजैत अछि, जेना कोनो ढाकल
बूढ़ देह अचानक उघार भऽ गेल हो। कटल ठूँठक वृत्त-रेखामे बूढ़बा भूत गाछिक उमेर गनैत
छथि आ कहैत छथि — 'गाछि कटैत अछि तँ ओ अपन उमेर खोलि दैत अछि, मनुक्ख कटैत अछि तँ ओकर
नाम खोलबाक चाही।' बच्चा सभ नियम बदलैत छथि — कबड्डी दिनमे सेहो होयत, आ रेखा किनार
नामक पाथर राखल जायत, जकरा ठोकर लगलापर खेल रुकत। देविका उज्ज्वलक पूरा नाम (उज्ज्वल
कुमार झा) पहिल बेर बिनु कानने लिखैत छथि। मीरा 'निजता' क पाथर राखि कहैत छथि — 'मौनक
अधिकार सेहो ततेक जरूरी।' ईरा रातिक बससँ पहुँचि बच्चा सभक बीच बैसैत छथि। सत्यव्रत
मेहता ओहि दिन नहि आबैत छथि, आ बच्चा सभ रजिस्टरमे लिखैत छथि — 'सुनएबला मनुष्य अनुपस्थित,
मुदा ऋण उपस्थित।' साँझमे दू अनचिन्हार लोक (सम्भावित व्यापारिक/भू-माफिया एजेंट) गामक
बाहर घुमैत मोबाइलपर 'परियोजना सम्भव अछि' कहैत सुनल जाइत छथि — केवल पनिडुब्बी एहि
खतराकेँ लक्षित करैत छथि। अध्यायक अन्तमे नगरपालिकाक मोहरवाला एकटा पीयर नोटिस ठूँठपर
चिपकाओल जाइत अछि — 'नामक पहराक पहिल परीक्षा शुरू होमय जा रहल छल।'
लोक पहिल बेर ठूँठक चारू कात गोल घेरा बना
कऽ बैसैत अछि — डारि नहि रहितहु माथ झुकाबैत, आब लाजसँ, डरसँ नहि। जड़िक फाँकी सभमे
भेटल पुरान वस्तु (लाल कपड़ाक रेशा, काँचक गोली, अधलिखल नाम) केँ अनन्या उठएबासँ रोकि
कहैत छथि — 'पहिने सुनब।' बा जड़ि छुइ कहैत छथि — 'हमरा गाममे कतेको माथ कटि गेल, कुल
नहि कटि सकल। जड़ि बाँचल रहै तँ छाँह फेर जन्म लैत अछि।' एकटा बूढ़ मजदूर-पुत्र अपन
बाबूक नाम पहिल बेर पढ़ैत छथि — नामक बाद हरेक बेर एकटा प्राकृतिक चिह्न (हवा, चिरई,
धूप) लिखबाक नियम बनैत अछि, जकरा बच्चा सभ 'गाछिक उत्तर' मानैत छथि। मीरा लाल डोरी
आनि नियम बनबैत छथि — नामक संग दुखक तमाशा नहि बनत। सभसँ पहिल पाथर 'जेकर नाम नहि भेटल'
लेल राखल जाइत अछि — बा एहिपर कानि पड़ैत छथि। गोप कुमार बुझैत छथि जे सत्यकेँ केवल
उजागर करब पर्याप्त नहि, बसबाक स्थान चाही। साँझमे पहिल बाहरी व्यक्ति — साइकिलधारी
पोस्टमास्टर — नगरपालिकाक मोट पीयर लिफाफा अनैत अछि, मुदा अनन्या कहैत छथि 'नाम-पाठ
चलि रहल अछि, पीयर कागच प्रतीक्षा करत... काल्हि ओहिपर लिखल शब्दक नाम, कुल, लोभ, उद्देश्य
पूछल जायत।' अध्यायक अन्तमे लिफाफा ठूँठक कगारपर राति भरि करवट बदलैत रहि जाइत अछि।
अध्याय ५५ — नगरपालिकाक
पीयर सूचना-पत्र
भोरे नगरपालिकाक पीयर लिफाफा खोलल जाइत अछि
— 'सार्वजनिक सौन्दर्यीकरण आ मार्ग-सुरक्षा' क नामपर पाथर, दीपक, चिह्न हटयबाक आदेश,
आ नक्शामे चन्ना गाछीक ठाम एकटा खाली चौकोर देखार होइत अछि। बा, देविका, मीरा, गोप
कुमार बारी-बारी सरकारी शब्दावली ('आम जनता', 'असत्यापित कथा', 'अन्धविश्वास') क खोखलापन
उजागर करैत छथि। तखने बटुकनाथ हरिहरनक दूत आबि 'चन्ना गाछी लोक-स्मृति केन्द्र' क चमकदार
प्रस्ताव देखबैत अछि — फाटक, पट्टिका, टिकट-घर — मुदा अनन्याक प्रश्नपर 'जेकर नाम नहि
भेटल पाथर कतय अछि?' दूत असहज भऽ जाइत अछि, आ बालिका स्पष्ट कहैत छथि — 'तखन ई केन्द्र
नहि, पिंजड़ा अछि।' सत्यव्रत मेहता पहिल बेर सार्वजनिक रूपसँ हस्तक्षेप करैत छथि —
'स्मृतिकेँ ट्रस्ट बनएबाक पहिने स्मृतिसँ अनुमति लेब आवश्यक अछि।' भीड़ 'उपस्थित' कहि
उठैत अछि, आ दूत सात दिनक चेतावनी दऽ चलि जाइत अछि। लोक सभ पीयर कागचक किनारपर अपन
उत्तर लिखैत अछि ('खाली भू-खण्ड नहि — नामक ठाम', 'भीड़ नहि — परिवार') आ अंगूठाक निशान
दैत अछि। अध्यायक अन्तमे लोक सरकारी नक्शाक बदला अपन नक्शा बनएबाक निर्णय लैत अछि
— पहिल बिन्दु कटल ठूँठ लऽ कऽ।
अध्याय ५६ — स्मृतिक
पहिल नक्शा
गाम पुरान पुल-योजनाक फेकल कागचकेँ उनटा कऽ
लोकरेखासँ नव नक्शा बनबैत अछि। कमला-बलानक धार सोझ नहि, टेढ़ खिंचल जाइत अछि — 'ई नदी
फाइलक नहि, देहक नदी अछि।' बा अपन मायक पुरान पगडंडी ('मायक बाट') खिंचैत छथि। उज्ज्वलक
माय ओहि ठाम कारी गोल बनबैत छथि जतय ओकर फोन अन्तिम बेर सक्रिय भेटल छल — मीरा एकरा
'तमाशा' बनएबासँ रोकि भीतर एकटा उज्जर बिन्दु ('मोनक बचल इजोत') राखबाक सुझाव दैत छथि।
सौम्या श्रमिक स्त्री सभसँ पुछि मजदूर-बस्तीक जगह हथेलीक चिह्नसँ अंकित करैत छथि। गोप
कुमार गुमशुदा रसीदक जगह राखमे एकटा 'छेद' (गुमशुदा कागचक मुँह) बनबैत छथि। नगरपालिकाक
दू कर्मचारी मापक-फीता लऽ आबैत छथि, मुदा अनन्याक प्रश्नपर 'अहाँक खूँटा ककर ऊपर गड़त
— नाम पर?' असहज भऽ जाइत छथि। बूढ़बा भूत दिनक उजासमे लगभग साक्षात् प्रकट भऽ नव नक्शापर
'हस्ताक्षर' करय अबैत छथि। मीरा 'निजताक घेरा' ('अकथितक अधिकार') जोड़ैत छथि, आ ईरा
आकाश जोड़बाक सुझाव दैत छथि — एकटा बालक 'अनाम ग्रह' नामक क्षेत्र चिन्हित करैत अछि,
जे कथाक भविष्यक दिशाक पहिल संकेत थिक। साँझमे बटुकनाथ हरिहरनक 'लोक-स्मृति न्यास'
क विनम्र प्रस्ताव-पत्र लऽ एकटा दूत आबैत अछि — अनन्या स्पष्ट करैत छथि 'काल्हि एहि
प्रस्तावक नाम पूछल जाएत।'
बटुकनाथ हरिहरन स्वयं लाल फाइल लऽ 'गढ़ नारिकेल
लोक-स्मृति न्यास' क औपचारिक प्रस्ताव लऽ चन्ना गाछी पहुँचैत छथि। अनन्या 'न्याय जानैत
छी?' पुछि ओकरा रोकैत छथि। ईरा एहि मोड़पर गंगेश उपाध्यायक (नव्य न्यायक जनक, तत्त्वचिन्तामणिक
रचयिता) कथा प्रस्तुत करैत छथि — लोकश्रुति अनुसार गंगेशक जन्म पिताक मृत्युक पाँच
बरख बाद भेल छल (जन्मक प्रमाणपर प्रश्न), आ ओ चर्मकारणीसँ विवाह कएने छला (जातिक प्रश्न)
— मुदा एहि जीवन-सत्यकेँ विद्वत्-परम्परा (रमानाथ झा, उदयचन्द्र झा 'अशोक' सन नाम सहित)
धुँधला कऽ देलक। मीरा एकरा 'स्मृतिहत्या' कहैत छथि — 'सम्मान जँ सत्यक गला घोंटि दे,
तँ ओ सम्मान नहि।' बटुकनाथ 'प्रमाण चाही' कहि विद्वानपर आरोपसँ बचबाक प्रयास करैत छथि,
मुदा अनन्या पुछैत छथि — 'जातिक प्रमाण कोन? मनुष्यता नकारबाक प्रमाण कोन?' ठूँठक भीतरसँ
रहस्यमय आवाज उठैत अछि — 'जेकरा अहाँ अस्वीकार्य कहैत छी, ओकरा अस्वीकार करबाक प्रमाण
की?' बच्चा सभ ठूँठक कटी-सतहक वलय (वृत्त-रेखा) मे 'तत्त्वचिन्तामणि' आ 'बारह हजार
ग्रन्थ' क कल्पना देखैत छथि। बटुकनाथ 'जाति-भेद नहि रहत' क आश्वासन दैत छथि, मुदा मीरा
आ देविका स्पष्ट करैत छथि जे केवल नाम लिखलासँ जाति नहि टूटैत, आ 'संस्था सेवा करए,
स्वामित्व नहि।' आरुणि नियमावलीक 'न्यासक अधिकार क्षेत्र' काटि 'सेवाक दायित्व' लिखि
दैत छथि — बटुकनाथक चेहरा कसि जाइत अछि, कारण अधिकारसँ ओ जीबैत छथि, दायित्वसँ डरैत
छथि। सत्यव्रत मेहता साँझमे टिप्पणी करैत छथि — 'न्यास शब्द न्याय सँ छोट देखाइत अछि,
मुदा न्याय बिनु हो, तँ गोहि बनि जाइत अछि।' अध्यायक अन्तमे बटुकनाथक प्रस्ताव अस्वीकृत
नहि, केवल सुनवाईक प्रतीक्षामे राखल जाइत अछि — मुदा तखने युवक सभक मोबाइलपर एकटा नव
'गढ़ नारिकेल डिजिटल श्रद्धांजलि मंच' चमकैत देखार होइत अछि, जे कागचक न्यासक बाद स्क्रीनक
न्यास (डिजिटल शोषणक नव रूप) क आगमनक संकेत दैत अछि।
अध्याय ५८ — चन्द्रपालक
स्मारक-अनुप्रयोग
चन्द्रपाल बत्रा (परदा पाछाँ रहि) एकटा 'डिजिटल
श्रद्धांजलि मंच' चलाबैत छथि — गामक मोबाइलपर 'नाम अमर करू, स्मृति सुरक्षित राखू'
क विज्ञापन चमकैत अछि। देविका जखन ऐप खोलैत छथि तँ पाबैत छथि जे नाम जोड़बासँ पहिने
मृतकक पूरा पता, बैंक-विवरण, फोटो, मुआवजा-सूचना आदि माँगल जाइत अछि, आ अन्तमे 'स्मृति-प्रकाशन,
शोध, दान, साझेदारीमे उपयोग' क स्वीकृति — 'श्रद्धांजलि नहि, जाल।' ईरा गंगेशक चारि
प्रमाण (प्रत्यक्ष, अनुमान, शब्द, उपमान) क कसौटी एहि ऐपपर लगाबैत छथि, आ अनन्या निष्कर्ष
दैत छथि — 'गोहि पानिक ऊपर शान्त रहैत अछि, भीतर दाँत रखैत अछि।' मीरा सहमति-शर्त पढ़ि
स्पष्ट करैत छथि जे आँसू विज्ञापन आ नाम दानक थाल बनि जायत। गोप कुमार तकनीकी विश्लेषणसँ
बुझबैत छथि जे ई मंच तीन परतमे (सांस्कृतिक मंच, सेवा-समूह, स्मृति-तकनीक) चन्द्रपालक
पुरान जालक शैली दोहरबैत अछि। सत्यव्रत मेहता प्रश्न उठबैत छथि — 'शोकाकुल परिवारसँ
स्मृतिक बदला सूचना लेल जाए, तँ ओ श्रद्धांजलि अछि कि सौदा?' चन्द्रपालक स्क्रीनपर
रहस्यमय ढंगसँ 'तत्त्वचिन्तामणि मोड सक्रिय' चमकि आबैत अछि — ठूँठक हँसी नेटवर्क पार
कऽ पहुँचल। गढ़ नारिकेलमे 'नाम-पाठशाला' शुरू होइत अछि (नाम कहब आ नाम देब अलग अछि),
आ मीरा नव शपथ लिखबैत छथि — 'हम मृतकक नाम कहब, मुदा घरक चाबी नहि देब।' एकटा बूढ़ी
माय अपन डूबल बेटाक नाम ऐपपर चढ़यबाक बदला ठूँठक पाथरपर लिखि घुरि जाइत छथि — 'हमर
बेटा पानिमे गेल, पानिसँ निकाललहुँ, आब फेर स्क्रीनमे किएक डुबाबू?' अध्यायक अन्तमे
गोप कुमारक फोनपर बेनाम संदेश आबैत अछि — 'दानक कोड राति बदलत, राघव देख रहल अछि'
— जे स्पष्ट करैत अछि जे राघव सिग्नल एहि जालमे संलग्न अछि, आ अगिला खतरा एतहि सँ आओत।
अध्याय ५९ — राघव
सिग्नलक नव कोड
राघव सोमानीक मेटाओल संदेश गोपक फोनक काँचपर
धुँधला 'पातक निशान' छोड़ि जाइत अछि — मेटाओल शब्द अपन 'भाप' छोड़ि जाइत अछि। बच्चा
सभ गंगेशक पाँच प्रमाण-श्रेणी (प्रत्यक्ष, अनुमान, शब्द, उपमान, अर्थापत्ति, अनुपलब्धि)
एहि कोडपर लगाबैत छथि। गोप कुमार बुझबैत छथि जे राघव सदिखन वस्तुकेँ मीठ नाम दैत छल
(पैसा=दान, कमीशन=सेवा, धमकी=सलाह, मेटनाइ=निजता), आ मीरा स्पष्ट करैत छथि — 'निजता
अपराधक ढाल नहि, पीड़ितक अधिकार अछि।' भवेश नामक एकटा युवक, जे चन्द्रपालक ऐपमे छोट
काज करैत छल, आबि स्वीकार करैत छथि जे कोठली/पातक नस/उनटा दिया सन चिन्हसँ राघव दानक
रस्ता निर्देशित करैत छल। एकटा बच्चा साँस रोकि कबड्डीक रेखा छूबि 'नामक उत्तर: खेल'
सिद्ध करैत अछि — कोड बन्द रहैत अछि, कबड्डी खुलल साँस अछि। बटुकनाथ 'ई अदालत नहि,
खेल अछि' फुसफुसाइत छथि, आ बा उत्तर दैत छथि — 'जँ अदालत बरख चिबा जाए आ खेल नाम बचा
ले, तँ खेले न्याय अछि।' साँझमे माटिपर नील लकीरमे राघवक चेतावनी उभरैत अछि — 'स्रोत
हटाउ' (सत्यव्रतक दिस इशारा), मुदा अनन्या लिखैत छथि — 'मौनक स्रोत: सामूहिक कान'
— जे संदेशकेँ नष्ट कऽ दैत अछि। अध्यायक अन्तमे तय होइत अछि जे अगिला दिन सत्यव्रत
स्वयं 'मौन-पाठ' मे बैसताह।
अध्याय ६० — सत्यव्रत
मेहताक दोसर मौन
राघवक नव कोड (धार्मिक शब्दावली — अर्पण,
श्रद्धा, कोष — जकर नीचाँ धूपमे राखलापर 'हिस्सा', 'मार्ग', 'कमीशन' उभरि आबैत अछि)
क सामने लोक क्रोधित अछि, मुदा सत्यव्रत मेहता तुरन्त उत्तर नहि दैत छथि — ओ बुझैत
छथि जे 'तत्परता सेहो अहंकारक एक रूप' भऽ सकैत अछि। अनन्याक पुछलापर 'अहाँ चुप किएक
छी?' ओ अपन पहिल मौन (अपराध) आ दोसर मौन (सुनबाक व्रत) क बीचक भेद स्पष्ट करैत छथि।
सभामे ओ घेराक केन्द्रमे नहि, बाहर बैसैत छथि — 'जे मध्यमे बैसत, से आइ नाम होएत, लोक
नहि।' देविका, मीरा, सौम्या क्रमशः स्मारक-ऐप, अनुमति-बिनु स्मृति, आ कागचक भाषा (खाली,
धरोहर, डिजिटल, दान) क पाखण्ड उजागर करैत छथि। बा गंगेशक जीवनक स्मृतिहत्याक संग जोड़ैत
छथि — 'चन्ना गाछीक नाम सभकेँ सेहो मूर्ति बना देलक तँ ओहो हत्या होएत।' सत्यव्रत निर्णय
देबाक बदला शर्त राखैत छथि — स्मारक-प्रस्तावक, दान-प्रस्तावक, न्यास-प्रस्तावक सभकेँ
पहिने नाम-पाठ सुनय पड़त। 'नामक समक्ष प्रस्तावक शपथ' नामक पन्नापर सभसँ पहिने बच्चा
सभ हस्ताक्षर करैत छथि (सत्यव्रतकेँ अनन्या रोकि दैत छथि), आ सत्यव्रत अन्तमे मात्र
'सुनल' लिखैत छथि। चन्द्रपालक ऐपक प्रचारक फोन-प्रसारणक प्रस्ताव राखैत छथि, मुदा देविका
मना करैत छथि। अध्यायक अन्तमे अगिला दिन 'पहिल नाम-उत्सव' (बिनु बाजा-मंच-माल्यार्पणक)
क घोषणा होइत अछि, आ ठूँठसँ हवाक आवाज 'कबड्डी' सुनाइ दैत अछि — अगिला खेल साँस रोकि
नहि, साँस बचा कऽ होयत।
बिनु नगाड़ा-पताकाक 'नाम-उत्सव' शुरू होइत
अछि — अनन्या स्पष्ट करैत छथि 'जे नाम फेर सुनल जाए, से रोदन मात्र नहि, उपस्थित होइत
अछि।' सभसँ पहिल पाथर 'जिनकर नाम नहि भेटल' पढ़ल जाइत अछि, आ बच्चा सभ 'उपस्थित' कहैत
छथि। दोसर, अधूरा नाम ('सर...') पर मीरा स्पष्ट करैत छथि — 'अधूरा नामकेँ पूरा बना
देब, तँ ओकर असल अधूरापन मेटि जाएत।' बा नियम बनबैत छथि — 'गंगेश तत्त्व पूछलनि, समाज
कुल पूछलक, तेँ नाम-पाठमे तत्त्व पहिने, कुल बादमे।' देविका उज्ज्वलक नाम पढ़ैत काँपि
जाइत छथि आ जोड़ैत छथि — 'ओकर मौन सेहो उपस्थित।' मीरा स्वयं अपन नाम पढ़ि 'हमर निजता
उपस्थित' कहैत छथि। गोप कुमार 'सूची' पढ़बाक बदला 'मनुष्य पढ़बाक गति' सीखैत छथि। कबड्डीक
रूप बदलि जाइत अछि — साँस टूटलापर हार नहि, बस अगिला नामक पहरापर बैसब। बटुकनाथक न्यास-प्रस्तावकेँ
आरुणि 'आइ मृतक सभक दिन अछि, न्यास काल्हि सुनल जाएत' कहि टारि दैत छथि। साँझमे एकटा
बूढ़ मजदूर-विधवा नाम पढ़ैत बेहोश भऽ जाइत छथि, आ सत्यव्रत मेहता दौड़ि कऽ सम्हारैत
छथि — लोक बुझि जाइत अछि जे मौनक अर्थ निष्क्रियता नहि। अध्यायक अन्तमे रातिमे जड़िक
एकटा फाँकीमे हरियर झलक (कोंपलक संकेत) देखार होइत अछि।
अध्याय ६२ — ठूँठमे
हरियर बिंदु
भोरे अनन्या ठूँठमे एकटा सूक्ष्म हरियर बिन्दु
(कोंपल) देखैत छथि। बा एकरा 'कटल देहमे रस रहलापर लागल कोंपल' कहैत छथि, आ बच्चा सभ
रजिस्टरमे 'नामक बाद हरियर बिन्दु' लिखैत छथि। चन्द्रपाल बत्राक ऐपमे एहि कोंपलक फोटो
'पुनर्जन्मक पवित्र क्षण' शीर्षकसँ दानक बटन संग चढ़ि जाइत अछि — देविका आ मीरा 'दृष्टिक
मर्यादा' क नियम बनबैत छथि (चित्र लेबासँ पहिने कारण लिखू)। रातिमे बूढ़बा भूत पहिल
बेर पूर्ण स्पष्ट देखार भऽ कबड्डीक नव रूप घोषित करैत छथि — 'एखन सँ कबड्डी कोंपल बचएबाक
खेल अछि।' सत्यव्रत मेहता मनमे लिखैत छथि — 'न्यायक पहिल नियम: जकर साँस टूटल, ओकरा
दण्ड नहि, पानि दियौ।' गंगेशक प्रसंग फेर उठैत अछि — बा स्पष्ट करैत छथि जे समाज 'शास्त्र
पढ़ैत अछि, देह नहि', तेँ ग्रन्थकारक जीवनक असुविधाजनक सत्य दबाओल गेल। बच्चा सभ प्रमाणक
चारि श्रेणी (प्रत्यक्ष, अनुमान, शब्द, स्मृति) खेलमे लगबैत छथि। जिला सँ एकटा सरकारी
गाड़ी परामर्शदाता आ अधिकारीक संग आबि 'विरासत-संवर्धन', 'टिकट-व्यवस्था' क योजना प्रस्तुत
करैत अछि — अनन्याक प्रश्नपर 'अहाँ नाम-पाठ सुनलहुँ?' परामर्शदाता कहैत छथि 'पहिने
निरीक्षण, फेर सहभागिता' — जे बच्चा सभकेँ पीयर सूचना-पत्र जकाँ खतरनाक लगैत अछि। अध्यायक
अन्तमे 'गढ़ नारिकेल विरासत-गलियारा: आरम्भिक संकल्पना' शीर्षकवाला एकटा नव चिक्कन
कागच ठूँठक लग अटकि जाइत अछि — व्यावसायीकरणक नव खतरा।
अध्याय ६३ — गढ़
नारिकेल विरासत-परियोजना
कोंपल फुटलाक तेसर दिन सरकारी गाड़ी सभ बिनु
लाजक आबि 'गढ़ नारिकेल विरासत-परियोजना' घोषित करैत अछि। एकटा कारी-चश्माधारी सलाहकार
'चन्ना स्मृति-द्वार', 'भूत-कबड्डी रंगमंच', 'जलसमाधि दृश्य-दीर्घा', 'डिजिटल नाम-देबाल'
सन योजना देखबैत अछि, आ पाथर सभकेँ नाम नहि, संख्या मानि गनैत अछि। अनन्याक 'अहाँ नाम
पढ़लहुँ?' प्रश्नपर सलाहकार हँसि टारि दैत अछि। बटुकनाथ हरिहरनक 'लोक-स्मृति न्यास'
क मसौदा सरकारी फाइलमे घुसि चुकल अछि। देविका आ मीरा 'ध्वनि-प्रकाश कार्यक्रम' आ बिनु-अनुमति
दृश्य-प्रदर्शनक विरोध करैत छथि — 'दुखक अधिकार दुख झेलने लोकक अछि, परामर्शदाताक नहि।'
बा रंगीन नक्शापर प्रश्न उठबैत छथि — 'एहि नक्शामे ओ ठाम कतय अछि जतय सरयूक नाम पहिल
बेर पढ़ल गेल?' कोंपल (हरियर बिन्दु) दू पातक आकार लैत अछि, आ सलाहकार तुरन्त एकरा
'परियोजनाक प्रतीक' बना फोटो खिंचय चाहैत अछि — अनन्या रोकि दैत छथि: 'ई प्रतीक नहि,
बच्चा अछि, फोटोसँ पहिने माएसँ अनुमति लिअ।' सत्यव्रत मेहता आरुणिसँ पुछैत छथि 'ककरा
बचाबय चाहैत छी?' — उत्तर: 'गाछि बचाबऽ अछि, मुदा गाछि नहियो बचत तँ बेचएबला हाथसँ
नाम बचाबऽ अछि।' आधी राति एकटा नगरपालिका-कर्मी चुपचाप 'निविदा आमन्त्रण' क नव उज्जर
सूचना-पत्र चिपका जाइत अछि — 'आइ स्मृति पर निविदा लगाओल गेल।'
निविदाक चिक्कन सरकारी भाषा शोककेँ 'भावनात्मक
विरासत संसाधन', जलसमाधिकेँ 'जल-आधारित व्याख्यात्मक गलियारा', भूत-कबड्डीकेँ 'लोक-आस्था
आधारित प्रदर्शनात्मक क्रीड़ा क्षेत्र' बना दैत अछि। मीरा निजताक शपथ फेर पढ़ैत छथि
— 'फुसफुसाहट ककरा अधिकारसँ रिकॉर्ड होएत?' बच्चा सभ गंगेशक 'प्रमाण' प्रश्न निविदाक
हर पंक्तिपर लगबैत छथि — 'लाभ प्रमाण नहि होइत।' उज्ज्वलक माय 'ध्वनि-संयोजन' मदमे
अपन बेटाक अन्तिम फोन-घण्टीक ध्वनि शामिल भेल देखि विचलित होइत छथि। सौम्या लागत-पत्र
देखि पाबैत छथि जे श्रमिक-पुनर्वास आ निजता-सुरक्षा मद शून्य अछि, जखन कि 'ब्राण्ड
चिन्हारि' मद सभसँ बेसी अछि — 'ई स्मृति नहि, बजारक नक्शा अछि।' गोप कुमार बतबैत छथि
जे 'स्मृति' शब्द चौवन बेर, 'नाम' मात्र दू बेर आयल अछि। बटुकनाथ हरिहरन 'लोक-स्मृति
न्यास' क वैधानिक प्रारूप लऽ आबि 'कानून भावनासँ ऊपर होइत अछि' कहैत छथि — बा उत्तर
दैत छथि 'कानून भावनासँ ऊपर नहि, न्यायसँ नीचाँ होइत अछि। कानून जँ न्याय छोड़ि देत,
तखने गोहि बनत।' साँझमे बच्चा सभ कबड्डी बदलि 'प्रमाण-प्रमाण' खेलैत छथि — जे पकड़ा
जाय ओकरा निविदाक कोनो पंक्तिक हेतु बतायब पड़त। रातिमे नोटिसक भीतरी परतमे 'अन्तर्राष्ट्रीय
सांस्कृतिक पुनरुत्थान परामर्शदाता द्वारा तैयार मसौदा' क धुँधला हस्ताक्षर भेटैत अछि
— गोप आ आरुणि एकरा एडवर्ड ब्रूमक पुरान चिन्हसँ मिलाबैत छथि (पुलक विदेशी सलाहकारक
फाइलमे सेहो एहन चिन्ह छल)। अध्यायक अन्तमे अनन्या लिखैत छथि — 'बोली लगाबय बला एखन
नाम नुकौने अछि।'
स्मृति-निविदाक पाछाँ 'नव-आरोग्य आधार प्रा.
लि.' नामक कम्पनी भेटैत अछि, जकर विदेशी साझीदार गोप कुमार पहचानि लैत छथि — 'नाम नव
अछि, मालिक पुरान' (एडवर्ड ब्रूम)। ब्रूमक पत्रमे जलसमाधिकेँ 'जल-स्मृति खण्ड', गोहिकेँ
'जल-जीव प्रतीक', मृत मजदूरकेँ 'श्रम-कथा दीर्घा' कहल जाइत अछि। संगे राखल रंगीन चित्रमे
चन्ना गाछीक ठाम काँचक गुम्बद, कृत्रिम पोखरि, आ लाल-आँखिवाली बनावटी गोहि देखार होइत
अछि — भूत-कबड्डी 'रात्रि प्रकाश प्रदर्शन' बनि जाइत अछि। सत्यव्रत मेहता कहैत छथि
— 'अनुमति बिनु कोनो स्मृति सार्वजनिक नहि।' मीरा आ देविका दान-हिसाबक पारदर्शिताक
माँग करैत छथि। गोप कुमार खुलासा करैत छथि जे कम्पनीक एक शाखा महामारी-कालीन औषधि-व्यापारसँ,
दोसर पुल-ठेकाक पुरान सुरक्षा-परामर्शदातासँ, तेसर डिजिटल स्मृति-ऐपसँ जुड़ल अछि। सरयूक
वंशक एक वृद्धा मार्मिक कहैत छथि — 'यदि ई लोक हुनकर नाम काँचक घरमे राखत, टिकट बेचत,
तँ से दोसर बेर मरण होएत।' एकटा बालक रोज नियमसँ हरियर बिन्दुपर पानि ढारैत अछि — बटुकनाथक
'नियम विरुद्ध' कहलापर ओ उत्तर दैत अछि 'अहाँ आधिकारिक बनाउ, हम जीवित रखब।' रातिमे
गोपक यन्त्रपर हार्वर्डक प्रोफेसर एलिना ग्रेव्सक शोध-दलक आगमन-सूचना आबैत अछि — 'ब्रूमक
पुनरागमन असगर नहि छल, ज्ञानक चमकदार जुलूस सेहो आबि रहल छल।'
हार्वर्डक शोध-दल (एकटा शोधार्थी युवक, तीन
विदुषी, अनुवादक, चल-चित्र बनौनिहार, अनुदान-संयोजक) गढ़ नारिकेल पहुँचैत अछि। ईरा
ओकरा सभकेँ 'पहिने सुनू' कहि बैसबैत छथि, आ अनन्या नाम-पाठक नियम सिखबैत छथि — 'जखन
नाम सुनल जाइत अछि, तखन लिखल नहि जाइत, पहिने उपस्थित कहू।' बा गंगेशक जीवन-सत्य (जाति,
विवाह, जन्म) आ शोधक बीचक भेद उजागर करैत छथि — 'ग्रन्थ पढ़लहुँ, गंगेशक देहक कथा पढ़लहुँ?'
मीरा चल-चित्र बनौनिहारकेँ रोकि कहैत छथि — 'चेहरा पकड़नाइ शिकार अछि; पहिने अनुमति।'
गोप कुमार शोध-दलकेँ फोटोक बदला पएरे नक्शाक रस्ता चलाबैत छथि — ठूँठसँ पुल, पुलसँ
पोखरि, पोखरिसँ एकटा मजदूर-विधवाक घर धरि। विधवा कैमराक सोझाँ घूँघट नहि करैत, बल्कि
आँखि तानि कहैत छथि — 'हमर मुँह नहि, हमर पतिक नाम लिखू... अहाँ लिखू, ओ उपस्थित छथि।'
शोध-दलक बही अधिकांश खाली रहि जाइत अछि — युवक स्वीकार करैत अछि 'एतए तँ प्रश्न भेटि
रहल अछि' — आ बा उत्तर दैत छथि 'प्रश्न नहि भेटल तँ न्याय कोना भेटत?' रातिमे गंगेशक
नाम फेर 'उपस्थित' कहि पढ़ल जाइत अछि। अध्यायक अन्तमे चल-चित्र बनौनिहार अपन लेंस साफ
करैत काल धूलिमे अपन चेहराक बदला गोहिक आँखि देखि यन्त्र नीचाँ राखि दैत छथि — दृष्टि
स्वयं कटघरामे आबि जाइत अछि।
अध्याय ६७ — मीरा
आ दृष्टिक अधिकार
हार्वर्डक शोध-दल दोसर दिन उतावलेपनसँ (संग्रहक
भूखसँ) आबैत अछि। ईरा हुनका बाहरी घेरामे रोकैत छथि। मार्था नामक एकटा शिष्या टूटल-फूटल
मैथिलीमे 'पीड़ा संसार धरि पहुँचाएब' कहैत छथि — ईरा प्रश्न पुछैत छथि 'हम कतए जाएब
चाहैत छी, संसार धरि कि अपन घर धरि?' मीरा (जे स्वयं ब्लैकमेलक शिकार भेल छलीह) आगाँ
बढ़ि पाँच-सूत्री 'दृष्टि-पहरा' विधान बनबैत छथि — चेहरा बिनु अनुमति नहि, रोदन दृश्य
नहि, जाति-आधारित दुखकेँ 'सामाजिक उदाहरण' नहि बनाओल जाय। जगदीश राम नामक एकटा वृद्ध
चर्मकार गंगेशक जाति-प्रसंग सुनि आगाँ आबि सत्यव्रतक नोटबुकमे स्वयं लिखैत छथि — 'हमर
दृष्टि सेहो प्रमाण अछि।' एकटा युवा शोधार्थीक चित्र-यन्त्र अचानक अन्हार भऽ 'अहाँ
देखलहुँ, मुदा देखल गेलहुँ कि?' देखबैत अछि। साँझमे मार्था मीरासँ अनुमति माँगि केवल
लाल डोरीक चित्र लैत छथि (चेहरा नहि), आ ओकर कथा मीराक अपन शब्दमे लिखबाक शर्त मानि
लैत छथि। अध्यायक अन्तमे शोध-दलक गेलाक बाद चन्द्रपाल बत्राक स्मारक-ऐपक एकटा नव विज्ञापन-कागच
ठूँठक लग भेटैत अछि — 'श्रद्धांजलि चित्र-संग्रह शीघ्र खुलि रहल अछि' — अनन्या एकरा
'नामक चोरीक पहिल दरबाजा' कहि चिन्हित करैत छथि।
अध्याय ६८ — देविका
बनाम श्रद्धांजलि-अनुप्रयोग
चन्द्रपाल बत्राक श्रद्धांजलि-ऐप ('लोक-स्मृति
सेवा मण्डल' नामसँ) पाथरक नामपर चमकीला चिन्ह चिपकयबाक प्रस्ताव राखैत अछि। देविका
ऐपमे 'जेकर नाम नहि भेटल' लिखबाक प्रयास करैत छथि — स्क्रीन बेर-बेर अस्वीकार करैत
अछि ('कृपया पूर्ण नाम भरू'), जाहिसँ स्पष्ट होइत अछि जे अधूरा/अनाम/बेजाति नाम एहि
ऐपमे प्रवेश नहि पाओत। देविका सोझे चन्द्रपालक नव दफ्तर ('सांस्कृतिक स्मृति सहयोग
केन्द्र') जाइत छथि, जतय देबालपर चन्ना गाछीक 'पूर्ण हरियर, कटायल नहि' चित्र टंगल
अछि। चन्द्रपाल स्वीकार करैत छथि जे 'व्यवस्थाकेँ आँकड़ा चाही', आ देविका पाछाँक कोठरीमे
उज्ज्वलक नामक कातमे 'भावनात्मक पहुँच उच्च' लिखल देखि स्तब्ध भऽ जाइत छथि, मुदा फोटो
नहि खिंचैत छथि (चोरी रोकबाक लेल चोरी नहि करब)। लोकबैठकीमे देविका ऐपक चालि उजागर
करैत छथि, आ बच्चा सभ नव नियम बनबैत छथि — 'ककरो नाम स्क्रीनपर चढ़ेबासँ पहिने ओकर
लोकक अनुमति।' सत्यव्रत मेहता लिखैत छथि — 'नामक स्वामित्व मृतकक लोक, स्मृति आ न्यायक
संग; बजारक संग नहि।' रातिमे कतेको मोबाइलपर 'गढ़ नारिकेल स्मृति-संग्रहमे अहाँक प्रियजनक
नाम जोड़ल गेल अछि' सूचना चमकैत अछि — उज्ज्वलक माय एहि सूचनासँ आहत होइत छथि। भोरे
बच्चा सभ पाबैत छथि जे तीनटा पाथरक अक्षर रातिमे कियो कुरेदि देने अछि — 'आइ सँ नामक
चोरी शुरू भेल।'
देविकाक ऐप-खुलासाक बाद असली, गहींर चोरी
उजागर होइत अछि — रजिस्टरक पन्नासँ 'सरयू मण्डल' क नाम अक्षरहीन धब्बा बनि जाइत अछि,
आ ओकर पाथरक सतह चिक्कन (नाम-रहित) भऽ जाइत अछि। सात नाम एहि तरहें 'अप्रमाणित' घोषित
भेटैत छथि (डिजिटल सूचीमे सेहो)। गोप कुमारक फाइलमे सेहो निशान बहि जाइत अछि। अनन्या
गंगेशक प्रश्न दोहरबैत छथि — 'प्रमाण की? जे लिखल अछि, से? जे स्मृतिमे अछि, से?' मीरा
सरयूक बहिन राखीसँ भेंट करैत छथि, जे कहैत छथि 'बाबूक कथा की मेटल?' — देहक चालि, बाँचल
वस्त्र सेहो प्रमाण अछि। बटुकनाथ हरिहरन फेर न्यासक प्रस्ताव लऽ आबि 'नाम पर स्वामित्व
केकर?' प्रश्नपर 'सार्वजनिक हितमे' कहि टारय चाहैत छथि — मीरा तीखा जवाब दैत छथि। बच्चा
सभ तय करैत छथि जे सातो मेटाओल नामक लेल सात दिन नाम-पाठ होयत। पहिल दिन सरयू मण्डलक
पाथर उठयलापर नीचाँ माटिमे पोखरिक नक्शा-सन आकृति भेटैत अछि। रातिमे ओहिमे जल चमकैत
अछि, आ बूढ़बा भूतक आवाज आबैत अछि — 'नाम जखन मेटाओल जाए, पानि ओकरा राखि लैत अछि।'
अध्यायक अन्तमे अनन्या लिखैत छथि — 'काल्हि पोखरि सुनल जाएत।'
गामक लोक कमला-बलानक पुरान पोखरि (जतय पनिडुब्बी
रहैत छथि) क कातमे जमा होइत अछि। मीरा आ देविका दृष्टि-पहराक नियम दोहरबैत छथि। धुँधलायल
नाम पढ़लापर पोखरिसँ बुलबुला, फेर एकटा पात उठैत अछि जाहिमे नामक ध्वनि स्वयं उभरैत
अछि। सत्यव्रत मेहता कहैत छथि — 'जँ समाजक लिखल अक्षर झूठ भेल, तँ प्रकृतिक प्रतिबिम्ब
सेहो प्रमाण बनि सकैत अछि।' पोखरिक बीचमे गोल अन्हार बनि पनिडुब्बी स्वयं (सभ स्वरक
जोड़, न स्त्री न पुरुष) बजैत छथि — 'जे नाम पानिमे डूबल, ओकर प्रतिबिम्ब चोराएल नहि
जा सकैत।' अनन्याक प्रश्नपर 'जे नाम कखनो लिखले नहि गेल?' पनिडुब्बी उत्तर दैत छथि
— 'ओकर भार सभसँ बेसी होइत अछि, पहिल पाथर ओकरे राखू।' मीराक निजताक प्रश्नपर पनिडुब्बी
दृष्टि-पहराक सिद्धान्त दोहरबैत छथि — 'अनुमति बिनु छवि किनार पर नहि लाबैत।' चन्द्रपालक
ऐपक नकली दान-पृष्ठ गोपक मोबाइलमे खुलितहि पानिमे झुकयलापर टूटि जाइत अछि — 'जे नाम
सँ कमाइत अछि, ओकर हिसाब पानि नहि, कीचड़ राखैत अछि।' पनिडुब्बी अन्तमे चेतावनी दैत
छथि — 'नाम केँ केवल बचाउ नहि, ओकर खेल सेहो बचाउ। जे नाम कबड्डी खेलत, ओ साँस बनि
रहत।' अध्यायक अन्तमे भोरे गामक देबालपर नव पोस्टर भेटैत अछि — 'चन्ना गाछी भूत-कबड्डी
महोत्सव: टिकट, प्रकाश, ध्वनि' — स्मृतिक बाजार आब असली कबड्डीकेँ नाटकमे बदलबाक तैयारीमे
अछि।
एकटा वाणिज्यिक टोली गाममे 'चन्ना गाछी रात्रि-अनुभव:
भूत-कबड्डी जुलूस' नामसँ टिकट-आधारित नकली-भूत-प्रदर्शन आयोजित करैत अछि — असली जड़ि
पृष्ठभूमि, कृत्रिम धुँआ, किराएक कलाकार। मीराक प्रश्नपर 'परिवारसँ अनुमति लेने छी?'
आयोजक अनजान बनैत अछि। नकली कबड्डीमे साँस-तालमेल टूटल रहैत अछि, आ बच्चा सभ चिन्ह
लिखैत छथि — 'साँस टूटल, नाम नहि, माटि उत्तर नहि देलक।' अचानक एकटा कलाकार, जकर पएर
जड़िक गरम रेखापर पड़ि जाइत अछि, अभ्यासक बदला अपन सचमुचक बाबाक नाम (दूर जिलाक खदानमे
मरल मजदूर) बजि उठैत अछि। एकर बाद अन्य कलाकार सभ (माय, मामा, प्रेमक नाम) सेहो अपन
असली गवाही देबय लगैत छथि — अभिनय गवाहीमे बदलि जाइत अछि। एकटा बालक-कलाकार डरावन आवाजक
बदला 'उपस्थित' बजि जाइत अछि। देविका आ मीरा आयोजककेँ पैसा घुरयबाक बाध्य करैत छथि।
रातिमे कलाकार सभ अपन नकली कपड़ा उतारि पाथरक पास राखि, अभिनयक बदला पहरा सीखबाक शपथ
लैत छथि। अध्यायक अन्तमे मध्यरातिक बाद ठूँठक भीतरसँ एकटा रहस्यमय, हल्की व्यंग्यभरल
हँसी उठैत अछि — बा कहैत छथि, 'जखन स्मृति बिकए लागैत अछि आ फेरो बचि जाइत अछि, तखन
गाछि हँसैत अछि।'
ठूँठसँ उठल हँसी भोर धरि गूँजैत रहैत अछि
— पाथरक अक्षर गाढ़ भऽ जाइत अछि, अनन्या कहैत छथि 'गाछि हँसल नहि, गाछि उत्तर देलक।'
नगरपालिकाक फाइलमे 'अवैज्ञानिक अफवाह' लिखल जाइत अछि, मुदा लोकक कानमे ई प्रमाण जकाँ
ठहरैत अछि। बच्चा सभ 'हँसीक प्रमाण कोन' पुछलापर एकटा शांत नेनी उत्तर दैत छथि — 'दुःख
जखन बिकए सँ इनकार करै, ओहि क्षण जे आवाज उठै, से न्यायक प्रमाण।' चन्द्रपालक स्मारक-अनुप्रयोगक
यंत्र हँसीक ध्वनि रिकॉर्ड करय चाहैत अछि, मुदा केवल खालीपन आबैत अछि — सुननिहार सभकेँ
अपन-अपन अपराधक नाम सुनाइ दैत अछि। एडवर्ड ब्रूमक सलाहकार एकरा 'सकारात्मक रूपमे उपयोग'
करबाक सुझाव दैत छथि, मुदा ब्रूम स्वयं ओ हँसी हार्वर्डक तालीक भीतर सुनैत छथि। मीरा
घोषणा करैत छथि — 'हँसीक कोनो स्वामी नहि... ई हँसी मनोरंजन नहि, अस्वीकार अछि।' पत्रकार
सभ खाली नोटबुक लऽ घुरैत छथि, कारण बच्चा सभक उत्तरसँ हुनका बुझना जाइत अछि जे 'गढ़
नारिकेल खबर नहि, परीक्षा अछि।' बटुकनाथ हरिहरन 'सांस्कृतिक हँसीक संरक्षण' लिखय चाहैत
छथि, मुदा 'हँसी' शब्दक हकार गोहिक मुँह जकाँ चमकि जाइत अछि, आ ओ कलम छोड़ि दैत छथि।
रातिमे कबड्डीक पुनर्जागरण होइत अछि — एकटा पुरान भूत-खिलाड़ी बच्चा सभकेँ सिखबैत छथि
'जे नाम लऽ कऽ घुरत, से खेलकेँ बचा लेत।' अध्यायक अन्तमे बटुकनाथकेँ स्वप्नमे अपन छातीमे
उगल चन्ना गाछीक 'भीतरी दरबार' देखार होइत अछि, जतय हँसी उत्तर दैत अछि — 'प्रत्यक्ष:
लोभ, अनुमान: विलम्ब, शब्द: न्याय, सत्य: हँसी' — जे अगिला अध्याय (बटुकनाथक स्वप्न-दरबार)
क द्वार खोलैत अछि।
अध्याय ७३ — बटुकनाथक
स्वप्न-दरबार
चन्ना गाछीक हँसी बटुकनाथक कानमे राति भरि
बजैत रहैत अछि। ओ अपन 'लोक-स्मृति न्यास' क मसौदा लिखय बैसैत छथि, मुदा स्याही पसरि
कऽ पात बनि जाइत अछि। निन्नमे ओ अपन परिचित बार-काउंसिल सभागारमे पहुँचैत छथि, जतय
कुर्सी जड़ि बनि जाइत अछि आ गंगेश उपाध्याय स्वयं (चर्मकारणी पत्नीक संग) प्रकट होइत
छथि — 'नाम सुननाइ सीखने छी कि केवल कुल?' रमानाथ झा आ उदयचन्द्र झा 'अशोक' क छाह गंगेशक
जीवन-सत्य सम्पादित करय चाहैत अछि, जकरा स्वप्न-न्यायाधीश 'सम्मान-हत्या' कहैत छथि।
बटुकनाथपर आरोप लागैत अछि — 'न्यायकेँ पेशा बना कऽ न्यायसँ विमुख करब' — आ ओकर बचावक
शब्द (प्रक्रिया, अधिकार) सूखल पात बनि झड़ि जाइत छथि। ओ जातिक बाड़ पाछाँ भागय चाहैत
छथि, मुदा चर्मकारणी स्त्री बाड़ उखाड़ि दैत छथि — 'जे न्याय देहक स्पर्शसँ डरै, से
न्याय नहि, नहायल पाखण्ड अछि।' एकटा बालिका-छाह पुछैत छथि जे न्यासमे गंगेशक पत्नीकेँ,
बिनु-नामक लोककेँ ठाम भेटत की — बटुकनाथक चुप्पी दोषक प्रमाण बनि जाइत अछि। बूढ़बा
भूत कबड्डीक चुनौती दैत छथि, मुदा बटुकनाथक साँस अटकि जाइत अछि। गंगेश कहैत छथि —
'न्यायमे उठबाक काज स्वयं करए पड़ैत अछि, पहिल शर्त — अपन कुलक सिंहासन सँ उतरू' —
आ बटुकनाथक सभ उपाधि झड़ि अन्तमे केवल 'बटुक' (डरायल बालक) बचैत छथि। जागलाक बाद मसौदाक
शब्द स्वतः बदलल भेटैत अछि ('अध्यक्ष' → 'अन्तिम श्रोता', 'कोष' → 'नामक पहरा बच्चा
सभक हाथमे')। ओ अपन आलमारीमे चन्द्रपाल बत्राक पुरान नोट ('स्मारक-अनुप्रयोग सुरक्षित')
पाबैत छथि — अध्यायक अन्तमे हँसी बटुकनाथकेँ छोड़ि चन्द्रपालक स्क्रीन दिस बढ़ैत अछि।
अध्याय ७४ — चन्द्रपालक
पहिल स्वीकार
चन्द्रपाल बत्रा अपन काँचक कोठीमे असगर बैसल
छथि — श्रद्धांजलि-ऐपक हर आँकड़ा स्वतः नाम (उज्ज्वल झा, मुन्ना पासवान, सरयू) बनि
जाइत अछि। ऐनामे ओकरा अपन आँखिक बदला 'उपयोगकर्ता' सभक आँखि देखार होइत छथि, आ ओ चिचिया
उठैत छथि। भोरे थाकनिमे टूटल अवस्थामे ओ बिनु ड्राइवरक विशेष सम्मानक चन्ना गाछी पहुँचैत
छथि — कियो शोर नहि करैत, केवल प्रतीक्षा करैत अछि, जे ओकरा भयावह लगैत अछि। अनन्याक
प्रश्नपर 'जन्मक नाम कि व्यापारक नाम?' ओ अपन बचपनक नाम 'चन्दू' कहैत छथि। मीरा स्पष्ट
करैत छथि — 'रोदन प्रमाण नहि, नामक संग सत्य कहू।' चन्द्रपाल आंशिक स्वीकार करैत छथि
— 'हम लोककेँ लोक नहि मानलहुँ, स्क्रीनक पाछाँ भीड़ बुझलहुँ... हम चेहरा देखबाक मेहनत
नहि केलहुँ।' देविका उज्ज्वलक नामसँ कमायल पैसाक हिसाब मंगैत छथि, आ चन्द्रपाल एकटा
कागच दैत छथि — देविका कहैत छथि 'हिसाब नामक बराबर नहि होइत, मुदा हिसाब बिनु अगिला
लड़ाइ अधूरा रहत।' साँझमे ओ पाथर लग बैसल रहैत छथि, आ अन्हार भेलापर राघव सिग्नलकेँ
'रुकू, नाम उठि गेल अछि' लिखबाक प्रयास करैत छथि — मुदा संदेश नहि जाइत, स्क्रीनपर
पातक लिपि उभरैत अछि — 'जतय नाम सुनल जाए, ओतय कोड नहि पहुँचैत।' अध्याय स्पष्ट करैत
अछि जे पहिल स्वीकार दण्डक अन्त नहि, अगिला दरबाजाक कुंडी अछि — अगिला बारी राघवक।
अध्याय ७५ — राघव
सिग्नलक बिना नेटवर्क
चन्द्रपालक स्वीकारक बाद राघव सोमानीक हर
संदेश (बटुकनाथ, चन्द्रपाल, ब्रूमक सहायक, लाउ किन-हंगकेँ) 'भेजल गेल' देखाइत अछि,
मुदा कतहु पहुँचैत नहि। ओकर बन्द फोनक कारी स्क्रीनपर स्वतः पात/नाम (उज्ज्वल, सरयू,
मुन्ना) उगि आबैत छथि — आवाज कहैत अछि 'सन्देश भेजबासँ पहिने प्राप्तकर्ता चुनैत छलहुँ,
आब नाम सभ स्वयं प्राप्तकर्ता चुनत।' ओकर पुरान कागचक नोटबुकमे 'प्रतिशत' शब्द स्वतः
'प्रतिश्रुत' बनि जाइत अछि। गढ़ नारिकेलमे बच्चा सभ 'उपस्थित-उपस्थित' कहि कबड्डी खेलैत
छथि, आ राघवक फोनपर बेनाम 'उपस्थित' विषयक खाली संदेश आबैत अछि — ओकर हर बचाव-वाक्य
('हम केवल संदेशवाहक छी') फोनक उत्तरसँ काटल जाइत अछि ('घुसपैठ ओ छल जे अहाँ नामक घरमे
कएलहुँ')। बूढ़बा भूत कहैत छथि — 'नेटवर्क ओहि ठाम टूटैत अछि जतय झूठ बाट माँगैत अछि...
साँचकेँ नेटवर्क नहि, सम्बन्ध चाही।' भोरे राघवक सभ फोनपर एकटा नक्शा (स्मृतिक नेटवर्क)
चमकैत अछि, जाहिमे 'लाउ किन-हंग' क नाम स्वतः उभरैत अछि। अध्यायक अन्तमे राघव बिनु
फोन, बिनु कोडक, पहिल बेर स्वयं पूरा नाम बजैत छथि — 'लाउ किन-हंग' — जे मुक्तिक बदला
'भयावह पहिल पग' साबित होइत अछि।
अध्याय ७६ — लाउ
किन-हंगक भारत-यात्रा
लाउ किन-हंग अपन काँचक भवनमे गढ़ नारिकेलक
चित्र देखि बुझैत छथि जे 'आँकड़ा चुप अछि आ चित्र ओकरा पर नजरि राखि रहल अछि।' रातिमे
स्वप्नमे नदीक गोहि सभ कागच-करार-दान-पत्र चिबाबैत देखार होइत छथि, आ एकटा गोहि पुछैत
अछि 'तोहर नाम कोन जलमे लिखल अछि?' ओ भारत-यात्राक निर्णय लैत छथि (सार्वजनिक रूपसँ
'संस्कृति आ पुनर्वास निवेशक समीक्षा')। फाइलमे 'गंगेश' नामकेँ 'जोखिम-तालिका' मे देखि
ओ असहज होइत छथि। विमानमे बादलक बीच ओकरा 'कबड्डी-कबड्डी' क स्वर सुनाइ दैत अछि, आ
अपन गरीब बचपन (माछक गन्ध, कर्जक डर, बापूक झुकल पीठ) मोन पड़ैत अछि। कातमे बैसल एकटा
वृद्ध भारतीय यात्री गढ़ नारिकेलक नाम-उत्सवक अखबार-कथा देखबैत कहैत छथि — 'ओतय मृतक
सभक नाम जीबैत अछि... सर्वर बन्द भऽ जाए तँ? कागच जरि जाइत अछि, मुदा जँ बच्चा सभ सुनि
लेलक, तखन नामक दोसर जीवन शुरू होइत अछि।' स्वप्नमे गंगेशक आकृति सोझे पुछैत छथि —
'लाभक प्रमाण की? जकरा नाम नहि, ओकर हानि केना गनब?' दिल्ली उतरलापर हवाई अड्डाक काँचमे
ओ अपन प्रतिबिम्बक बदला एकटा गोहि देखैत छथि, जे पुछैत जकाँ बुझाइत अछि — 'तोँ नाम
लऽ कऽ आयल छेँ कि बेनाम लाभ?' अध्यायक अन्तमे ओ दुभाषियाकेँ 'सीधा गढ़ नारिकेल' कहैत
छथि — 'जतबे देर करब, गोहि आँखि नहि झपकाओत।'
लाउ किन-हंगक विमान भारत उतरैत अछि। इमिग्रेशनक
चेहरा-मिलान मशीनक परदापर एक क्षण लेल ओकर चेहराक बदला गोहिक आँखि उभरि आबैत अछि। अतिथि-कक्षक
टीवीपर गढ़ नारिकेलक समाचार (नाम-उत्सव) चलैत अछि, आ लाउ पुछैत छथि 'बच्चा सभकेँ हटाओल
नहि गेल?' सहायक उत्तर दैत छथि 'हटाओलाक बाद ओ सभ आर बेसी जगहमे पसरि जाएत।' कातमे
बैसल एकटा मैथिली-अखबार पढ़ैत वृद्ध यात्री गढ़ नारिकेलक कथा देखा कहैत छथि — 'सर्वर
बन्द भऽ जाए तँ? बच्चा सभ सुनि लेलक तखन नामक दोसर जीवन शुरू होइत अछि।' स्वप्नमे गंगेशक
आकृति पुछैत छथि — 'लाभक प्रमाण की? जकरा नाम नहि, ओकर हानि केना गनब?' अतिथि-कक्षमे
एकटा रहस्यमय वृद्ध सफाईकर्मी (जे रिकॉर्डमे नहि, कैमरामे नहि) कहैत छथि — 'पानि पीबैत
काल नाम सोचब, तँ पानि साफ रहत।' गाड़ीक चालक बिनु बतेने 'गढ़ नारिकेल?' पुछैत छथि।
रातिमे स्वप्नमे बच्चा सभ लाउसँ 'असल नाम?' पुछैत छथि, आ गोहि पन्ना-पन्ना खाता चिबाबैत
अछि जाहिसँ मजदूर-युवक-स्त्रीक स्वर उठैत अछि। भोरे सत्यव्रत मेहताक एकटा संक्षिप्त
संदेश आबैत अछि — 'नाम सुनबाक अछि तँ आबि जाउ' — पुरान हवाई अड्डा मार्गक प्रतीक्षालयमे।
अध्याय ७८ — सत्यव्रत
आ लाउक मौन-संवाद
सत्यव्रत मेहता लाउ किन-हंगकेँ अपन दफ्तरमे
नहि, चन्ना गाछीक ठूँठ लग बजबैत छथि — 'जँ नाम सँ डर हो, तँ भेंटक कोनो प्रयोजन नहि।'
लाउ नाम-पाठ सुनैत छथि; चौदहम नामपर ठूँठक भीतरी रेखा एक क्षण लाल भऽ उठैत अछि। लाउक
'प्रमाण चाहैत छी' पुछलापर सत्यव्रत गंगेशक प्रमाण-चतुष्टय (प्रत्यक्ष, अनुमान, शब्द)
क संग 'चारिम पीड़ा' (देहसँ बोलनिहार) जोड़ैत छथि — 'अहाँ लाभ गिनलहुँ, एक बेर नाम
गिनू।' अनन्या ओकरा पाथरपर अपन नाम (देवनागरी उच्चारणक संग) लिखबाक कहैत छथि, आ पाथर
हाथमे भारी बुझाइत छथि। सत्यव्रत स्पष्ट करैत छथि — 'एखन ई क्षमा नहि, केवल उपस्थिति
अछि।' बटुकनाथकेँ खबर भेटैत अछि जे लाउ अपन दान-प्रतिज्ञा स्थगित कऽ रहल छथि, जे न्यासक
योजनाकेँ चोट पहुँचबैत अछि। रातिमे लाउकेँ बच्चा सभ द्वारा साधारण विद्यालय-कोठरीमे
राखल जाइत छथि। स्वप्नमे ओ 'अनाम ग्रह' (सभ भवनपर संख्या, नाम नहि) देखैत छथि, जतय
चन्ना गाछी उगि आबि कऽ बच्चा सभ हुनकर जेबसँ ठेका-दान-पत्र कबड्डी खेलिकऽ खसाबैत छथि।
जागलापर बाहरसँ 'उपस्थित' शब्द सुनैत छथि — पहिल बेर बिनु अनुवाद ओकर अर्थ बुझैत छथि:
'भागब असंभव।' भोरे लाउक दान करबाक प्रस्तावकेँ सत्यव्रत रोकैत छथि — 'दानक पहिने दस्तावेज,
दस्तावेजक पहिने नाम, नामक पहिने सुननाइ।' अध्यायक अन्तमे एडवर्ड ब्रूमक दूत सुनहर
दान-पत्र लऽ आबैत अछि, मुदा अनन्या ओकरा लेल सेहो खाली पाथर राखि कहैत छथि — 'आब दानक
नाम पूछल जाएत।'
एडवर्ड ब्रूमक 'विश्व-स्मृति पुनर्स्थापन
निधि' सँ एकटा चिक्कन दान-पत्र आबैत अछि — 'चन्ना गाछी पीड़ा-स्मृति केन्द्रक लेल करुण
अनुदान।' प्रतिनिधि 'निष्काम' दानक दावा करैत छथि, मुदा देविका, मीरा, गोप कुमारक प्रश्नपर
स्पष्ट होइत अछि जे एकटा पंक्ति ('साझा संप्रेषण सामग्री पर निधिक प्राथमिक उपयोगाधिकार')
स्मृतिपर स्वामित्व दैत अछि — गोप कहैत छथि 'आइ नाम लेत, काल्हि चित्र, परसू आवाज,
फेर आँसू पर सेहो अधिकार।' बा कागचक गन्ध सूँघि कहैत छथि — 'एहिमे रोदनक गन्ध नहि,
कपाटबन्द कोठरीक गन्ध अछि।' अचानक बरखाक बून्द दान-पत्रक मोहरपर खसि कागचकेँ भीजा दैत
अछि, आ नीचाँसँ पुल-ठेकाक पुरान अनुच्छेद (मजदूर-सुरक्षा, क्षतिपूर्ति) उघरि आबैत अछि
— दान-पत्र नकाब सिद्ध होइत अछि। सत्यव्रत मेहता लिखैत छथि — 'दान जखन अपराधक अभिलेख
ढाँकए, तखन ओ दान नहि, विलम्बित बचाव अछि।' अध्यायक अन्तमे बटुकनाथक बेटा (जकर नाम
आगिला अध्यायमे तारिणी भेटत) पिताकेँ सोझे पुछैत छथि — 'बाबा, ई न्याय बचाबय लेल अछि
कि पेशा?'
बटुकनाथक संतान तारिणी (कानूनक विद्यार्थी)
राति देर घरमे पिताकेँ सोझे प्रश्न करैत छथि — 'अहाँ गंगेशकेँ सम्मान देलहुँ कि हुनकर
प्रश्नकेँ बन्द कएलहुँ?' ओ स्पष्ट आरोप लगबैत छथि — मजदूरक केस तकनीकी दोष कहि किनारा
कएल गेल, उज्ज्वलक केस डिजिटल-सहमतिक नाम पर भटकाओल गेल, मीराक निजताक मामिला चरित्र-प्रश्नमे
धकेलल गेल। बटुकनाथ पहिल बेर अपन घरमे 'बाहरी अभियुक्त' जकाँ अनुभव करैत छथि। तारिणी
अपन पिताक पुरान भाषण-पुस्तिका ('मिथिला तर्कक भूमि अछि') देखा गंगेशक जातिगत मौनक
प्रश्न उठबैत छथि, आ रमानाथ झा-उदयचन्द्र झाक सम्पादकीय दमनकेँ 'सम्मान-हत्या' कहैत
छथि। स्वप्न-सन दृश्यमे बटुकनाथक बरामदा चन्ना गाछीक ठूँठ बनि जाइत अछि, आ अन्य दोषी-पिताक
संतान सभ (दवा-घोटाला, जुआ, विदेशी दान) सेहो देखार होइत छथि — सभ पुछैत छथि 'हमरा
की छोड़ि जाइब?' तारिणी घोषणा करैत छथि जे न्यास बनत तँ 'बच्चा सभ, मजदूर परिवार, स्त्री
सभा' चलाओत, बटुकनाथकेँ केवल 'उपस्थिति' भेटत, अध्यक्षता नहि। भोरे बटुकनाथ 'लोक-स्मृति
न्यास सम्बन्धी प्रस्ताव स्थगित' लिखि, काटि 'प्रस्ताव लोक-पहरा समक्ष सुनल जाए' लिखैत
छथि। तारिणी जाइत काल सम्मान-पत्रक माला हटा कहैत छथि — 'गंगेशकेँ माला नहि, प्रश्न
चाही।' अध्यायक अन्तमे चन्द्रपाल बत्रा असगर बैसि पहिल बेर अपन पूरा नाम लिखय चाहैत
छथि, मुदा 'बत्रा' अटकि जाइत अछि।
चन्द्रपाल बत्रा अपन कोठरीमे एकटा उज्जर कागच
सोझाँ राखल पबैत छथि जाहिपर लिखल अछि 'अपन नाम लिखू।' जखनो ओ अपन नाम लिखय चाहैत छथि,
कलम स्वतः 'दस प्रतिशत', 'आधा लाभ', 'कमीशन' लिखि दैत अछि — ओ बुझैत छथि जे ओ जीवन
भरि नामक ठाम लाभ-चिह्न लिखैत रहला। अपन बचपनक तख्ती आ मायक शब्द 'चन्नू, नाम खराब
नहि करिह' मोन पड़ैत छन्हि। ओ 'चन्नू' लिखय चाहैत छथि, मुदा 'च' सँ आगाँ हाथ अटकि जाइत
अछि — भुजा भारी भऽ जाइत अछि जेना गोहि दाँतसँ पकड़ने हो। ओ राति पहिल बेर कानैत छथि
— दया माँगबाक नहि, बल्कि प्रमाण जे भीतरक बर्बादी ओकरो स्पर्श कऽ गेल। गढ़ नारिकेलमे
अनन्या 'अधूरा नाम' शीर्षकसँ नव रजिस्टर-पृष्ठ खोलैत छथि — बा स्पष्ट करैत छथि 'अपराध
क्षमा लेल नहि, प्रमाण लेल लिखल जाइत अछि।' सत्यव्रत मेहता कहैत छथि — 'न्याय केवल
पीड़ितक नाम नहि, अपराधीक असल नाम सेहो माँगैत अछि।' भोरे कागच अपने-आप मुड़ि पात बनि
खिड़कीक काँचमे चिपकि जाइत अछि, आ चन्द्रपाल काँचमे अपन चेहराक बदला गजक आँखि (पाछाँ
गोहिक जबड़ा) देखैत छथि। अध्यायक अन्तमे अनन्या घोषणा करैत छथि — 'अगिला बेर भीतरक
गज-ग्राह खेलत।'
चन्ना ठूँठपर एकटा सामूहिक 'भीतरी दृश्य'
खुजैत अछि जाहिमे हरेक धूर्तक भीतर अलग-अलग गज (दबल सत्य) आ ग्राह (लोभ/भय) देखार होइत
छथि। बटुकनाथ हरिहरनक भीतर बालपनक न्यायप्रियता (गज) आ पेशागत कपट (ग्राह) — संतानक
स्वर 'न्याय बचेलहुँ कि पेशा?' गूँजैत रहैत अछि। चन्द्रपालक भीतर नाम लिखय चाहनिहार
बालक, आ ग्राह ओकरा 'दलाल', 'बटुआ' बनबैत रहैत अछि — देविका कहैत छथि 'जकरा नामक अक्षर
नहि बचल, ओ दोसराक नाम केना बचाएत?' राघव सिग्नलक भीतर एकटा पारदर्शी, मेटाइत गज —
ओकर सभसँ पैघ पीड़ा अछि जे ओकरा कहियो 'पूरा वाक्य' नहि भेटल। लाउ किन-हंगक भीतर पिंजड़ाबद्ध
विशाल गज — नाम (सरयू, उज्ज्वल, मुन्ना) काँचपर उभरैत अछि, आ ग्राह कहैत अछि 'नाम घाटा
अछि', गज उत्तर दैत अछि 'नाम बिनु लाभ पथरा जाइत अछि।' एडवर्ड ब्रूमक भीतर तालि-भूखी
गज देखार होइत अछि, मुदा ओकर पूरा जाँच बाकी रहि जाइत अछि। सत्यव्रत मेहता स्वयं कहैत
छथि 'हमरा सेहो छोड़ू नहि' — अनन्या लिखैत छथि 'साक्षी सेहो जाँच सँ बाहर नहि।' अन्तमे
सभटा भीतरी गज एकटा सामूहिक गजमे मिलि जाइत अछि, आ नाम पानिपर पड़ैत अछि — बच्चा सभ
'उपस्थित' कहैत रहैत छथि आ ग्राहक पकड़ ढील होइत रहैत अछि, मुदा पूर्ण मुक्ति नहि होइत
— बूढ़बा भूत कहैत छथि 'अपराधक हिसाब रहत, मुदा भीतरक गज नहि देखब तँ ग्राहक जाति नहि
चिन्हब।' अध्यायक अन्तमे बच्चा सभ नियम बनबैत छथि — 'हम सभ केवल मृतकक नाम नहि पढ़ब,
जीवितक भीतर अटकल नाम सेहो खोजब' — आ अनन्या 'नारिकेल पात पाठशाला' शीर्षकसँ नव पृष्ठ
खोलैत छथि।
अध्याय ८३ — नारिकेल
पात पाठशाला
भीतरी गज-ग्राहक रातिक बाद अनन्या ठूँठक पाछाँक
जगहमे 'पाठशाला' बनाबय शुरू करैत छथि — सरकारी मान्यता लेल नहि, नामक सुननाइक लेल।
बा एकर नाम 'नारिकेल पात पाठशाला' देैत छथि — 'नारिकेलक पात दूर-दूर धरि हवा पकड़ैत
अछि, ई पाठशाला ओहिना लोकक आवाज पकड़त।' योजनामे चारि कोना (नाम, निजता, श्रम, साँस)
आ बीचमे ठूँठ, ऊपर खाली कटोरा। देविका, मीरा, गोप, आ सत्यव्रत मेहता चारि देबाल-पाँति
लिखैत छथि — सत्यव्रत लिखैत छथि 'एतय मौन सेहो गवाही अछि, जँ ओ डरक नहि, सुनबाक हो।'
बच्चा सभ सूखल नारिकेल-पातपर लिखय शुरू करैत छथि, संकेतमात्र, खाली जगह छोड़ि — 'जँ
कथा बन्द लिखि देब, तँ अगिला मनुष्य कतऽ बाजत?' एकटा चर्मकार बालक आ ब्राह्मण बालकक
हाथ एक्के पातपर पड़लापर हरियर रेखा चमकैत अछि — बा कहैत छथि 'तत्त्वचिन्तामणि केवल
पुस्तकमे नहि, दू हाथक बीचमे सेहो खुलैत अछि।' एकटा बूढ़ पण्डितक 'गंगेशक कथा प्रमाणित
नहि' आपत्तिपर अनन्या पुछैत छथि — 'तखन जातिक गर्वक प्रमाण की?' साँझमे नारिकेल पातक
मंडप तैयार होइत अछि। रातिमे खाली कटोराक तीन बेर धीमे बजयलापर अनन्या घोषणा करैत छथि
— 'आइ पाठशाला खुलल... एतय जे अनुपस्थित अछि, ओकरा पहिने बजाओल जाएत।'
पाठशालाक पहिल पाठ वर्णमाला नहि, 'उपस्थित'
कहब होइत अछि। पहिल बच्चा अपन नानी (जकर असली नाम घरमे नहि बाजल जाइत छल) — सीतामोनि
— क नाम लैत अछि। दोसर बच्चा (सोनकि) अपन मामा भोलारामक नाम कहैत छथि, जे नदीमे डूबल
छला मुदा किनको सूचीमे नहि छल। तेसर बच्चा अपन चर्मकार परदादा मंगलू दासक नाम कहैत
अछि — मीरा जोर दैत छथि 'जकर श्रम पर सभ चलल, ओकर नाम आधारमे लिखल जाएत', आ देविका
ओकर नाम पन्नाक बीचमे लिखैत छथि। गंगेशक जीवन-सत्यक प्रश्न फेर उठैत अछि, आ रजिस्टरमे
'गंगेशक जीवनक दबाओल सत्य — उपस्थित' पंक्ति जुड़ैत अछि। एकटा बच्चा अपन बहिनक नाम
(जे हिंसाक कारण स्कूलसँ काटल गेल छल) पूर्ण नहि बाजि पबैत — मीरा 'एक बेटी — गरिमासहित
उपस्थित' लिखैत छथि। बूढ़ पण्डितक आपत्तिपर ईरा उत्तर दैत छथि — 'व्यवस्था जँ मृतकक
नाम खाए, तखन ओकरो गोहि कहल जाएत।' एकटा बूढ़ स्त्री अपन मायक (फुलकुमारी) नाम — जे
सासुरमे कहय मना छल — ताबीज देखा कहैत छथि, आ ताबीजक सूत अपने खुजि जाइत अछि। साँझमे
'उपस्थित' गामक नव नागरिक-संबोधन बनि जाइत अछि। अध्यायक अन्तमे स्त्री सभ धीरे-धीरे
बजय लगैत छथि (घरेलू हिंसा, दहेज, प्रेमक कारण मार) — मीरा घोषित करैत छथि 'अगिला पाठ:
स्त्री सभक राति-सभा।'
अध्याय ८५ — स्त्री
सभक राति-सभा
पाठशालाक पहिल दिनक बाद राति स्त्री सभ चुपचाप
चन्ना ठूँठक चारू कात जुटैत छथि — कोनो घोषणा, कोनो मंच बिनु। उज्ज्वलक माय अपन बेटाक
पुरान कमीज राखि कहैत छथि — 'ओ समाजक ओहि चुप्पीसँ हारल, जे लाजक डर सँ ठगीक बात घरमे
कहए नहि दैत।' देविका कहैत छथि — 'ठग विदेशमे बैसि खाता चलबैत अछि, आ घरक लोक पीड़ितक
माथपर लाजक मटकी फोड़ैत अछि।' पुल-मजदूरक विधवा (जे रजिस्टरमे केवल 'मुन्नाक घरबाली'
लिखल छलीह) अपन नाम फुलकुमारी बतबैत छथि — 'मजदूरक पएर जखन माटिमे धँसैत अछि, ओकर घरक
स्त्रीक पएर सेहो धँसैत अछि।' ईरा गंगेशक चर्मकारणी पत्नीक दबाओल स्मृतिकेँ 'पैघ नाम-चोरी'
कहैत छथि। बा घोषित करैत छथि — 'जँ समाजक एक स्त्रीक नाम ताहि भीतर नहि पढ़ि सकलहुँ,
तँ बारह हजार ग्रन्थक तौल ककरा लेल?' मीरा लाल डोरीक नियम बनबैत छथि — जे स्त्री कथा
कहि चुकलीह, ओ डोरी अपन कलाईमे राखतीह (सार्वजनिक वस्तु नहि बनब)। एकटा युवती अपन नाम
नहि, केवल 'गोपनीय उपस्थित' रूपमे दर्ज होयबाक चाहैत छथि। सौम्या 'देहक प्रमाण' शीर्षकसँ
खाली पन्ना छोड़ैत छथि — 'खाली स्थान सेहो दस्तावेज अछि।' अध्यायक अन्तमे पाँच सिद्धान्त
तय होइत अछि (अनुमति, जाति-हिंसा, ठगक लाज, स्त्रीक नाम, निजताक गरिमा), आ फुलकुमारी
कहैत छथि — 'काल्हि मजदूरक पएर पढ़ल जाए।'
बच्चा सभ अधबनल पुल दिस जाइत छथि जतय मजदूरक
नाम खाताक बाहर खसा देल गेल छल। मुन्ना पासवानक काका सभसँ पहिने आबि माटिक कटोरामे
अपन फाटल पएर राखि पातपर छाप छोड़ैत छथि — 'एतय हमर भाइक पसेना पड़ल छल, कागचमे नाम
नहि, मुदा पएरक दबाव अछि।' ईरा लिखैत छथि — 'मुन्ना पासवानक काकाक पएर: श्रम उपस्थित।'
धीरे-धीरे मजदूर-परिवारक स्त्री सभ सेहो पएर-छाप दैत छथि — देविका कहैत छथि 'रोटी लए
कऽ जे पएर चलल, ओ श्रम नहि?' आरुणि (अभियन्ता) स्वीकार करैत छथि — 'जे पुल मजदूरक नाम
नहि राखै, से अधूरा पुल अछि।' चन्द्रपाल बत्राक लोक 'शहीद श्रमिक स्मृति-देबाल' पट्टिका
लऽ आबैत अछि, मुदा बच्चा सभ पहिने पएर पढ़बाक जोर दैत छथि। मीरा नियम जोड़ैत छथि —
पएर-छाप देनिहारक अनुमति बिनु कोनो छवि प्रयोग नहि होयत। बच्चा सभ कबड्डीक नव रूप खेलैत
छथि — 'एहि पार पएर, ओहि पार कागच। जे कागच पएरक नाम नहि माने, ओ आउट।' सत्यव्रत मेहता
अपन जूता खोलि पएर राखय चाहैत छथि, मुदा अनन्या कहैत छथि — 'अहाँक पएर नहि, अहाँक मौन
लिखल जा चुकल अछि' — आ हुनकर अस्वीकार सेहो न्यायक भाग बनि जाइत अछि। अध्यायक अन्तमे
रजिस्टरमे नव खण्ड 'पएरक अभिलेख' खुजैत अछि, आ अनन्या घोषणा करैत छथि — 'काल्हि पाठशालामे
स्क्रीन बन्द रहत... जे स्क्रीन दिन भरि मोन चिबैत अछि, ओकरा एक दिन उपवास कराएब।'
बच्चा सभ पूरा गाममे एक दिनक स्वैच्छिक 'स्क्रीनक
उपवास' क आयोजन करैत छथि — भोजनक नहि, दृष्टिक उपवास। 'स्क्रीन-घड़ा' मे लोक स्वेच्छासँ
अपन यंत्र राखैत छथि — देविका, मीरा, आ अन्तमे सत्यव्रत मेहता सेहो अपन फोन जमा करैत
छथि ('कतेको बरख फोन बजिते हम लोकक आवाजक बीच सँ उठि गेलहुँ')। बा अपन चश्मा राखि
'आइ सुनब' कहैत छथि। दिन भरि नाम-पाठक बदला 'मुँह-पाठ' (पुरान कथा, बाढ़िक स्मृति,
ठगीक अनुभव) होइत अछि। गोप कुमार हाथेँ नामक सूची लिखैत छथि — एकटा बूढ़ किसानक कथापर
बच्चा सभ लिखैत छथि 'फोन खेत नहि खाए, अकेलापन खाए।' कबड्डीक नव रूपमे रेखा पार करनिहार
बच्चा 'कबड्डी' नहि, एकटा नाम बजैत अछि, आ साँस टूटलापर सभ मिलि ओकर कथा पूरा करैत
छथि। दुकानदार सभ हाथेँ बही लिखैत छथि, आ पहिल बेर सम्बन्ध देखार होइत अछि (कोन विधवा
उधारमे चाउर लैत छथि)। चन्द्रपाल बत्राक ऐपपर एहि दिन आँकड़ा घटि जाइत अछि। रातिमे
यंत्र घुरायल जाइत काल नव नियम बनैत अछि (रोदनक चित्र बिनु अनुमति नहि, ठगीक संदेश
असगरे नहि पढ़ब)। अध्यायक अन्तमे ईरा तारा दिस तकैत विदेशमे बसल गढ़ नारिकेलक बच्चा
सभकेँ पत्र लिखबाक निर्णय लैत छथि।
अध्याय ८८ — ईराक
पत्र विदेशक बच्चा सभकेँ
ईरा नारिकेल पातपर विदेशमे बसल गढ़ नारिकेलक
वंशज बच्चा सभकेँ पत्र लिखैत छथि — 'गढ़ नारिकेल अहाँक छुट्टीक चित्र नहि, अहाँक उत्तरदायित्व
अछि।' ओ नियम राखैत छथि — 'जँ अहाँ आउ, तँ पहिने फोटो नहि, पहिने एक नाम सुनू... भूत
ओ नाम अछि जकर न्याय पूरा नहि भेल।' पत्रमे गंगेशक कथा आ जातिक 'पहिल चोरी' सेहो जोड़ल
जाइत अछि। कतोक प्रति (पात, कागच, विद्युतीय) पठाओल जाइत अछि। दू दिनमे उत्तर आबय लगैत
अछि — टोरन्टोक 'नील'/नीलकंठ लिखैत छथि 'हम नाम गलत पढ़ैत छी, मुदा सीखब, हमरा पहिल
नाम भेजू।' मेलबर्नक बालिका, दुबईक बच्चा (जकर बाबा भवन बनबैत छथि मुदा नाम भवनपर नहि
लिखाइत) सेहो लिखैत छथि। हर उत्तरमे 'हम उपस्थित छी, मुदा सीखब बाँकी अछि' पंक्ति भेटैत
अछि — एहि लेल नव पाथर 'दूर उपस्थित' बनैत अछि। बटुकनाथक न्यास आ ब्रूमक शोध-दल एहि
पत्र-आदान-प्रदानकेँ 'प्रवासी-स्मृति सञ्जाल' बनयबाक कोशिश करैत छथि, मुदा ईरा स्पष्ट
करैत छथि — 'ई पत्र कोनो न्यास, संस्था, दान-आह्वानक कच्चा माल नहि... हम एकरा साँसक
शृंखला कहैत छी।' अध्यायक अन्तमे ईरा सत्यव्रतकेँ प्रश्न पठबैत छथि — 'जे लोक दूर अछि,
भाषा नहि जानैत, ओकर गवाही केना सुनल जाए?' — सत्यव्रत उत्तर दैत छथि 'अगिला सुननाइमे
दूरक बच्चा सभक पत्र पढ़ल जाए।'
अध्याय ८९ — सत्यव्रतक
जन-सुनवाई
विदेशसँ पहिल उत्तर एकटा बच्चाक हाथ-बनाओल
नक्शा रूपमे आबैत अछि — 'हमर दादीक नाम एतय कत्तए राखब?' — जे गामक आ विदेशक बच्चा
सभकेँ जोड़ैत अछि। सत्यव्रत मेहताक जन-सुनवाई चन्ना ठूँठक चारू कात, बिनु मंच-कुर्सी-माइकक
होइत अछि — 'आइ हम अध्यक्ष नहि, पहिने सुननिहार छी।' पहिल गवाही एकटा बूढ़ चर्मकार
स्त्रीक — 'गंगेशकेँ ज्ञानी मानल गेल, मुदा जे जाति हमरा चप्पल बनबैत देखैत अछि, से
हमर बेटीकेँ शास्त्र पढ़ैत नहि देखए चाहैत। ज्ञानक जूता के बनबैत अछि?' — जे सत्यव्रतकेँ
प्रमाणक सीमा पुनर्विचार करय बाध्य करैत अछि। दोसर गवाही ईराक पत्रक विदेशी उत्तर
— शिक्षकद्वारा दादीक नामक 'वर्तनी ठीक करू' कहलापर बच्चाक विरोध — 'दादीक नाम कोनो
वर्तनी नहि, आवाज छल।' तेसर गवाही मजदूर-परिवारक युवकक — 'हमर बाबू कागच पर अस्थायी
मजदूर छल, पानिमे स्थायी भऽ गेल।' सत्यव्रत घोषित करैत छथि — 'हम फैसला नहि देब, गवाही
अपन आकारमे रहत।' राघव सिग्नलक पुरान संदेश ('भावनाकेँ सामग्रीमे बदलू') उजागर होइत
अछि, आ सत्यव्रत लिखैत छथि — 'लोक-स्मृतिकेँ सामग्री कहब, दोसर हत्या।' साँझमे कबड्डीक
खेल जन-सुनवाईक विधि बनि जाइत अछि। रातिमे खाली माटिक कटोरा (मौन राखबाक) भारी भऽ जाइत
अछि आ केवल अनन्याक हाथ लगयलापर उठैत अछि। अध्यायक अन्तमे अनन्या लिखैत छथि — 'नामक
पहरा लेल नियम चाही' — आ बच्चा सभ पहिल छह नियम लिखय शुरू करैत छथि।
पाठशालामे बच्चा सभ 'नामक संविधान' लिखैत
छथि — पहिल नियम देविकाक: 'नाम नहि मेटाएब।' दोसर मीराक: 'निजता नहि बेचाएब।' तेसर
सौम्याक (देहक अपमान नहि), चारिम आरुणिक (स्मृति पर ठेका नहि लगएब), पाँचम गंगेशक प्रश्नसँ
(जातिक नाम पर न्यायक हत्या नहि), छठम गोपक (कागचक सत्य लोकक स्वर बिनु अधूरा), सातम
स्क्रीनक उपवाससँ (सुविधाकेँ स्वामी नहि बनएब), आठम कबड्डीसँ (साँस टूटए सँ पहिने घुरू,
मुदा साथी छोड़ि नहि — भविष्यक 'ग्रह' क संकेत सहित), नवम बाक (जिनका नाम नहि भेटल,
हुनका पहिल आसन), दसम सत्यव्रतक ('मौनक हिसाब राखू — अपराधीक नाम लिखू, चुप देखनिहारक
मौन सेहो'), एगारहम पनिडुब्बीक स्मरणसँ (पानि जे राखलक, ताहिपर दावा नहि), बारहम ईराक
पत्रसँ (गाम स्मृतिचित्र नहि, उत्तरदायित्व)। तेरहम नियमपर बहस होइत अछि — क्षमा कोना?
— अन्तमे तय होइत अछि 'क्षमा नाम सुनबाक श्रममे खोजल जाएत, अपराधक लाभ पहिने छूटत।'
चौदहम नियम सामूहिक रूपसँ बनैत अछि — 'बच्चा पहरुआ, बूढ़ साक्षी, स्त्री विधान-धारक,
मजदूर माटिक मालिक।' मोहरक प्रश्नपर अनन्या ठूँठक भीजल रेशा लगबैत छथि — 'मोहर जड़िक'
— आ बच्चा सभ अँगूठाछाप दैत छथि। अध्यायक अन्तमे संविधान बटुकनाथ, चन्द्रपाल, राघव,
लाउ, ब्रूमक दूर-दूर ठाम पहुँचैत अछि (उदाहरणतः 'नाम नहि मेटाएब' चन्द्रपालक यंत्रमे
चमकैत अछि), मुदा अपराधी सभ स्वयं सभामे अनुपस्थित रहैत छथि — प्रश्न रहि जाइत अछि
जे ई अनुपस्थिति दण्ड अछि कि नव षड्यंत्र।
अध्याय ९१ — धूर्त
सभक अनुपस्थिति
बच्चा सभ निर्णय लैत छथि जे पाँचू धूर्त
(बटुकनाथ, चन्द्रपाल, राघव, लाउ, ब्रूम) क नाम सभासँ बाहर, चेतावनी-पन्नापर राखल जायत,
मंचपर नहि — 'पहिने हुनका सभक कर्मक नाम लिखू' (तारीखक भक्षण, देहक सौदा, स्क्रीनक
फाँस, दानक मुखौटा, जातिक अहंकार) — अपराधीक नाम बहुत छोट अक्षरमे, पाप पैघ अक्षरमे।
बटुकनाथ प्रतीक्षा करैत छथि, मुदा कोनो निमन्त्रण नहि आबैत। चन्द्रपालक ऐप शान्त रहैत
अछि। राघवकेँ कोनो संकेत नहि भेटैत। लाउ किन-हंगकेँ 'किनार पर रखल गेल' कहल जाइत अछि
— बुझबामे कठिनाई होइत अछि जे ई दण्ड अछि। ब्रूम एकरा 'स्थानीय भावुक राजनीति' कहि
हँसैत छथि, मुदा रिपोर्ट पढ़ि हँसी रुकि जाइत अछि। अनुपस्थित धूर्तक भार धीरे-धीरे
उपस्थित लोकक ऊपरसँ उतरैत अछि — अनन्या लिखैत छथि 'जे अनुपस्थित अछि, से डर नहि, जँ
हम उपस्थित छी।' अध्यायक अन्तमे कारी-किनारबला पृष्ठ पलटैत काल अपराधी सभक नाम परछाहीँ
बनि कागचसँ बाहर माटिपर खसैत अछि — बच्चा सभ पाथर राखि छाँह हटाबैत छथि, मुदा साँझमे
ठूँठक पश्चिमी किनारसँ एकटा असामान्य नमहर छाँह पसरैत अछि, जकरा बा 'अनुपस्थित सभक
छाँह' कहैत छथि।
ठूँठक असामान्य नमहर, लहरदार छाँह चारू कात
पसरैत रहैत अछि। बच्चा सभक कबड्डीक नव रूप बनैत अछि — छाँहक भीतर पैसि 'उपस्थित' कहब,
बाहर आबि नाम दोहरायब। बा कहैत छथि — 'ठूँठक छाँहमे मन उत्तरदायित्व पबैत अछि।' एकटा
बालक पुछैत छथि 'छाह प्रमाण अछि?' — अनन्या गंगेशक चारि प्रमाणसँ जोड़ैत छथि। मीरा
स्पष्ट करैत छथि 'छाँहक चित्र लेल जा सकैत अछि, चेहराक नहि।' सत्यव्रत मेहता छाँहमे
चप्पल उतारि देैत छथि — जड़िक साक्षीक सम्मानमे। बटुकनाथक संतान अपन पिताक पुरान कलम
अनैत छथि, आ अनन्याक प्रश्नपर 'कलम दोषी अछि कि हाथ?' कलम पाथरक बाहर, मुदा गवाहीक
अन्दर राखल जाइत अछि। चन्द्रपालक अधूरा नामक कागच सेहो छाँहक बाहरी रेखापर राखल जाइत
अछि। लाउ किन-हंग अपन काँचक कोठरीमे सेहो ओही लहरदार छाँह देखैत छथि — परदा तानलापर
छाँह भीतर घुसि जाइत अछि। रातिमे चन्द्रमाक उजासमे छाँह उनटे चाँदीक रेखा बनि जाइत
अछि — बा कहैत छथि 'जे छाँह स्मृतिसँ बनैत अछि, से अन्हारोमे उजास रहैत।' मध्यराति
लग कमला-बलान दिससँ पानिक गन्ध उठैत अछि, आ आकाशमे कारी बादर गढ़ नारिकेल दिस बढ़ैत
अछि — छाँह पानिक दिशामे नमहर भऽ पाथरक नाम छूबैत अछि, जेना संकटक खबर दैत हो। अनन्या
तुरन्त नामक प्रतिलिपि बनएबाक आदेश दैत छथि। भोरे पहिल बून्द 'जेकर नाम नहि भेटल' पाथरपर
खसैत अछि — बा कहैत छथि 'जिनका नाम नहि भेटल, हुनकरे पहिने पानि खबर देलक।' अध्यायक
अन्तमे कमला-बलानक बाढ़िक आगमन स्पष्ट होइत अछि।
कमला-बलानमे फेर बाढ़िक चेतावनी आबैत अछि।
अनन्या घोषणा करैत छथि — 'एहि बेर गाछ नहि बचाओब मात्र, नाम सेहो बचाओब।' गामक लोक
धान, पशु, बच्चाक संग नामक संविधान, रजिस्टर, पाथर, लाल डोरी सेहो ऊँच स्थान लऽ जाइत
छथि। देविका आ निशान्त मोबाइलकेँ नियन्त्रित उपयोगमे रखैत छथि। गोप कुमार कहैत छथि
'कागच भीजि सकैत अछि, प्रतिलिपि चाही' — अनन्या उत्तर दैत छथि 'प्रतिलिपि कागचक नहि,
कण्ठक बनत' — बच्चा सभ दस-दस नाम कण्ठस्थ करय शुरू करैत छथि। बरखा टूटि पड़ैत अछि।
बच्चा सभ पाथर उठएबाक बदला ओकर छाप माटिमे दबा नारिकेल पातसँ चिन्हित करैत छथि। बूढ़बा
भूत बरखामे साफ देखार भऽ पुछैत छथि — 'कबड्डी के बन्द करब? बाढ़िमे साँसक असली परीक्षा
होइत अछि।' बच्चा सभ पानिमे उतरि कबड्डी खेलैत नाम-नाव बनबैत छथि। मध्यरातिमे ठूँठक
हरियर बिन्दु पानिक भीतर झिलमिलाइत अछि — 'गाछ पानि पढ़ि रहल अछि।' भोरसँ पहिने पानिपर
लम्बा कारी आकार आ चमकैत आँखि देखार होइत अछि — 'आब ओ सभो घुरि रहल अछि' (गोहि सभक
वापसी)।
गोहि सभ गाममे बाढ़िक पानिमे घुरि आबैत छथि
— लोक पहिने डेराइत अछि, मुदा अनन्या स्पष्ट करैत छथि 'गोहि सभ आक्रमण नहि करैत, गोलाइ
बना कऽ तैरैत छथि, सीमा रखनिहार जीव अछि।' सभसँ पैघ गोहि ठूँठक सीधमे रुकि जड़ि दिस
तकैत रहैत अछि। बा गज-ग्राह आख्यानकेँ फेर व्याख्या करैत छथि — 'गोहि देह खाइत अछि,
मुदा नाम जँ बाँचल रहए, तँ भीतरक बन्धन कटि सकैत अछि।' 'जेकर नाम नहि भेटल' पाथर पानिपर
तैरि गोहिक गोलाइमे पहुँचैत अछि, आ पैघ गोहि ओकरा धक्का दऽ कगारपर घुरा दैत अछि — बच्चा
सभ लिखैत छथि 'अनामक पहरा गोहि द्वारा घुराओल गेल।' एकटा बूढ़ मल्लाह कहैत छथि — 'जे
लाश बेनाम छोड़ल जाए, ओकरे चारू कात गोहि घूमैत अछि, नाम दऽ देल जाए तँ पानि शान्त
होइत अछि।' सत्यव्रत मेहता घाटपर रुकि जाइत छथि जखन लोक कहैत अछि, आ कहैत छथि — 'जे
नाम बाँचल अछि, ओकरा हम पढ़ने छी, जे नहि भेटल, ओकरा सुनबाक ऋण अछि।' दूर शहरमे लाउ
किन-हंग, बटुकनाथ, चन्द्रपाल, राघव सभकेँ अपन-अपन ठाम एहि गोहि/पानिक प्रभाव अनुभव
होइत अछि (चन्द्रपालक स्क्रीनपर 'नाम सत्यापित करू' संदेश, राघवक संदेश नहि जाइत)।
रातिमे गोहि सभ धीरे-धीरे पाछाँ हटैत छथि, अन्तिम पैघ गोहि पानिमे घुरैत एकटा गोल रेखा
(कबड्डीक मैदान/ग्रहक कक्षा जकाँ) बनबैत अछि। भोरे कियो गोहिपर पाथर नहि फेकैत, सभ
शान्तिसँ घाट साफ करैत छथि। अध्यायक अन्तमे ईराकेँ विदेशसँ सूचना भेटैत अछि जे कोनो
कम्पनी (लाउ-ब्रूम-चन्द्रपालक संग) बाढ़ि-प्रभावित स्मृति-क्षेत्रकेँ 'जल-सुरक्षा आ
भविष्य-निवास परियोजना' क नाम पर कीनबाक प्रस्ताव पठौने अछि — 'अगिला पाठ सौदाक होएत।'
अध्याय ९५ — लाउ
किन-हंगक अंतिम सौदा
बाढ़िक बीच लाउ किन-हंग अपन काँचक कार्यालयसँ
'अन्तिम सौदा' तैयार करैत छथि — बाढ़ि-राहत, पाठशाला, अस्पतालक उज्जर भाषामे लिपटल,
मुदा भीतर बच्चा-पहराकेँ 'प्रशिक्षित स्वयंसेवक' बनयबाक, नाम-पाठकेँ 'विशेषज्ञ-समिति'
केँ सौंपबाक, आ चन्ना ठूँठक भूमिकेँ 'संयुक्त प्रबन्धन' मे देबाक शर्त। एकटा गोपनीय
परिशिष्टमे 'अनाम बसाहट' नामक दूरस्थ (संभवतः अन्तरिक्ष) आवास-परियोजनाक संकेत भेटैत
अछि, जाहिमे प्रतिभाशाली बच्चा आ सांस्कृतिक-स्मृति-वाहक लोककेँ 'भविष्यक सुरक्षित
ठाम' लऽ जेबाक प्रस्ताव अछि — ईरा बुझैत छथि जे ई 'पृथ्वी छोड़बाक स्वप्नक आरम्भिक
विज्ञापन' थिक। पत्र नावसँ आबि बाँसक फाँकपर राखल जाइत अछि — अनन्या कहैत छथि 'पहिने
ई कागच सुनत।' सत्यव्रत मेहता पत्र पढ़ैत छथि, आ 'बाल-पहरा' केँ 'प्रशिक्षित स्वयंसेवक'
बनयबाक वाक्यपर ठूँठक हरियर बिन्दु काँपैत अछि — बा कहैत छथि 'पहरुआक नाम बदलल गेल
तँ पहरा बदलि जाएत।' गोहि सभ मचानक चारू कात गोल घूमैत छथि — सीमा-स्मारकक रूपमे। अनन्या
घोषणा करैत छथि — 'उत्तर कागच पर नहि देब' — आ बाढ़िक बीच नाम-पाठ शुरू होइत अछि (सरयू,
उज्ज्वल, गंगेश आदि)। गोप कुमार एहि स्वरकेँ फाइल नहि, खुलल आकाश दिस छोड़ैत छथि। लाउक
टेबलपर सौदा-पत्रक कोना भीजि जाइत अछि, आ ओ स्वीकार करैत छथि — 'ई सभ अपन पृथ्वीयो
छोड़ए नहि चाहैत।' अनन्या रजिस्टरमे लिखैत छथि — 'सौदा आयल, सुनल गेल, अस्वीकार नहि
कहल गेल; ओकरा नाम सुनबाक दण्ड देल गेल।' अध्यायक अन्तमे बटुकनाथ हरिहरन बिनु कोनो
कागचक, केवल खाली हाथ बाढ़िक पानिमे टखना धरि ठाढ़ भऽ कहैत छथि — 'हमरा एक राति नाम
सुनए दियौ, हमरा अपन कानक जाति बदलबाक अछि।'
अध्याय ९६ — बटुकनाथक
देर-सँ-आयल क्षमा
बाढ़िक तेसर दिन बटुकनाथ हरिहरन असगरे, बिनु
फाइल-गाड़ी-अधिवक्ताक, धूलि-भरल पएरसँ चन्ना ठूँठ लग पहुँचैत छथि — 'हम क्षमा माँगए
आयल छी।' सत्यव्रत मेहता उत्तर दैत छथि — 'हमरा सँ नहि, एतय जकर नाम पढ़ल जाइत अछि,
ओकरा सभसँ।' अनन्या ओकर फोन जमा करा लैत छथि, आ राति भरि नाम-पाठ शुरू होइत अछि — सरयू,
उज्ज्वल, मुन्ना पासवान, गंगेश आदि। हर नामसँ बटुकनाथकेँ अपन पुरान बचाव-तर्क ('प्रक्रिया
एहन छल', 'न्यायालय स्वतन्त्र अछि') थाकैत जाइत अछि। गंगेशक नामपर ओ स्वीकार करैत छथि
— 'हम अपराधी छी... हम नामकेँ मामला बनौलहुँ, मनुख नहि। हम न्यायकेँ पेशा बनौलहुँ।'
एकटा युवक क्रोधमे चिचिया उठैत छथि, आ मीरा कहैत छथि 'क्रोध सेहो उपस्थित अछि, ओकरो
ठाम चाही।' भोरक अन्तिम नाम 'अनाम' पर बटुकनाथकेँ 'उपस्थित' कहबामे कठिनाई होइत छन्हि,
अन्ततः फुसफुसाहटमे कहि पबैत छथि। अनन्या स्पष्ट करैत छथि — 'क्षमा निर्णय नहि, अभ्यास
अछि, काल्हि फेर नाम पढ़ल जाएत।' बटुकनाथ बिनु प्रमाणपत्रक, खाली हाथ घुरैत छथि। अध्यायक
अन्तमे चन्द्रपाल बत्राक स्क्रीनपर 'क्रेडिट', 'डेबिट' क ठाम 'माध्यम' शब्द चमकैत अछि,
आ ओ बुदबुदाइत छथि 'हम तँ पैसा घुमेलहुँ मात्र' — स्क्रीन उत्तर दैत अछि 'म्यूल।'
अध्याय ९७ — चन्द्रपालक
म्यूल अकाउण्ट
चन्द्रपाल बत्रा असगरे अपन कोठरीमे बैसल गंगेशक
प्रमाण-प्रश्न अपन जीवनपर लगबैत छथि — 'प्रत्यक्ष: हाथमे आयल पैसा। अनुमान: लाउ किन-हंगक
आदेश। शब्द: राघवक मेटाइत संदेश। उपमान: ओ स्वयं — खच्चर जे बोझा ढोइत अछि, मालिक नहि
होइत।' खाता-बहीक अङ्क ओकरा चेहरा बनि देखार होइत अछि (डिजिटल-अरेस्टक शिकार युवक,
ठगल माय, मुआवजा-हीन मजदूर-परिवार)। ओ अपन पहिल विद्यालय-दिनक स्मृति (शिक्षकद्वारा
नाम बिगाड़ल जायब) सँ जोड़ैत छथि — 'जकरा अपन नाम बिगड़लापर एतेक पीड़ा भेल, ओ हजार
लोकक नाम खातामे बदलि देलक।' बाढ़िक पानिमे खिड़कीसँ छोट-छोट खाता तैरैत देखार होइत
छथि, हर एकपर 'मार्फत' लिखल। ओ अपन नाम लिखय चाहैत छथि, मुदा कलम बेर-बेर 'प्रतिशत'
लिखि दैत अछि — अन्ततः ओ स्वयं लिखैत छथि 'चन्द्रपाल बत्रा, म्यूल अकाउण्ट, जकरा मार्फत
पाप गुजल।' दरबाजाक फाँकसँ एकटा भीजल पात आबि 'ककर खाता छल?' पुछैत अछि — ओ उत्तर लिखैत
छथि 'हमर सेहो।' ओ बुझैत छथि जे प्रत्येक खाता एकटा गोहि बनि गेल अछि, नाम चिबाइत,
आ असली मालिक अदृश्य रहैत अछि। ओ राघवकेँ संदेश लिखय चाहैत छथि 'हम माध्यम छलहुँ, मुदा
निर्दोष नहि' — मुदा संदेश पात बनि स्क्रीनपर चिपकि जाइत अछि। भोरे ओ अपन कागच-पात
कपड़ामे बान्हि, लँगड़ाइत बाढ़िक पानि पार कऽ चन्ना गाछी दिस चलि पड़ैत छथि — 'हमर
नाम पूरा लिखू, मुदा हमर प्रतिशत सेहो लिखू।' अध्यायक अन्तमे राघवक फोनसँ अन्तिम बेर
चमकैत अछि — 'सन्देश नहि मेटत।'
राघव सोमानी अपन कोठरीमे पाँच यंत्रक बीच
बैसल छथि, मुदा सन्देश आब उत्तर नहि पबैत। ओ अपन नाम पूरा लिखय चाहैत छथि — 'राघव सोमानी'
— मुदा स्क्रीन 'राघव सिग्नल सोमानी' लिखि दैत अछि, जेना उपनाम बेड़ी बनि गेल हो। ओ
चन्द्रपाल, बटुकनाथ, लाउ, ब्रूमकेँ संदेश लिखय चाहैत छथि, मुदा किछु नहि जाइत अछि।
अन्तमे 'हमरा भय लगैत अछि' लिखलापर अनाम स्रोतसँ उत्तर आबैत अछि — 'उपस्थित।' ओ धीरे-धीरे
सन्देश लिखैत छथि (पठेने बिना) आ अन्तमे 'खाता बन्द नहि, आत्मा खुलल' पठा दैत छथि
— ई सन्देश मेटायल नहि जाइत, हरियर रेखा बनि पातक शिरामे बदलि जाइत अछि, आ कमराभरि
नारिकेलक कच्चा गन्ध पसरि जाइत अछि। ओतय गढ़ नारिकेलमे अधरतियामे एकटा हरियर पात उड़ि
कऽ ठूँठक कगारपर आबि चिपकैत अछि — 'खाता बन्द नहि, आत्मा खुलल।' अनन्या पातक नीचाँ
'प्रतीक्षा' लिखल पाथर राखैत छथि — मीरा कहैत छथि 'स्वीकार बिनु उत्तरदायित्व अधूरा
अछि।' राघव भोरे शहरमे जागि पबैत छथि जे ई विशेष संदेश डिजिटल संसारसँ अनुपस्थित अछि,
मुदा स्मृतिक संसारमे उपस्थित — ई उलटफेर ओकरा भीतरसँ तोड़ि दैत अछि। ओ कागचपर लिखय
बैसैत छथि — 'हम जे चुप रखलहुँ, से अपराध छल' — मुदा एहि एक पाँतिसँ आगाँ नहि बढ़ि
पबैत छथि। सत्यव्रत मेहता एहि पातकेँ 'गवाही नहि, गवाहीक दुआर' कहैत छथि, आ अनन्याक
प्रश्नपर 'गवाही के देत?' उत्तर दैत छथि — 'जे समय पर नहि बाजल, से पहिने। हमहुँ।'
अध्यायक अन्तमे पातपर एकटा नव सूक्ष्म पंक्ति उभरैत अछि — 'सुनबाक ऋण बाँकी अछि' —
जे संकेत दैत अछि जे सत्यव्रत मेहताक स्वयंक गवाही आब आवश्यक भऽ गेल अछि।
अध्याय ९९ — सत्यव्रत
मेहताक गवाही
राघवक पातक बाद सत्यव्रत मेहता स्वयं गवाही
लिखय बैसैत छथि — बिनु शीर्ष, बिनु मोहर, बिनु पदनाम। पहिल वाक्य लिखबामे बहुत समय
लगैत छन्हि — 'हम अनेक बेर समय पर बाजि सकैत छलहुँ, मुदा नहि बाजलहुँ।' ओ स्वीकार करैत
छथि जे पुलक मजदूरक मामिलामे 'प्रक्रिया चलि रहल अछि' लिखि चुप रहला, अस्पतालमे साँसक
अभावपर रिपोर्टक भाषासँ संतोष कएला, डिजिटल ठगीमे मुकदमाक परिधिमे सिमटि गेला, स्त्रीक
निजताक मामिलामे 'प्रमाण' मांगि पीड़िताक भयकेँ प्रमाण नहि मानला। ओ गंगेशक प्रश्नसँ
जोड़ैत छथि — 'जे समाज जीवनक असुविधाजनक सत्यकेँ काटि देलक, से ग्रन्थक मान राखि की
पाओत? हम सेहो अनेक बेर असुविधाजनक सत्यकेँ प्रक्रियात्मक कठिनाई कहि काटलहुँ — ई हमर
मौनक जाति-व्यवस्था छल।' ओ स्वीकार करैत छथि जे क्रमांकपर हस्ताक्षर करब सहज छल, नामक
आगाँ आँखि उठाब कठिन। अन्तमे ओ अपन गवाहीमे स्वयंक विरुद्ध दण्डक आग्रह करैत छथि —
'हमर पदक इतिहास, हमर निर्णयक विलम्ब, हमर चुप्पीक लाभार्थीक नाम सार्वजनिक हो' — आ
चेतावनी दैत छथि 'जँ कखनो हमर गवाही स्मारक वा पुरस्कारमे बदलि देल जाए, तँ बच्चा सभ
ओकरा अस्वीकार करत।' अनन्या पन्नाकेँ रजिस्टरमे नहि, पाथर सभक बीचमे राखैत छथि। बूढ़बा
भूत दिनमे पहिल बेर पूर्ण, माटि-रंगक आकृतिमे देखार भऽ कहैत छथि — 'सुननाइमे कान मात्र
नहि, हाथो चाही। अगिला बेर जखन ग्राह पकड़त, गजकेँ केवल पुकार नहि, पकड़बाक हाथ सेहो
चाही' — जे प्रश्न छोड़ैत अछि जे की गवाही केवल सुनल जायत, कि बचाओल सेहो जायत। अध्यायक
अन्तमे रजिस्टरक बीचमे 'मौन, जे आब सुनबाक दण्डमे बैसल अछि' लिखि सत्यव्रतक गवाही चिपकाओल
जाइत अछि, आ बच्चा सभ 'उपस्थित' कहैत छथि। दूर बाढ़िक पानिमे एकटा विशाल अस्पष्ट छाह
(न पूर्ण गज, न पूर्ण ग्राह) उठैत अछि — कथा अगिला चरणक (हाथ बढ़ेबाक) प्रतीक्षामे
मुड़ि जाइत अछि। [यैह अध्याय १०० अछि — खण्ड-१क सम्भावित मध्य-बिन्दु।]
अध्याय १०० —
गज, ग्राह, आ बच्चाक हाथ
बा गज-ग्राह आख्यान फेर सुनाबय कहैत छथि,
आ एहि बेर सामूहिक व्याख्या होइत अछि — आरुणि: 'जे फँसल अछि, से गज। जे पकड़ि रहल अछि,
से ग्राह।' मीरा: 'जे फँसलाक नाम सुनैत अछि, से हाथ। बिनु अनुमति उद्धार करब सेहो ग्राह
अछि।' अनन्या रजिस्टरमे 'गज, ग्राह, आ बच्चाक हाथ' शीर्षक लिखैत छथि। एक-एक कऽ सभक
कथा एहि रूपकमे राखल जाइत अछि — उज्ज्वलक मायक लेल गज उज्ज्वल, ग्राह डिजिटल जाल; आरुणिक
लेल असली ग्राह 'कागच' (जे मजदूरकेँ संख्या बनाबैत अछि) — 'ग्राह केवल जबड़ा नहि, भाषा
सेहो होइत अछि।' मीराक लेल ग्राह 'समाजक ओ आँखि जे देखए चाहैत अछि मुदा मान देब नहि
चाहैत।' बूढ़बा भूत नव प्रश्न छोड़ैत छथि — 'अपराधी सभक भीतर सेहो गज फँसल रहैत अछि,
मुदा ओ मुक्त होएबासँ पहिने अपन ग्राहक नाम लैत अछि कि नहि।' एहि परीक्षामे बटुकनाथ
पहिने उपाधि-पद-वंश बजैत छथि, अन्ततः केवल 'बटुक' कहि पबैत छथि। चन्द्रपाल 'कमिशन'
कहलाक बाद 'चन्द्रपाल' कहैत छथि, मुदा 'पाल' सुनितहि लहर टूटि जाइत अछि — अनन्या लिखैत
छथि 'नाम कहब पर्याप्त नहि, नामक ऋण सुनब बाँकी।' राघव कबड्डीक रेखा पार करय चाहैत
छथि, मुदा साँस रोकि 'कबड्डी' नहि बजि पबैत छथि। लाउ किन-हंगक गज 'पृथ्वी छोड़ि भागय
चाहैत अछि' — बा भविष्यवाणी करैत छथि 'एहि बेर गज-ग्राह पृथ्वी सँ बाहर जाएत... जे
पृथ्वी पर नाम सँ डरैत अछि, से अनाम आकाश खोजैत अछि, मुदा नामक पहरा ओतहु पहुँचि सकैत
अछि।' अध्यायक चरम बिन्दुमे अनन्या स्वयं कबड्डीक रेखा पार कऽ एकटा अमूर्त 'ग्राहक
छाह' सँ भेंट करैत छथि — छाह पुछैत अछि 'बचाएब?' अनन्या उत्तर दैत छथि 'पहिने नाम कहू'
— आ पकड़ैत नहि, प्रतीक्षा करैत छथि। गजक स्वर आबैत अछि — 'उपस्थित' — जे उद्धार नहि,
न्यायक पहिल स्पर्श थिक। भोरे ठूँठक हरियर बिन्दुसँ दूटा नव पात फूटि आबैत अछि, आ आकाशमे
एकटा तारा हलुक झुकल रहैत अछि — संकेत जे कथा आब गाम-पुल-अदालतसँ आगाँ बढ़ि अनाम ग्रह/आकाश
दिस विस्तार लेत। एहि तरहें खण्ड-१ समाप्त होइत अछि — फाइलमे स्पष्ट 'Page 2 of 2'
आ कॉपीराइट चिह्न 'गजेन्द्र ठाकुर / प्रीति ठाकुर' अंकित अछि।
अध्याय १०१
सँ २००
अध्याय १०१ —
अनाम ग्रहक स्वप्न-आमन्त्रण
गज-ग्राहक कथाक बाद आरुणि ठूँठ लग सूतल-सूतल
एकटा स्क्रीन-विज्ञापन ('नव-क्षितिज मानव-निवास: दुःख-विहीन नब आरम्भ') देखैत निन्न
परैत छथि, आ स्वप्नमे एकटा उज्जर, स्मृतिहीन ग्रह देखैत छथि जतय हर घरपर नामक बदला
संख्या अछि, आ लोक सुखी अछि कारण हुनका अपन हानि मोन नहि। आरुणि बुझैत छथि — 'विस्मृति
सेहो हिंसा होइत अछि: जखने पीड़ा बिसराइत अछि, अपराधी अपन हिसाबसँ मुक्त भऽ जाइत अछि।'
बाक स्वर स्वप्नमे प्रवेश करैत अछि — 'जकर नाम नहि, ओकर माथपर हाथ कोना राखबह?' मीरा
गुम्बदक दीवालपर लिखल 'सांस्कृतिक स्मृति-नमूना' देखि विरोध करैत छथि। स्वप्नमे लाउ
किन-हंग स्मृतिहीन बाजारसँ प्रसन्न होइत छथि, मुदा हस्ताक्षर करलापर ओकर अपन नाम मेटा
जाइत अछि — पलायनक स्वप्न पहिने अपराधीक परिचय खाइत अछि। आरुणि बुझैत छथि जे ई विज्ञान-यात्रा
नहि, अपराध-जालक अगिला प्रस्ताव अछि — 'मनुष्यकेँ सुरक्षित करबाक नामपर ओकर इतिहासकेँ
अनुपयोगी बनाउ।' अनन्या ओकर हाथ पकड़ि कहैत छथि — 'रेखा पार करब, मुदा एकटा नाम संग
घुरब।'
अध्याय १०२ —
स्वप्नमे ग्रहक बीच कबड्डी
स्वप्न-कबड्डीक नियम अनन्या बनबैत छथि — रेखा
पार करनिहार एकटा विस्मृत नाम खोजि घुरत, नाम बिसरलापर पारी समाप्त। अनन्या स्वयं काँपैत
'उज्ज्वल' नाम बजि पहिल डेग रखैत छथि। मीरा गुम्बदक पहरुआ (क्रमांकधारी, बिनु चेहरा)
सँ कहैत छथि — 'दुःख नामसँ नहि, नामपर कएल अत्याचारसँ जन्मैत अछि... ई देह हमर अछि,
एकरा प्रमाण बनाउ, तमाशा नहि।' सत्यव्रत मेहता रेखा पार करय चाहैत छथि, मुदा 'अधिकारी',
'साक्षी' कहलापर रेखा नहि खुजैत — अन्ततः 'हम ओ मनुष्य छी जे देखि कऽ अबेर धरि चुप
रहल' कहलापर रेखा सरकैत अछि। आरुणि स्वप्नक गन्धहीन माटिपर बुझैत छथि जे 'प्रमाणक शृंखलाक
हर कड़ीक पाछाँ एक मनुष्यक नाम होइत अछि।' अनन्या गुम्बदक बीच पहुँचि खाली दीवार छूइ
'उपस्थित' फुसफुसाबैत छथि — पहिल दरार पड़ैत अछि, आ पृथ्वीक जलक गन्ध स्वप्न-ग्रहमे
प्रवेश करैत अछि।
अध्याय १०३ —
स्वप्नक अनाम ग्रहपर नाम-पाठ
दरारक भीतर विशाल सभागार, दीवालपर केवल क्रमांक।
अनन्या नाम पढ़लापर हर क्रमांकक पाछाँ चेहरा नहि, सम्बन्ध (माए, बच्चा, पत्नी) उभरैत
अछि। मीरा धमकीक शिकार स्त्री सभक नाम पढ़ि जोड़ैत छथि — 'हुनकर अनुमति बिना हुनकर
कथा नहि।' बटुकनाथ अपन स्वप्न-दरबारमे नातिक प्रश्नक सोझाँ अपन डर (सम्मान छिनेबाक
भय) चिन्हैत छथि — अपराधक असली जड़ि। चन्द्रपाल अपन बाल्यकालक अपमान मोन करैत छथि,
मुदा बुझैत छथि जे ओ स्वयं हजार लोकक नाम प्रतिशत बना देने छथि। राघव मेटाओल आवाज भीतरसँ
फेर सुनैत छथि। लाउ किन-हंगक 'नाम बाजार रोकैत अछि' कथनपर अनन्या उत्तर दैत छथि —
'हँ, किएक तँ नाम हिसाब माँगैत अछि' — आ लाउक साफ खातापर पानिक दाग पसरि जाइत अछि।
आरुणि खाली पाँतिपर 'जेकर नाम एखन नहि भेटल' लिखैत छथि — दीवालक सभसँ पैघ क्रमांक टूटि
जाइत अछि। नाम-पाठक बाद ग्रहक चमक उतरि जाइत अछि, धूसर माटि देखार होइत अछि।
अध्याय १०४ —
जागरण: गढ़ नारिकेल पृथ्वी चुनैत अछि
भोरे सभ जागैत छथि — अनन्या, मीरा, सत्यव्रत,
बच्चा सभ — सभकेँ एक्के स्वप्नक स्मृति अछि। बा कहैत छथि 'कतेक दूर जाएब लेल देहक चलब
जरूरी नहि, मुदा जागलापर डेग पृथ्वीए पर राखय पड़ैत अछि।' आरुणि विज्ञापनक स्रोत जाँचि
पबैत छथि जे 'नव-क्षितिज' कोनो वास्तविक ग्रह-योजना नहि, अपराध-जालक (ब्रूम, लाउ, चन्द्रपाल,
राघव संयुक्त) प्रचार-परीक्षण अछि — लोकक भय आ पलायन-इच्छा नापबाक डिजिटल अभियान। बच्चा
सभ निर्णय लिखैत छथि — 'हम दुःख नहि मिटाएब, दुःखक कारण बदलाएब... पृथ्वी छोड़ि अपराधकेँ
निर्दोष नहि करब।' बटुकनाथ, चन्द्रपाल, राघवकेँ 'नाम घुरेबाक श्रम' (फाइल खोलू, खाता
जोड़ू, आवाज सुनू) क दण्ड देल जाइत अछि — क्षमा-पत्र नहि। अनन्या ठूँठक कोंपल नीचाँ
लिखैत छथि — 'पृथ्वी चुनैत छी, किएक तँ एतहि उत्तर देबाक अछि।' [एहि चारि छोट अध्यायसँ
खण्ड-२ आरम्भ होइत अछि, गज-ग्राह आख्यानक ठीक बाद स्वप्न-सेतुक रूपमे।]
अध्याय १०५ —
पृथ्वीक पहिल पहरा
स्वप्नसँ जागलाक बाद अनन्या ठूँठक छाल छूइ
पबैत छथि जे स्वप्नक 'नील धूलि' अखनो हाथपर अछि — मुदा माटिमे लगितहि ओ घुलि जाइत अछि:
'नामविहीन धूलि धरती पर टिकैत नहि।' उज्ज्वलक आत्मा पानिक सतहपर काँपैत इजोत बनि उपस्थित
होइत अछि। शहरक अखबार गाममे भेल घटनाकेँ 'ग्रामीण अन्धविश्वास' कहैत अछि, मुदा लोक
उदासीन रहैत अछि — गंगेशक प्रश्न एखनो जीवित अछि। बा घोषित करैत छथि — 'जे धरती चुनैत
अछि, ओ अपन मृतक, अपराध, लाज, भाषा, नदी, असफलता — सभ चुनैत अछि।' सत्यव्रत अपन शपथपत्रमे
नव पाँति जोड़ैत छथि — 'धरती छोड़ि मुक्ति नहि भेटत।' बटुकनाथकेँ 'पुरान फाइलमे दबाओल
नाम खोजबाक' काज देल जाइत अछि — दण्ड अपमान नहि, श्रम अछि। चन्द्रपाल बत्रा 'हमरा लिखब
नहि अबैत' कहलापर अनन्या कहैत छथि 'तखन सुनू।' राघवक अन्तिम पात-संदेशक नीचाँ बच्चा
सभ लिखैत छथि — 'आत्मा खुलबाक पहिल प्रमाण: जिनका अहाँ अदृश्य कएलहुँ, हुनका देखू।'
लाउ किन-हंगक काँचक टावरमे नाम-पाठक ध्वनि रोज राति बजैत रहैत अछि। नव कोंपलक चारू
कात कबड्डीक नव नियम बनैत अछि — एक साँस धरती लेल, एक पानि लेल, एक नाम लेल, एक बिनु-नाम
लेल; हारल बच्चा दण्डस्वरूप ककरो नाम सुनत, चुप नहि बैसत। ठूँठ लग पाथर सभ स्वतः खनखनाइत
छथि — बा कहैत छथि 'धरती पहरा स्वीकार कऽ रहल अछि।' सत्यव्रत बच्चा सभक पाछाँ बैसब
स्वीकार करैत छथि — 'पाछाँ बैसि सुनब हुनकर नब पद बनल।' अध्यायक अन्तमे बच्चा सभ पहिल
औपचारिक पहरा-वचन लिखैत छथि — 'पृथ्वी छोड़ब नहि, पृथ्वीकेँ बचाएब। जकर नाम मेटत, ओकर
नाम फेर लिखब...' — आ 'कथा बचबाक एकमात्र उपाय अछि कथाकेँ अगिला कण्ठमे देल जाए।'
बा घोषित करैत छथि — 'नामक पहरा राखलहुँ,
आब बीजक पहरा राखू' — 'जँ बीज चिबायल गेल, तँ अगिला पीढ़ीक मुँहमे शब्दो कतऽ सँ जन्मत?'
पाठशालामे धान, तिल, मड़ुआ, मखान, आमक गुठली सन बीज राखल जाइत छथि, आ हर एकक कथा (के
राखैत छल, कोन ऋतु, कोन गीत) पूछल जाइत अछि। देविका चेतावनी दैत छथि जे 'अनाम ग्रह'
क समर्थक बीजोकेँ चोरयबाक तैयारीमे छथि। ईरा विदेशक बच्चा सभकेँ कहैत छथि — 'बीज सेहो
चित्र नहि... जँ अहाँ फोटो राखैत छी मुदा किसानक नाम नहि जानैत छी, तँ अहाँ वस्तुक
संग प्रेम करैत छी।' बूढ़बा भूत कहैत छथि — 'बीज जाति नहि पूछैत... मनुष्ये अपने माथमे
बाँसक बाड़ लगौलक।' स्त्री सभ अपन-अपन पुरान डिब्बा-बीज (सासुसँ भेटल, अकालमे बचल)
आनैत छथि — मीरा 'बीजक निजता' क सम्मान करैत छथि, सभटा कथा सार्वजनिक नहि करबैत। एहि
बीच सरकारी जीप 'उन्नत बीज-संग्रह आ जलवायु-सुरक्षा प्रकल्प' क नामसँ आबि बीज 'क्रमांक
संग' (नाम नहि) लऽ जेबाक प्रस्ताव राखैत अछि — गोप कुमार कागचक भीतर ब्रूमक पुरान दान-पत्र
सन हस्ताक्षर-छाह पहचानैत छथि — 'ई संरक्षणक सूची नहि, अधिग्रहणक सूची अछि।' बा कागच
सूँघि कहैत छथि — 'एहिमे माटिक गंध नहि, तिजोरीक गंध अछि।' जीप चलि गेलाक बाद ठूँठक
कोंपलपर स्वप्नक अनाम ग्रह-सन सूक्ष्म सफेद रेखा देखार होइत अछि — 'नव-क्षितिज परियोजनाकेँ
बीजक आँकड़ा चाही।' मध्यरातिमे बीजक पात्रसभसँ धीमा सामूहिक स्वर उठैत अछि — 'हमरा
क्रमांक नहि, माटि चाही।' भोरे अनन्या नव रजिस्टर-पृष्ठ 'बीजक चोरी' शीर्षकसँ खोलैत
छथि — पहरा आब नामसँ बीज धरि पसरि गेल अछि।
गामक बीजक पात्र सभ (धान, मड़ुआ, कोदो, औषधीय
बीज) ठूँठ लग पहरामे राखल जाइत अछि, हर एकपर नामक पर्ची। सुरमणी काकी अपन पीतल डिब्बीमे
'डूबल-साँस' नामक धान अनैत छथि — 'ई धान बाढ़िमे तीन दिन पानि सहैत अछि, नाम सेहो पानिमे
डूबि कऽ घुरैत अछि।' दुपहरमे सरकारी अधिकारी, परामर्शदाता, आ एकटा विदेशी शोधार्थिनी
'देशज बीज-संरक्षण एवं अन्तर-ग्रहीय अनुकूलन अध्ययन' क कागच लऽ आबैत छथि। गोप कुमार
छोट अक्षरमे 'बाह्य आवासीय परियोजनामे अनुकूलन हेतु उपयोग' पढ़ि लैत छथि — अनन्या तुरन्त
पहचानि लैत छथि जे ई 'नव-क्षितिज' परियोजनासँ जुड़ल अछि। मीरा 'अनामिकीकरण' क अनुच्छेद
पढ़ि स्पष्ट करैत छथि — बीजसँ गाम-जाति-स्त्री-श्रम सभ हटा क्रमांक देल जायत। बा तीखा
टिप्पणी करैत छथि — 'पहिने जमीन लेलहुँ, फेर पानि, फेर नाम, आब बीज। अगिला बेर गर्भ
सेहो अधिग्रहण करब?' बच्चा सभ बीजक पात्रक चारू कात कबड्डीक रेखा खिंचि दैत छथि। विदेशी
शोधार्थिनी सुरमणी काकीक 'जीन हो कि जिन्न, पहिने ई हमर माय छी' सुनि कानि पड़ैत छथि,
आ नमूना लेबासँ इनकार करैत छथि — परियोजनाक पहिल भीतरी दरार। सत्यव्रत मेहता कहैत छथि
— 'एहि ठाम धारा कमला-बलान अछि, धारा पूछब तँ पानि उत्तर देत।' साँझमे संहिता तय होइत
अछि — 'बीजक गवाही': कोनो बीज बिनु पूरा नाम-घर-खेत-कथाक बाहर नहि जायत। रातिमे बीजक
पात्रसँ 'हम कतऽ उगब?' क धीमा स्वर उठैत अछि — अनन्या नव पृष्ठ 'माटिक मुँह' खोलैत
छथि, कारण चोरी रोकल गेल अछि, मुदा बीजकेँ उगबाक ठाम अखनो चाही।
बीजक पात्रसँ उठल प्रश्न 'हम कतऽ उगब?' क
उत्तर खोजबामे गाम लगैत अछि। अनन्या रजिस्टरमे 'चारिम पहरा: माटिक मुँह' लिखैत छथि।
गामक खेतक नाम पढ़ल जाइत अछि (बरगदाही, मुसहरी किनार, उज्जर डिह)। हरिहर झा अपन 'शुद्ध'
खेत प्रस्तावित करैत छथि — चर्मकार/दुसाध टोलाक लोक जतय कहियो जोतने नहि — जकरा सुरमणी
काकी तुरन्त खण्डित करैत छथि: 'भूखमे अन्न खाए, ओकर हाथसँ माटि अशुद्ध कोना भऽ गेल?'
गंगेशक प्रश्न फेर उठैत अछि। चर्मकार टोलाक धीरमती नामक नेनी अपन घरपाछाँक उपेक्षित
परती प्रस्तावित करैत छथि — 'जतय मनुष्यक देहक कामक गन्ध अछि, ओतय माटि जीबैत अछि।'
निर्णय होइत अछि जे बीज पाँच अलग माटिमे परखल जायत — दुखक माटि (चर्मकार टोला), पानिक
माटि (मुसहरी), सहनक माटि (विधवा बाड़ी), श्रमक माटि (बटाई खेत), स्मृतिक माटि (ठूँठ
लग)। सुरमणी काकी पहिल दाना धीरमतीक हथेली पर राखैत छथि — 'बीज जाति नहि, रेखा पढ़ैत
अछि।' सफाईक दौरान देविका चेतावनी दैत छथि — 'सफाईक नाम पर परतीक इतिहास नहि हटाउ'
— धीरमती अपन बापक जूताक टुकड़ा राखि लैत छथि। हर क्यारीमे दाना रोपबासँ पहिने नाम
बाजल जाइत अछि ('बाढ़ि-सहन धान', 'अशुद्ध कहायल हाथक उजास')। मुसहरी किनार, विधवा बाड़ी,
बटाई खेत, आ ठूँठ लगक क्यारीमे सेहो एहि क्रमसँ बीज रोपल जाइत अछि — मजदूर कहैत छथि
'धान आधा, ऋण पूरा।' रातिमे पाँचो क्यारी पर पाँच अलग बच्चा-टोली पहरा दैत छथि। मध्यरातिमे
माटिसँ धीमा उत्तर सुनाइ दैत अछि — 'हम सुनलहुँ।' भोरे मेड़ पर लोहाक कील, लाल दाग,
माप-फीताक निशान भेटैत अछि — अनन्या लिखैत छथि 'बीज उगबाक ठाम भेटल, मुदा आब मेड़ पर
स्वामित्वक गोहि आयल अछि' — अगिला संघर्ष (भूमि-स्वामित्व) क संकेत।
भोरे ठूँठक चारूकात बरसातसँ छोट-छोट पोखर
बनल भेटैत छथि, जाहिमे नाम तैरैत जकाँ बुझाइत अछि। अनन्या कान लगा पानिक धीमा स्वर
सुनैत छथि — 'हम देह राखि नहि सकलहुँ, मुदा अन्तिम स्पर्श राखि लेलहुँ।' अनन्या नव
पृष्ठ 'जलक स्मृति' खोलैत छथि। पनिडुब्बी आबि कहैत छथि — 'माटि जे नाम धरैत अछि, पानि
ओकर गति धरैत अछि। जलमे मार्ग लिखू।' बच्चा सभ माटिपर नव नक्शा बनबैत छथि — गोल तरंग
(गुम मजदूर), सूखल इनार (औषधिक अभाव), छोट स्क्रीन (डिजिटल ठगी)। ईरा 'गन्धक नक्शा'
क सुझाव दैत छथि, आ स्त्री सभ अलग-अलग ठामक पानि (आँगन, इनार, अस्पताल) आनि गन्धसँ
चिन्हित करैत छथि। सत्यव्रत मेहता पनिडुब्बीक कहलापर पानिमे हाथ डुबबैत छथि — आङुरपर
'मौन', 'विलम्ब', 'साक्षी' सन अक्षर उठैत अछि। कबड्डीक नव रूप पानिक चारू कात होइत
अछि — नाम उठा साँस तोड़ने बिनु घुरब। उज्ज्वलक आत्मा पानिमे चमकि एकटा बच्चाकेँ कहैत
अछि — 'हमर मायक रोदन पानिमे आयल, ओकरा लिखू।' आरुणि गंगेशक प्रमाण-चतुष्टयकेँ जलक
सन्दर्भमे विस्तार दैत छथि — 'न्याय तखन होएत जखन जे डूबल, ओकर मौनकेँ सेहो प्रमाण
मानब।' एकटा बूढ़ चर्मकार लोटा पानि अनैत छथि — 'हमर पुरुखा सभक नाम कखनो एहि गाछीमे
नहि पढ़ल गेल' — आ बा घोषित करैत छथि 'एखन न्याय शुरू भेल।' साँझमे पानिक छोट पोखर
सभ जुड़ि एकटा वृत्त बनबैत अछि। अध्यायक अन्तमे 'पवित्र स्मृति जल: बोतलबन्द श्रद्धा'
लिखल एकटा व्यावसायिक गाड़ी आबैत अछि — बजार पानिकेँ बोतलबन्द बेचबाक तैयारीमे अछि।
सत्यव्रत कहैत छथि — 'जतय स्मृति जल बनि बिकए लागय, ओतय पहरा आरो कठोर चाही।'
पाँचम पहराक रातिमे ठूँठ लगक कागच-घर (नकल,
निविदा, दान-पत्रक प्रति राखल ठाम) सँ धुँआ उठैत अछि — कियो अन्हारमे कागच जरा नाम-पहरा
तोड़बाक कोशिश करैत अछि। बच्चा सभ चिचिआएब नहि, 'उपस्थित' कहि पुकारैत छथि। मीरा आगि
पूर्ण नहि बुझयबाक कहैत छथि — 'सभ बुझा देब तँ जे जरल, ओकर साक्षी कोना भेटत?' आगिमे
जरैत कागचसँ पाछूक दबायल सत्य उघरैत अछि — 'अतिक्रमित रिक्त भू-भाग' क पाछाँ 'स्मारक
क्षेत्रक भू-मूल्यांकन' देखार होइत अछि। सत्यव्रत मेहता कहैत छथि — 'जे कागच जनक नाम
बचाबय लेल हो, ओकरा जराबय बला हाथ स्वयं अपन बयान लिखि दैत अछि।' गोप कुमार जाँचि पबैत
छथि जे कुण्डी चाबीसँ खुजल छल — तीन चाबीधारीमेसँ अभिलेख-सेवक हेमनारायण गायब छथि।
ओ पोखरि कात बेहोश भेटैत छथि, आ स्वीकार करैत छथि — अपन बेटाक अस्पताल-कर्ज माफ करएबाक
बदलामे चाबी देलनि, आगि लगएबाक नहि कहल गेल छल। बा दण्ड तय करैत छथि — एक महीना रातिक
नाम-पहरा, अधजरल नामक पुनर्लेखन, आ कर्जक बात सार्वजनिक सुनवाईमे उठत। एकटा अधजरल पन्नापर
केवल 'सर...', 'उज...', 'ना...' बचल रहैत अछि — उज्ज्वलक माय कहैत छथि 'अधजरल नामकेँ
अधूरा नहि, सभटा अनामक नाम मानू।' सौम्या राखिमे ब्रूम आ चन्द्रपालक कम्पनी-चिन्हक
टुकड़ा तकैत छथि। बूढ़बा भूत राखिपर दूटा वृत्त खिंचैत छथि (गाम, पृथ्वी) — तेसर (अनाम
ग्रह) अखनो नहि खिंचल। एकटा नेना पुछैत अछि — 'आगि बजलै, पानि बजलै, माटि बजलै, हवा
कखन बाजत?' — हवा राखिक धूलि उड़ा बच्चा सभक माथपर बैसैत अछि। अध्यायक अन्तमे अनन्या
नव पृष्ठ 'सातम पहरा: हवाक बयान' खोलैत छथि।
आगिक राखिक धुँआ गामक गली-गली घूमैत लोकक
विभिन्न स्मृति जगाबैत अछि। अनन्या नव पृष्ठ 'सातम पहरा: वायुक प्रश्न' खोलैत छथि
— अदृश्य वस्तुपर पहरा केना लागत? बच्चा सभ नव नियम बनबैत छथि — अपुष्ट बात नहि उड़ाओल
जायत, गुमनाम आरोप नहि दोहराओल जायत, स्त्रीक कथा अनुमति बिनु हवामे नहि छोड़ल जायत।
एकटा अफवाह (झूठा नाम) चाह-दुकानपर उठैत अछि, मुदा जाँचलापर स्रोतहीन साबित होइत अछि
— 'अफवाहक पाँख होइत अछि, जड़ि नहि।' हवा बटुकनाथक घरमे प्रवेश कऽ ओकर 'माफ करिअ' लिखल
पन्नापर धूलि उड़ा 'पहिने सुनू' देखबैत अछि। चन्द्रपालक कार्यालयमे स्क्रीनपर धूलि
जमि 'नाम छानल नहि जाएत' उभारैत अछि। राघव सिग्नलक कानमे पुरान संकेत फुसफुसाइत रहैत
अछि — 'चुप्पी सेहो प्रसारण अछि।' लाउ किन-हंगक शुद्ध-वायु यन्त्रक बादो शीशापर 'उपस्थित'
शब्द उभरैत अछि। साँझमे बच्चा सभ सत्य, नाम, निजता, श्रम, जल, माटि, बीज, अग्नि, वायु
लिखल झंडा ठूँठक चारू कात रोपैत छथि। कबड्डीक नव रूपमे साँस स्वयं नैतिक प्रमाण बनि
जाइत अछि — एकटा बालक (जे पहिने चन्द्रपालक ऐपमे नकली नाम भरैत पकड़ायल छल) खेलमे स्वीकार
करैत छथि 'हम झूठ भरने छलहुँ' — 'स्वीकार कयल साँस टूटैत नहि।' रातिमे प्रश्न उठैत
अछि — 'स्वप्नक अनाम ग्रह पर हवा कोना होएत?' ईरा उत्तर दैत छथि — 'जँ हम सभ पृथ्वीक
हवामे नाम नहि बचाएब, तँ स्वप्नक अनाम ग्रहपर साँस सेहो भाड़ा पर भेटत।' अध्यायक अन्तमे
हवा स्वयं पुछैत अछि — 'जकरा अहाँ साँस कहैत छी, ओकर पहरा के करत?' — आ दूर 'नव-क्षितिज'
क विज्ञापन-गुंबदमे सूक्ष्म दरार पड़ैत अछि।
हवाक प्रश्नक बाद कोनो तत्त्व नहि बाजल, केवल
आकाश खुजि जाइत अछि — गाछक अनुपस्थितिमे पूरा आकाश एक्केबेर देखार होइत अछि, जे छाती
पर नव भार बनैत अछि। अनन्या बुझैत छथि जे आकाश 'सुनबाक सभसँ विशाल पात्र' अछि। सत्यव्रत
मेहता कहैत छथि — 'कागच जमीन पर रहैत अछि, आइ प्रश्न ऊपर सँ आबि रहल अछि।' बच्चा सभ
पुछैत छथि आकाशक चिन्ह की — अनन्या उत्तर दैत छथि 'आकाशक चिन्ह रिक्त ठाम अछि — जतय
नाम लिखल नहि गेल, मुदा सुनल जा सकैत अछि।' बूढ़बा भूत भेद स्पष्ट करैत छथि — 'जे रिक्तता
सत्ता बनबैत अछि, से निगलैत अछि। जे रिक्तता स्मृति बनबैत अछि, से ठाम दैत अछि।' नाम-पाठक
नव विधान बनैत अछि — हर नामक बाद सभ लोक चुपचाप ऊपर तकत। चन्द्रपालक स्क्रीनपर 'जे
ऊपर गेल, से डाउनलोड नहि होएत' उभरैत अछि। राघव आकाशकेँ संदेश पठाबय चाहैत छथि, मुदा
'डिलिवर' चिन्ह नहि आबैत। लाउ किन-हंगक कमराक काँचपर मिथिलाक आकाश उतरि आबैत अछि —
'एतुक्का आकाश हमर नहि छी।' स्वप्नमे अनाम ग्रहक कृत्रिम नील छतपर धब्बा पड़य लगैत
अछि। साँझमे कबड्डीक नव रूप — रेखा आकाशमे खिंचल जाइत अछि, बालकक छाह जमीनक बदला आकाशमे
दौड़ैत अछि — पकड़ल जायब आब हार नहि, प्रश्न अछि। मीरा एहि रिक्तताकेँ 'घरक भीतर दबाओल
स्त्रीक कथाक जगह' सँ जोड़ैत छथि — स्त्री सभ रातिमे अनकहल नाम फुसफुसा ऊपर छोड़ैत
छथि। ईरा विदेशक बच्चा सभकेँ लिखैत छथि — 'माटि, जल, आगि, वायु, आकाश — स्मृतिक पाँच
सीढ़ी अछि।' अध्यायक अन्तमे ओसक बून्दमे पूरा आकाश उतरल देखार होइत अछि, आ धरतीक भीतरसँ
ढोलकक धीमा थाप सुनाइ दैत अछि — बा कहैत छथि 'आकाश सुनलक, आब पाताल उत्तर देत' — जड़ि
कनेक काँपैत अछि, पातालक अगिला आमन्त्रणक संकेत।
आकाशक रिक्तिक बाद नाम स्वयं पूछय लगैत अछि
— 'हमरा देह कतऽ अछि?' अनन्या स्पष्ट करैत छथि — 'झूठ शब्दक देह तुरन्त बनि जाइत अछि
(फाइल, मोहर, करार), मुदा साँच शब्द जँ काजमे नहि उतरल, तँ ओकर देह अधूरा रहि जाइत
अछि।' पाठशालामे 'नाम, उपस्थित, न्याय, निजता, पृथ्वी' — पाँच शब्दक अक्षर-सभा होइत
अछि, हर एकक देह पुछल जाइत अछि। गोप कुमार अपन पुरान कागचमे देह-रहित शब्द ('लाभार्थी',
'अनुदान') देखबैत छथि। सत्यव्रत मेहता कहैत छथि — 'जँ शब्दक देहमे करुणा नहि, तँ ओ
देह मुर्दा देह जेकाँ अछि।' ईरा 'पृथ्वी' क आगाँ बीज राखि कहैत छथि — 'पृथ्वी शब्दक
देह केवल गोल ग्रह नहि, भार उठबैत पएर अछि।' मीरा 'निजता' क आगाँ दर्पण राखैत छथि।
देविका 'उपस्थित' क आगाँ कानक आकृति राखैत छथि — 'उपस्थित होएब माने सुनबाक लेल समय
देब।' आरुणि 'न्याय' क आगाँ तुलसीक पात राखैत छथि। सत्यव्रत 'नाम' क आगाँ पाथर छूइ
कहैत छथि — 'पाथर पर लिखल नाम ककरो मुँहमे नहि घुरल, तँ पाथर स्मारक बनि रहि जाएत,
जीवन नहि।' बच्चा सभ नव नियम बनबैत छथि — 'कोनो शब्द बिनु देहक स्वीकार नहि' (विकास,
लोक-स्मृति, श्रद्धांजलि, क्षमा — सभक देह पुछल जायत)। रातिक कबड्डीमे बच्चा सभ शब्द-नाम
लऽ दौड़ैत छथि। अध्यायक अन्तमे एकटा रहस्यमय किरण (नव-क्षितिज वा सरकारी दफ्तरसँ) आबि
खाली घेरामे 'करार' शब्द उभारि दैत अछि — बिनु देहक चमकैत। बूढ़बा भूत चेतावनी दैत
छथि — 'करारक देह तकू, जँ देह नहि भेटल, तँ ओकर पेट भेटत।' अगिला अध्यायमे करारक स्वभाव
जाँचबाक प्रतिज्ञा भेल — करार कागचपर नहि, ककर-ककर हड्डी-जमीन-जलपर लिखल जाइत अछि।
भोरे बजार चौकपर 'उपस्थित अभियान' नामक सरकारी/विरासत-परियोजना
झण्डी लागल भेटैत अछि — बच्चा सभक पवित्र शब्द 'उपस्थित' आब बैनर, टोपी, थैलीपर छापल
जा रहल अछि। अनन्या कहैत छथि — 'देह वैह रहि सकैत अछि, मुदा आत्मा बदलि सकैत अछि।'
बूढ़बा भूत गंगेशक प्रमाणशास्त्रसँ जोड़ि स्पष्ट करैत छथि — 'शब्द जड़ि नहि, सम्बन्ध
अछि।' बच्चा सभ एके शब्द 'उपस्थित' तीन गोलमे राखि तुलना करैत छथि — मृतक-परिवारमे
नोर, सरकारी अभियानमे हिसाब, स्वप्न-ग्रहमे रिक्ति। नगरपालिकाक टोपीपर कटल ठूँठक बदला
पूर्ण हरियर गाछी देखार होइत अछि (घाव झँपायल) — अधिकारी एकरा 'सकारात्मक छवि' कहैत
छथि। मीरा तीखा प्रतिक्रिया दैत छथि — 'निजता बेचि सुरक्षा कहल गेल, आब स्मृतिकेँ चमका
विरासत कहल जा रहल अछि, ई अर्थक चोरी अछि।' साँझमे 'विकास', 'दान', 'न्याय', 'सम्मान',
'सुरक्षा', 'विरासत' शब्दपर सामूहिक अर्थ-परीक्षा होइत अछि — सत्यव्रत मेहता स्वीकार
करैत छथि 'कतेक बेर सेवा शब्दक भऽ गेल, अर्थक नहि... जँ न्याय बरख चिबा जाए, तँ शब्द
रहैत अछि, अर्थ मरि जाइत अछि।' बटुकनाथक संतान 'मर्यादा' शब्दक अर्थ पुछैत छथि, आ मीरा
उत्तर दैत छथि — 'जिनका मर्यादाक नाम पर चुप कराओल गेल, हुनका लग पूछू।' अध्यायक अन्तमे
एकटा भीजल सरकारी पर्चा भेटैत अछि जाहिमे 'जलसमाधि' केँ 'जल-धरोहर', 'मृतक' केँ 'अतीत-अंश',
'पीड़ित' केँ 'हितधारक' जकाँ शब्दक आधिकारिक 'पुनर्व्याख्या' क योजना अछि। अनन्या नव
पृष्ठ 'पुनर्व्याख्याक दरबार' खोलैत छथि। सत्यव्रत घोषित करैत छथि — 'जखन अपराधी शब्द
बदलैत अछि, तखन न्यायकेँ भाषा पर पहरा देबय पड़ैत अछि।' झण्डीसँ अक्षर उड़ि ठूँठ लग
आबि गिरैत छथि, बच्चा सभ ओकरा बटोरैत छथि — अगिला संघर्ष शब्दक भीतरक अर्थपर होयबाक
संकेत।
अर्थक आत्मा बचयलाक बाद चौपाल कात एकटा नब
यन्त्र भेटैत अछि — 'नामक स्वर-संग्रह' — 'श्रवण-संरक्षक' कहनिहार लोक नाम-पाठकेँ ध्वनि
रूपमे रिकॉर्ड करय चाहैत छथि। कागचक छोट अक्षरमे 'ध्वनि-अधिकार आयोजक संस्थाक रहत'
लिखल भेटैत अछि। अनन्या पुछैत छथि — 'नाम जकर, आवाज ओकर; तकर अधिकार ककर?' बटुकनाथ,
चन्द्रपाल, राघव तीनू एहि यन्त्रमे अवसर देखैत छथि (न्यास, दान, कोड)। नाम-पाठ शुरू
होइत अछि — उज्ज्वलक माय धीरे बजैत छथि 'जँ डिब्बा धीरे सुनि सकय तँ सुनय, नहि तँ डिब्बा
बहीर अछि।' एकटा वृद्ध टूटल कण्ठसँ नाम बजि यन्त्रकेँ फेर-पढ़बाक आग्रहपर इनकार करैत
छथि — 'हम मशीनक लेल अपन मृतककेँ दुरुस्त नहि करब।' एकटा बालक अपन दादाक नाम कहय चाहैत
छथि, मुदा कानि पड़ैत छथि — यन्त्र रोदन पकड़ि नहि सकैत, केवल लाल बत्ती झपकैत रहैत
अछि। चन्द्रपाल फुसफुसाइत छथि 'भावनात्मक ध्वनि मूल्यवान होइत अछि, बचा लिअ' — देविका
एहि पकड़ि लैत छथि: 'रोदनो मूल्यवान माल बनि रहल अछि।' मीरा घोषित करैत छथि — 'कोनो
कण्ठ बिनु अनुमति कैद नहि होएत।' सत्यव्रत मेहता कहैत छथि — 'सामूहिक पीड़ा पर निजी
अथवा संस्थागत स्वामित्व बनब अन्याय अछि।' बा कहैत छथि — 'डिब्बा सुनैत अछि, पेट नहि
दुखैत।' बच्चा सभ 'कण्ठक पहरा' क नियम लिखैत छथि — कोनो ध्वनि बिनु नामक घरक अनुमति
नहि, सुननाइ पहिने, संग्रह बादमे। यन्त्रकेँ 'लोभक कान' नाम दऽ विदा कएल जाइत अछि।
रातिमे बिनु-यन्त्रक नाम-पाठ होइत अछि — टूटल-फूटल स्वरमे सामूहिक कबड्डी-सन लय बनैत
अछि। गोहि सभ सेहो पानिमे रुकि सुनैत जकाँ बुझाइत छथि। अध्यायक अन्तमे रजिस्टरमे स्वतः
नव शीर्षक चमकैत अछि — 'लेखनी' — भाषा आ छपाइपर अगिला खतराक संकेत।
बच्चा सभ चुप्पीक पाठ शुरू करैत छथि — देविका
खाली कटोरा राखैत छथि। बा कहैत छथि — 'आइ पहिने ओ शब्द पढ़ू जे बाजल नहि गेल।' सत्यव्रत
मेहता भेद स्पष्ट करैत छथि — 'जखन हम बाजि सकैत छलहुँ आ नहि बजलहुँ, ओ अपराध छल। मुदा
जखन पीड़ित नहि बाजय चाहैत अछि, ओकर मौन अधिकार अछि।' नगरसँ 'आवाज-संग्रहक मंडली' आबि
नाम-पाठक मौखिक धरोहर बचयबाक प्रस्ताव राखैत अछि, मुदा पर्चाक नीचाँ 'संवर्धित प्रस्तुति'
क छुपल शर्त भेटैत अछि। मीरा तीखा प्रश्न पुछैत छथि — 'संरक्षण जँ कण्ठकेँ ओकर देह
सँ अलग कऽ देत, तँ ओ चोरी अछि।' चन्द्रपाल आ राघव दुनूकेँ आवाज-व्यापारमे अवसर देखार
होइत अछि, मुदा दुनूक कोशिश असफल होइत अछि — राघव बुझैत छथि 'नेटवर्क आवाज पहुँचा सकैत
अछि, सुननाइ नहि।' नव नियम बनैत अछि — 'जकरा बाजय के इच्छा नहि, ओकर नाम नहि खिंचल
जाए... मौन सेहो उपस्थित भऽ सकैत अछि।' उज्ज्वलक माय खाली पन्नापर अपन चुप्पी राखैत
छथि। नकली भूतक जुलूसवाला बालक अपन गूंगी बहिनकेँ आनैत अछि — बहिन पातपर रेखा खिंचैत
छथि, जे कबड्डीक घेरा बनि जाइत अछि, आ ओ बिनु आवाजक कबड्डी खेलैत छथि — साँस भीतर चलैत,
बाहरी ध्वनि नहि। आवाज-संग्रहक मंडली अपन यन्त्र समेटि लैत अछि — 'बिनु न्यायक अदालत
देखि चुकलहुँ, बिनु कण्ठक कबड्डी देखब कठिन किएक?' रातिमे रजिस्टरक खाली पन्नापर स्वतः
एकटा 'मौनक बिन्दु' उभरैत अछि। लाउ किन-हंगक स्वप्नमे चमकैत देबालपर केवल एकटा खाली
वृत्त भेटैत अछि — 'मौन जमा नहि कयल जा सकैत अछि।' अध्यायक अन्तमे अनन्या नव पृष्ठ
'आब आँखिक पहरा' खोलैत छथि — दृष्टिक बजार आब चेहरा बेचबाक कोशिश करत, ई खतराक संकेत।
पाठशालाक भीतपर बच्चा सभ लिखैत छथि — 'जे
नाम सुनल गेल, ओकर ऋण के उठाओत?' अनन्या स्पष्ट करैत छथि जे ई ऋण पाइसँ नहि, जीवनक
चालसँ उतरैत अछि। ईरा प्रत्येक बच्चाकेँ घरसँ एकटा अनसम्मानित वा अनकहल नाम अनबाक अभ्यास
दैत छथि। एकटा बालक केवल 'चर्मकारणी' लिखि अनैत छथि — घरक बुजुर्ग गंगेश उपाध्यायक
जीवनसंगिनीक पूरा नाम नहि जनैत छथि, केवल 'तत्त्वचिन्तामणि पढ़ू, कथा छोड़ू' कहल गेल।
अनन्या भीतपर लिखैत छथि — 'प्रमाणक अभाव ककरा बचबैत अछि?' बा कहैत छथि — 'जे समाज गंगेशक
बुद्धि स्वीकार करैत अछि, मुदा हुनकर जीवनक असुविधाकेँ काटि फेकैत अछि, से हुनका आधा
मारैत अछि।' मीरा चर्मकारणी शब्दक लगमे जानबूझि खाली ठाम छोड़ैत छथि। सत्यव्रत मेहता
लिखैत छथि — 'जाति-लाज: स्मृतिहत्या।' गोप कुमार दस्तावेजमे उनटा लिखल हिसाब देखबैत
छथि (जे लूटलक, से देनदार नहि लिखायल)। नव नियम बनैत अछि — हर सुनल नामक संग एकटा काज
बान्हल जायत (मजदूरक नामसँ श्रम-सम्मान, ठगल युवकसँ स्क्रीन-सावधानी) — 'नाम बिनु काज
पाथर अछि; काज बिनु नाम हवा।' दुपहर बाद 'स्मृति-ऋण मुक्ति योजना' क पत्र आबैत अछि
— सरकार, ब्रूमक संस्था, आ बटुकनाथक न्यास मिलि 'सम्मान-राशि' क बदलामे स्वतन्त्र नाम-पाठ
बन्द करएबाक प्रस्ताव। अनन्या पुछैत छथि — 'ई ऋण मुक्त करय आयल अछि, कि ऋणक मालिक बनय?'
साँझमे एकटा वृद्धक 'मर्यादा' क आपत्तिपर बालक उत्तर दैत छथि — 'जँ मर्यादा नाम खाए,
तँ ओ गोहि सँ कम नहि।' रातिमे कबड्डीक नव रूपमे हर पाथरसँ रेखा खेलाड़ीक पएर धरि आबैत
अछि, आ घुरैत काल एकटा काज बजबाक पड़ैत अछि। बूढ़बा भूत हँसैत छथि — 'जे ऋण लऽ कऽ घुरैत
अछि, से कथा बचबैत अछि।' मध्यरातिमे 'स्मृति-ऋण मुक्ति योजना' क पत्र नम भऽ मोहर धुँआ
बनि जाइत अछि, केवल तीन शब्द बचैत अछि — 'मुक्ति ककर?' अध्यायक अन्तमे अनन्या नव पृष्ठ
'काल्हि ऋण-मुक्तिक प्रश्न' खोलैत छथि।
विरासत-परियोजनाक लोक एकटा सूची लऽ आबैत छथि
— 'संग्रहणीय वस्तु: चन्ना गाछीक जड़ि-माटि, अस्थि-सदृश अंश, स्त्री-संस्मरण...' मीरा
कागचक कोन दाबि कहैत छथि — 'जिनकर देह गेल, हुनकर अवशेष अहाँ सभक प्रदर्शनी नहि।' ब्रूमक
प्रतिनिधिक 'संरक्षण' दावापर देविका तीखा उत्तर दैत छथि — 'जे दुखकेँ काँचक भीतर बन्द
कऽ टिकट बेचय, से संरक्षण नहि, दोसर बेर चिबाएब अछि।' आरुणि सूचीमे 'श्रमिकक परिवारक
अनुमति' आ 'गरिमा' सन शब्द नदारद पबैत छथि। पाठशालामे 'देहक अधिकार' पाठ शुरू होइत
अछि — अनन्या स्पष्ट करैत छथि जे अनुमति बिनु फोटो-कपड़ा-अस्थि छुबय बला हाथ 'पहरुआ
नहि, चोर' बनि जाइत अछि। मीरा गंगेशक कथा फेर जोड़ैत छथि — 'जकर विचार जातिक पिंजड़ा
फोड़ि सकैत छल, ओकरा शास्त्रक ऊँच आसन पर राखि देल गेल, जाहिसँ ओकर देहक कथा नीचाँ
दबि जाए।' चर्मकार टोलामे गेल एकटा दस्तावेजीकरण-दलकेँ एकटा वृद्धा रोकि कहैत छथि
— 'हमरा सभक जाति लिखू, मुदा हमर अपमान सँ कमाइ करबाक अनुमति ककरा देल गेल?' — कैमरा
नीचाँ झुकि जाइत अछि। एहिसँ 'देह-संहिता' क पाँच नियम बनैत अछि — देहपर पहिल अधिकार
देहधारीक, मृत देहक अधिकार परिवार-समुदाय-गरिमाक संग, जातिक नाम पर अपमान स्मृतिक अपराध,
बिनु अनुमति कोनो शोध-कला-दान दावा नहि, मौनक सम्मान। सत्यव्रत मेहता लिखैत छथि —
'न्याय देहसँ शुरू नहि होअय, तँ न्याय शब्दक खेल रहि जाइत अछि।' साँझमे संग्रहालय लऽ
जाय बला माटि-कपड़ा परिवार सभकेँ धूपमे देखा घर घुरा देल जाइत अछि, आ अस्थि-सदृश कण
नामक उच्चारणमे स्नान करा सम्मानित होइत अछि। गोहि सभ पानिमे दीर्घ वृत्त बनाकऽ डूबैत
छथि — बा कहैत छथि 'देह चिबा गेल, मुदा देहक गरिमा नहि चिबा सकल।' अध्यायक अन्तमे रातिमे
पुरान तहसीलक जाति-रजिस्टर अपने खुजि पुछैत अछि — 'कुलक प्रमाण के देत?' — अगिला संघर्षक
(जातिगत दस्तावेज) संकेत।
पाठशालामे 'श्रमक पहरा' शुरू होइत अछि — आरुणि
नन्दन फाटल जूता, सिमेंटमे अटकल नह, आ केवल संख्या-लिखल मजदूरी-पर्ची राखैत छथि —
'संख्या ओहि ठाम राखल जाइत अछि जतय मालिक नामसँ डेराइत अछि।' पुलक पाया ढारैत काल नदीमे
खसल झगरू मिस्त्रीक घरवाली आबि कहैत छथि — 'हमर घरमे जे हाथ चूल्हि धरैत छल, कम्पनीक
कागचमे ओ हाथ काम पर छलहिये नहि' — दुर्घटना-पत्रमे 'काम सँ अनुपस्थित' लिखल गेल छल।
गोप कुमार पुरान नकलमे केवल संख्या ('पुरुष ४७, स्त्री ९') देखबैत छथि — मीरा पुछैत
छथि 'जखन लिंग लिखि सकैत छी, तखन नाम किएक नहि?' सत्यव्रत मेहता मजदूरक हाथ देखि लिखैत
छथि — 'श्रमक देहक गवाही।' भगेलू पासवान कहैत छथि जे पुल सभकेँ जोड़ैत अछि, मुदा पुल-बनयनिहार
जातिक कारण अलग बैसाओल जाइत छल — 'देह हमर, करार दोसरक, मृत्यु हमर, बीमा दोसरक।' गंगेशक
प्रश्न फेर उठैत अछि — 'न्याय कोन प्रमाण सँ जानब, शास्त्र सँ कि पियासल मजदूरक गलासँ?'
विरासत-परियोजनाक अभियन्ता स्थानीय मजदूरक रोजगारक प्रस्ताव राखैत छथि, मुदा नाम-सहित
अनुबंध, समयपर मजदूरी, उपचार-अधिकारक प्रश्नपर चुप्पी साधि लैत छथि। सत्यव्रत कहैत
छथि — 'मृतकक नाम बचाबय जाइत छी आ जीवित मजदूरक देह फेर अनाम राखब, तँ ई स्मारक नहि,
दोसर अपराध होएत।' नव पाठ बनैत अछि — 'काज शुरू हेबासँ पहिने नाम' — मजदूरक नाम, गाम,
मजदूरी, सुरक्षा सभ खुजल अभिलेखमे रहत। रातिमे नाम-पाठमे हर नामक संग एकटा श्रम जोड़ल
जाइत अछि ('पाया ढारनिहार', 'मृत देह घर पहुँचेनिहार')। बच्चा सभ मजदूरक पएर पानिसँ
धोबैत छथि — 'पूजा नहि, थकानक आदर।' अध्यायक अन्तमे खाली पाथरपर 'जे काज करैत अछि,
मुदा देखाइ नहि पड़ैत' लिखल जाइत अछि — अगिला पाठ अदृश्य श्रमपर होयबाक संकेत।
श्रमक पहराक बाद बच्चा सभ बुझैत छथि जे न्यायकेँ
अखनो अपन देह नहि — ई केवल कागच-मोहर-तारीखमे रहल अछि। नारिकेल पात पाठशालाक नव पृष्ठ
'न्यायक देह' खुजैत अछि। एकटा बूढ़ मजदूरिन कहैत छथि — 'जे न्याय इत्र लगा कऽ अबैत
अछि, से बहुधा सड़ल देह झाँपय अबैत अछि। असली न्याय पसीना, राखि, कीचड़, दूध, रक्त,
आ नोरक गन्ध बिनु अपूर्ण अछि।' आरुणि पुलक पुरान नक्शा पसारि मजदूर-परिवार सभसँ हाथ
फेरबैत छथि — नक्शा 'सड़क नहि, देहक यात्रा' बनि जाइत अछि। गोप कुमार फाइल बन्द करैत
छथि — 'डेटा मात्र अस्थि अछि, देह ओकर आसपास लोक बनबैत अछि।' गामक कुम्हार पाँच अलग
ठामक माटि (कमला किनार, पुलक पाया, ठूँठक फाँकि, उज्जर आँगन, पनिडुब्बीक पोखरि) मिला
'न्यायक देह' बनबैत छथि — 'मूर्ति नहि, देह; मूर्ति पूजा माँगैत अछि, देह उत्तरदायित्व।'
मजदूरिन सभ अपन हथेली-छाप छोड़ैत छथि, आरुणि सेहो काँपैत हाथ धँसबैत छथि। सत्यव्रत
मेहता अपन कान माटिमे लगबैत छथि — 'मौनक छाप हाथसँ नहि, कान माटि लगाउ' (बाक निर्देशपर)
— 'न्यायक देहमे सुनबाक कान जोड़ल गेल।' मीडियाकेँ मीरा आ देविका रोकैत छथि — 'ई दृश्य
उपभोगक लेल नहि।' साँझमे माटिक देह पूर्ण होइत अछि — एक कान धरतीपर, एक हाथ पानि दिस,
छाती खाली — 'न्यायक छाती स्थायी सजावट नहि, खुजल घर होएबाक चाही।' ब्रूमक प्रतिनिधि,
चन्द्रपाल (डिजिटल माटि-मूर्ति ऐप), आ राघव (जकर संदेश 'कान लगाउ' मे बदलि जाइत अछि)
सभ एहि नव प्रतीककेँ व्यावसायिक बनयबाक प्रयास करैत छथि, मुदा असफल। मध्यरातिमे 'नाम
नहि भेटल' पाथर माटिक छातीपर राखलापर सूक्ष्म दरार पड़ैत अछि — कुम्हार कहैत छथि 'दरार
खराब नहि, न्याय जँ बिनु दरारक रहत, तँ भीतरक आवाज केना बाहर आओत?' — 'न्यायक देह कानि
सकैत अछि।' भोरे खाली छातीपर ठूँठक कोंपलक छाह पड़ल भेटैत अछि। अध्यायक अन्तमे अनन्या
नव पृष्ठ 'सत्रहम पहरा: छाहक विधान' खोलैत छथि।
न्यायक देह बननाक बाद पुरान जाति-व्यवस्था
फेर सोझाँ आबैत अछि। एकटा ब्राह्मण बूढ़ ताम्रपत्र, वंशावली, पोथी लऽ आबि कहैत छथि
— 'कुलक मर्यादा सेहो किछु चीज होइत अछि।' गंगेशक प्रश्न फेर उठैत अछि — बूढ़क शब्द
अटकि जाइत छथि। ईरा पुछैत छथि — 'जकर बुद्धि पर समाज गर्व करैत अछि, ओकर जीवनक असुविधाजनक
सत्य पर समाज मौन किएक रहैत अछि?' बटुकनाथ 'जीवनक कथा विवादास्पद होइत अछि, महान ग्रन्थकेँ
निजी बातमे नहि पड़ू' कहैत छथि — मीरा तीखा जवाब दैत छथि: 'स्त्रीक देहपर समाज निर्णय
देत तँ निजी बात सार्वजनिक बनि जाइत अछि, मुदा विद्वानक जाति-भंजक जीवनपर प्रश्न होइत
तँ निजी कहि चुप्पी?' ठूँठक माटिसँ जूताक आकृति देखार होइत अछि — 'चर्मकारणीक पएर।'
चर्मकारणीक कण्ठ (इतिहासक नहि-सुनल स्वर) उठैत अछि — 'जे हमरा स्पर्शसँ अपवित्र कहैत
छल, से हमर श्रमसँ बनल जूता पहिरि तीर्थ जाइत छल... कहू, प्रमाण ककरा चाही?' रमानाथ
झा आ उदयचन्द्र झा 'अशोक' क नाम फेर आबैत अछि — 'सम्मानक नाम पर जीवन-सत्य मारब सेहो
एक जातिक अपराध अछि।' आरुणि पुछैत छथि — 'जे न्याय पुलक पाया, मजदूरक पएर, स्त्रीक
देह धरि पहुँचि सकैत अछि, से जातिक दुआर पर आबि किएक रुकत?' एकटा मजदूर-युवक आ ब्राह्मण
बूढ़ दुनू ठूँठक माटिपर हाथ राखैत छथि — दुनूक हथेलीमे माटि एक्के रंगसँ सुखाइत अछि।
बा कहैत छथि — 'गाछीक देहक कण सभकेँ बराबर रंग दैत अछि, जाति मनुख बनबैत अछि, माटि
नहि।' रातिमे बच्चा सभ नव पाठ लिखैत छथि — 'जाति पूछबासँ पहिने नाम सुनू, पवित्रता
कहबासँ पहिने श्रम देखू।' अध्यायक अन्तमे बटुकनाथ गुप्त चिट्ठी लिखैत छथि — 'गंगेश
प्रसंगकेँ सीमित राखल जाए' — मुदा भोरे चिट्ठीक अक्षरक बीच स्वतः शब्द उगि आबैत अछि
— 'स्पर्श'।
जातिक पिंजराक अगिला भोर, ठूँठक भीतरसँ कारी
धूलि 'प्रमाण' शब्द बनबैत अछि। बा सहज कहैत छथि — 'गंगेश आयलाह।' ठूँठक पानिक बून्दमे
एकटा दर्पण-दृश्य खुजैत अछि — गर्भवती स्त्री, आ 'पिताक मृत्युक पाँच बरख बाद जन्म'
क कथन। सत्यव्रत मेहता गोप कुमारकेँ रोकैत छथि — 'एहि ठाम प्रमाणक अर्थ फाइल नहि, लोकस्मृति,
प्रश्न, आ नुकाओल भय सेहो अछि।' अनन्या चारि गोला बनबैत छथि — प्रत्यक्ष, अनुमान, शब्द,
आ नव चारिम — 'दबायल जीवन।' दर्पणमे चर्मकारणीक दृश्य आबैत अछि — मीरा पुछैत छथि 'जे
स्त्रीक नाम इतिहासमे केवल जातिसँ चिन्हित अछि, हुनकर असली नाम केओ किएक नहि लिखलक?'
चर्मकारणीक स्वर बहुविध स्त्री-अपमानक प्रतीक बनि जाइत अछि। रमानाथ झा आ उदयचन्द्र
झा 'अशोक' क नाम फेर आबैत अछि — बा एहि सम्पादकीय दमनकेँ 'सम्मान-हत्या' (धातुक नहि,
लेखनीक कटार) कहैत छथि। बटुकनाथ हरिहरनक 'इतिहासक प्रमाण चाही' क मांगपर अनन्या पुछैत
छथि — 'प्रमाणक नाम पर अहाँ कतेक पीड़ितक आवाज रोकलहुँ?' सत्यव्रत घोषणा करैत छथि
— 'प्रमाणक दुआर पर जातिक चौकीदार बैसल हो, तखन सत्य भीतर पहुँचबासँ पहिने मारल जाइत
अछि।' बच्चा सभ नव पाठ लिखैत छथि — 'प्रत्यक्ष बिनु करुणा अन्हार, शब्द बिनु उत्तरदायित्व
हिंसा।' चर्मकारणीक छाह गंगेशक कातमे अधीन नहि, बराबरीसँ ठाढ़ होइत छथि। लाउ, ब्रूम,
चन्द्रपाल सभ एहि प्रसंगकेँ अपन-अपन ढंगसँ नियन्त्रित/व्यावसायिक बनयबाक कोशिश करैत
छथि, मुदा बच्चा सभ स्पष्ट राखैत छथि — 'गंगेश विज्ञापन नहि, प्रश्न छथि।' साँझमे चारिटा
नव पाथर राखल जाइत अछि — गंगेश, चर्मकारणी (नाम प्रतीक्षारत), सम्मानक नाम पर काटल
जीवन-सत्य, तत्त्वचिन्तामणि (प्रश्नक अग्नि)। रातिक कबड्डीमे 'कबड्डी-कबड्डी' क संग
'प्रमाण-प्रमाण' जुड़ि जाइत अछि। अध्यायक अन्तमे ठूँठसँ एकटा तेज, अवैयक्तिक स्वर आबैत
अछि — 'जे प्रश्न सँ डेराइत अछि, से न्यायक अधिकारी नहि।' अनन्या नव पृष्ठ 'उन्नैसम
पहरा: प्रमाणक दरार' खोलैत छथि — अगिला उत्तर गामक सभसँ नीच कहल गेल घरक आँगनसँ आयत।
अध्याय १२३ —
तत्त्वचिन्तामणिक पात
गंगेशक मुक्तिक बाद बच्चा सभ नव कोंपलक छाहरि
लग बैसैत छथि। अनन्या घोषित करैत छथि — 'गंगेश बाबाक मुक्ति भेल, मुदा गंगेशक ग्रन्थक
पहरा शेष अछि।' बा स्पष्ट करैत छथि — 'जे ग्रन्थ मनुष्यकेँ देखय नहि सिखाबय, से बारह
हजार नहि, आध पात बराबर सेहो नहि।' नब कोंपलक पातपर अदृश्य रेखा भेटैत अछि, जे प्रश्नसँ
पढ़ल जाइत अछि। बच्चा सभ गंगेशक चारि प्रमाण-श्रेणीपर खेल बनबैत छथि — प्रत्यक्ष, अनुमान,
शब्द, आ (सभसँ कठिन) अनुपलब्धि। एकटा बच्चा पुछैत अछि 'जाति प्रत्यक्ष अछि?' — मीरा
उत्तर दैत छथि 'जातिक अहंकार प्रत्यक्ष नहि, ओकर हिंसा प्रत्यक्ष।' पुरोहितक पोताक
'शास्त्रक शब्द सभसँ ऊपर' दावापर बा कहैत छथि — 'जे शब्द मनुष्यकेँ नीच देखाबय, ओ शब्द
नहि, सत्ता अछि।' अनुपलब्धिक गोलामे अनन्या कहैत छथि — 'गंगेशक जीवनमे चर्मकारणी स्त्रीक
पूरा नाम नहि भेटैत — ई अनुपलब्धि अछि... गंगेशक मुक्ति बिनु अज्ञात चर्मकारणी स्त्रीक
नाम तकने पूर्ण नहि।' पात बढ़ैत जाइत अछि, गिनती करैत काल संख्या स्थिर नहि रहैत —
बा कहैत छथि 'बारह हजार ग्रन्थ बराबर होएबाक अर्थ ई नहि जे पन्ना भारी, अर्थ ई जे प्रश्न
अनन्त।' शहरसँ दू 'गंगेश अध्ययन परिषद्' क विद्वान आबि 'नियन्त्रित प्रस्तुति' आ 'वैज्ञानिक
सम्पादन' क बात करैत छथि — अनन्या पुछैत छथि 'प्रमाण चाही, मुदा प्रमाणक दरबान के?'
चन्ना गाछीक पात हुनकर कागचपर खसि छपल पाँती धुँधला कऽ दैत अछि। सत्यव्रत मेहता कहैत
छथि — 'न्याय ई सेहो अछि जे ककरा प्रश्न पूछबाक अनुमति अछि।' साँझमे नव नियम — 'कोनो
शास्त्र मनुष्यक देहसँ ऊपर नहि। कोनो दर्शन ओहि स्त्रीक नाम बिनु पूर्ण नहि जकरा इतिहास
कात मे राखलक।' पात सभ हिलि माटिपर वाक्य बनबैत छथि — 'जकरा मेटाओल गेल, ओकर प्रश्न
शेष अछि।' अध्यायक अन्तमे ठूँठक जड़िसँ शायद चर्मकारणीक (अखनो नामविहीन) आवाज उठैत
अछि — 'न्याय ताबत धरि अधूरा अछि जाबत प्रश्नक देह भेटि नहि जाए।'
तत्त्वचिन्तामणिक पातपर अक्षर छूबितहि बदलि
जाइत छथि — 'प्रमाण' सँ 'ककर प्रमाण?', 'न्याय' सँ 'ककर न्याय?'। बा पात छूइते जरब
नहि, उजास दैत छथि। सत्यव्रत मेहता एहि बेर बीचमे बैसैत छथि — 'कानून सुनलहुँ, आब प्रमाण
सुनू।' गंगेशक जीवन-कथा फेर उठैत अछि — ईरा पुछैत छथि 'विचार राखलक, विवाह हटौलक। तर्क
राखलक, जातिक डर बचौलक। ई की न्याय अछि?' मीरा 'सम्मानक नाम पर हत्या' क अवधारणा स्पष्ट
करैत छथि — 'देहक हत्या अलग, स्मृतिक हत्या अलग।' रमानाथ झा आ उदयचन्द्र झा 'अशोक'
क छाह पातपर उभरैत अछि (एक हाथ जीवनक असुविधाजनक पाँती काटैत, दोसर हाथ ग्रन्थक माला
पहिरबैत) — अनन्याक पुछलापर 'अहाँ सभ गंगेशकेँ मारलहुँ?' छाह उत्तर दैत अछि 'हम सभ
हुनका अमर केलहुँ' — अनन्या पुछैत छथि 'ककरा अमर केलहुँ — हुनका, कि अपन जातिक सुखद
मूर्ति?' सत्यव्रत नोटबुकमे लिखैत छथि — 'प्रमाण: केवल लिखित पाठ नहि, मौखिक स्मृति,
दबाओल जीवन, काटल पाँती सेहो।' एकटा बच्चा पुछैत अछि 'चर्मकारणी नाम की छलनि?' — सभ
चुप। एकटा नव पाथर राखल जाइत अछि — 'चर्मकारणी — नाम तकल जा रहल अछि।' पनिडुब्बी पानिसँ
कहैत छथि — 'जाति पानिमे टिकैत नहि' — बा जोड़ैत छथि 'जलसमाधिमे देहक जाति कतऽ रहैत
अछि?' गंगेशक छाह स्पष्ट होइत अछि — 'ओ रिक्त स्थानहि सभसँ उज्जर छल... जँ हमर न्याय
पढ़लहुँ, तँ हमर अन्याय किएक नुकौलहुँ?' अनन्या नव पाठ घोषित करैत छथि — 'जे जीवन असुविधाजनक
हो, ओहि ठाम बेसी ठहरू।' साँझमे पात सभ जुड़ि एकटा वृत्त बनबैत छथि, बीचमे चर्मकारणीक
रिक्ति — एहि वृत्तक नाम पड़ैत अछि 'प्रमाणक अग्नि'। अध्यायक अन्तमे बच्चा सभ लिखैत
छथि — 'गंगेशक मुक्ति ग्रन्थसँ नहि, पूरा जीवनक स्वीकारसँ होएत' — आ अनन्या नव पृष्ठ
'चर्मकारणीक नाम' खोलैत छथि, जे कथाकेँ ओहि स्त्रीक खोज दिस मोड़ैत अछि।
प्रमाणक अग्निक राखि ठंढा भेलाक बाद अनन्या
पुछैत छथि — 'जकर प्रमाण जरि गेल, तकर निर्णय की?' आरुणि सुझाव दैत छथि जे राखिसँ खेतमे
रेखा खिंचल जाए — 'जँ न्याय अन्न नहि उगबैत, तँ ओ केवल शब्दक भभूत अछि।' बा धानक बीआ
राखि, कहैत छथि 'ई बीआ ओहि खेतमे पड़त जतय जातिक नाम पर कतेको पएर रोकल गेल।' सभ चर्मकार-परिवारक
खेत (जकरा चौपालपर बैसबाक अधिकार नहि छल) दिस चलैत छथि। बूढ़ी चर्मकारिणी मेड़पर बैसैत
छथि — मीरा कहैत छथि 'माटि अहाँक हथेली सँ बजैत अछि, तेँ अहाँकेँ सेहो।' गंगेशक कथा
फेर देहक नामसँ कहल जाइत अछि। सत्यव्रत मेहता स्वीकार करैत छथि — 'निर्णय जँ भोजन नहि
बनल, समान आसन नहि बनल, तँ ओ न्याय नहि, व्यवस्था-भाषा अछि।' खेतमे राखि छिड़कैत काल
अनन्या कहैत छथि — 'ई राखि प्रमाणक नहि, अप्रमाणक सेहो अछि... जे सम्मानक नाम पर स्मृतिसँ
हटाओल गेल — सभक राखि।' चर्मकारणीक नाम आब 'पत्नी' नहि, 'सह-प्रमाण' कहि लिखल जाइत
अछि — बा कहैत छथि 'जे शास्त्र स्त्रीक नाम काटि देत, ओकर पन्ना अधूरा रहत।' सत्यव्रत
कँपैत हाथसँ धान राखिपर छिड़कैत छथि। खेतमे एकटा लकीर खिंचल जाइत अछि — पुरान जातीय
सीमाकेँ काटबाक रेखा — अनन्या साँस भरि रेखा पार कऽ चर्मकारिणीक हाथसँ बीआ लऽ घुरि
आबैत छथि — 'जे सीमा न्याय रोकय, ओकरा खेलमे बदलू।' बूढ़बा भूत धूपमे धुँधला देखार
भऽ हँसैत छथि — 'जतेक देबाल रहल, सभमे एक-एक कबड्डी बाँकी अछि।' एकटा बालकक प्रश्नपर
('जे विद्वान असुविधाजनक सत्य हटाकऽ मूर्ति बनबैत छथि, ओ की हत्या करैत छथि?') ईरा
उत्तर दैत छथि — 'देहक हत्या एक बेर होइत अछि, स्मृतिहत्या बार-बार।' साँझमे सामूहिक
हर चलाओल जाइत अछि — चर्मकारिणी बूढ़ी पहिल धारि, फेर आरुणि, मीरा, सत्यव्रत, अनन्या
— जाति-आधारित हरक विभाजन तोड़ल जाइत अछि। बा कहैत छथि — 'धानक कान न्यायसँ भारी होइत
अछि, जँ ओ झुकत, तखन बुझब जे निर्णय फलल।' अध्यायक अन्तमे रजिस्टरमे लिखल जाइत अछि
— 'आइ न्याय खेतमे उतरल' — निर्णयक अन्त कटनीपर होयबाक प्रतिज्ञा सहित।
बा कहैत छथि — 'जे न्याय भात नहि बनल, से
केवल वाक्य अछि।' पाठशालाक पाठ खेतमे लागल — गंगेशक पाँच प्रमाण (प्रत्यक्ष, अनुमान,
शब्द, उपमान, अर्थापत्ति, अनुपलब्धि) अन्नक सन्दर्भमे जीवनक भाषामे बुझाओल जाइत अछि।
गामक स्त्री सभ पुरान माप-बाट अनि पुछैत छथि — 'नामक अभिलेख अछि, मुदा भूखक अभिलेख
कतऽ?' देविका 'भूखक नामावली' खोलैत छथि। अनन्या स्पष्ट करैत छथि — 'दया ऊपरे सँ फेकल
भात अछि; हिस्सा संग बैसि खाएल भात।' बटुकनाथक 'लोक-स्मृति न्यासक अन्न-कोष' प्रस्ताव
(दाताक नाम शिलापट्टपर) अस्वीकृत होइत अछि — 'जे देत, ओकर नाम पहिने नहि; जे उपजौलक,
जे काटलक, हुनकर नाम पहिने।' चन्द्रपालक 'डिजिटल अन्न-पास' आ लाउ किन-हंगक विदेशी बीआक
प्रस्ताव सेहो अस्वीकृत होइत अछि — ईरा पुछैत छथि 'जकरा स्मृति नहि, ओकर स्वामित्व
ककर?' स्त्री सभ सामूहिक कोठी-बखारीक नियम बनबैत छथि — भोजन पयनिहारकेँ 'गरीब' नहि,
'सदस्य' कहल जायत। साँझमे कबड्डीमे बच्चा सभ 'भूख नहि, हिस्सा' कहैत दौड़ैत छथि। रातिमे
पहिल दाना जमा होइत अछि। एकटा बूढ़ पण्डित जातिक प्रश्न उठबैत छथि — अनन्या पुछैत छथि
'जँ भूखक जाति एक अछि, तँ भातक जाति कतेक?' बा दाना खुआबैत छथि — पण्डित खा, कानि,
स्वीकार करैत छथि 'भूख सँ पैघ शुद्धि नहि।' एकटा बच्चा घरसँ खाली, बरसोंसँ भात नहि
आयल थारी अनैत छथि — मध्यरातिमे ओहि थारीसँ 'भूखक ध्वनि' (न शब्द न रोदन, पेटक रिक्तिक
ध्वनि) उठैत अछि। सत्यव्रत मेहता कहैत छथि — 'आइ धरि हम मृतकक नाम लिखलहुँ, आब जीबैत
भूखक नाम लिखब।' अध्यायक अन्तमे अनन्या नव पृष्ठ 'भूखक नाम' खोलैत छथि — कोठी-बखारी
अखनो अधूरा भरल अछि, थारी खाली अछि, मुदा न्यायक देह आब खेत, दाना, थारीमे उतरि चुकल
अछि।
खाली थारीक चारू कात बच्चा सभ 'भूखक नाम'
लिखय बैसैत छथि — मृतकक नाम लिखबसँ ई कठिन अछि, कारण भूख लजाइत, नुकाइत अछि। सत्यव्रत
मेहताक हाथ काँपैत अछि — बा कहैत छथि 'भूखक नाम लिखब माने पेट खोलब नहि, लाज खोलब अछि।'
पहिल नाम — 'चूल्हिक उपवास' (तीन दिन भातक गन्ध नहि उठल)। दोसर — 'बाबूजीक स्वर बचाबय
लेल भूख' (गड़ेरिया, जे गोरू बेचल नहि चाहैत)। तेसर — 'छुट्टीक भूख' (बालक, जकरा मध्याह्न
भोजन स्कूलमे भेटैत, छुट्टीमे नहि)। चारिम — 'कुलक डर सँ रोकल पेट' (जातिक गर्वमे भूखल
रहनिहार परिवार) — बा कहैत छथि 'जे कुल भूखमे बेटीकेँ चुप करा देत, ओ कुल पहिने सँ
गेल।' गंगेशक स्मृति फेर उतरैत अछि — 'प्रमाण ओहिना मानू जे पीड़ाकेँ झूठ नहि बनबैत।'
दिन भरिमे कतेको भूखक नाम जुड़ैत अछि। देविका प्रश्न उठबैत छथि — 'नाम लिखलहुँ, मुदा
भोजन कखन?' सत्यव्रत नियम घोषित करैत छथि — 'दानक नाम नहि, अधिकारक अन्न।' एकटा व्यापारीक
'पट्टिका पर नाम' क प्रस्ताव अस्वीकृत होइत अछि। चन्द्रपाल आ राघव दुनूक प्रयास (डिजिटल
दान-मंच, कोड) असफल होइत अछि — भाषा स्वयं हुनका विरुद्ध बदलि जाइत अछि। साँझमे पहिल
सामूहिक रसोइ जरैत अछि — मीरा सुनिश्चित करैत छथि जे भोजन लेनिहारक चेहरा कियो नहि
खिंचय। भोजन-वितरणमे कोनो ऊँच-नीच नहि — एकटा वृद्ध जे गरीबी नुकबैत छल, कानि पड़ैत
छथि, ओकर नाम 'नहि कहि सकल पेट' लिखल जाइत अछि। बा घोषित करैत छथि — 'कोठी-बखारी खाली
होयबाक लेल बनैत अछि, भरल कोठी-बखारी, भूखल गाम — ई अन्याय अछि।' रातिमे खाली थारीमे
जानि-बुझि एकटा दाना छोड़ल जाइत अछि — 'भूख कखनो पूर्ण समाप्त नहि मानब।' अध्यायक अन्तमे
ओ दाना उत्तर दिशा (सूखल इनारक दिशा) दिस घूमि जाइत अछि — बा कहैत छथि 'भूखक बाद पियास
आओत' — नव पृष्ठ 'पियासक पहरा' खुजैत अछि।
भूखक नाम लिखलाक बाद एकटा बालक खाली लोटा
लऽ आबि पुछैत छथि — 'भूखक नाम लिखल गेल, प्यासक नाम कतऽ अछि?' बा स्मरण करैत छथि —
'हमर बालपनमे पानिओक जाति छल... प्यासल मनुख ओहि पर छाह धरि नहि दऽ सकय।' अनन्या 'प्रमाण:
प्यास' लिखैत छथि। गामक बाहरक पुरान इनारक कथा खुजैत अछि — चर्मकार टोलाक स्त्री सभ
पानि भरि नहि सकैत छलीह, दूरक कीचड़भरल पोखरि जाय पड़ैत। मीरा कहैत छथि — 'देहक अधिकार
बिनु पानिक अधिकार नहि। जकरा छूबाक मनाही, ओकरा पीबाक मनाही सहज बनि जाइत अछि।' बच्चा
सभ इनार लग जाइत छथि — मेड़पर पुरान खरोंच 'प्यासक लिपि' कहल जाइत अछि। एकटा वृद्धाक
माय राति पानि भरैत पकड़ा गेली, घैल फोड़ल गेल — 'प्यासक पहिल नाम: रोकल गेल कण्ठ।'
एकटा युवकक दादा स्कूलमे अलग जाति-चिन्हित लोटासँ पानि पिबैत छलाह — 'प्यासक दोसर नाम:
अलग लोटा।' ईरा एहि इतिहासकेँ स्वप्नक अनाम ग्रहक जल-राशनिंगसँ जोड़ैत छथि — 'पृथ्वी
पर जाति पानि रोकैत छल; स्वप्नक अनाम ग्रहपर पूँजी।' लाउ किन-हंगक स्क्रीनपर 'दीर्घकालीन
जल-आपूर्ति अधिकार' 'ककर प्यास बेचब?' मे बदलि जाइत अछि। चन्द्रपालक ऐपमे 'नामक लेल
जल-दान' सुविधा खुजैत अछि — देविका एकरा 'प्यासक म्यूल एकाउण्ट' कहैत छथि। इनार लग
नाम-पाठ होइत अछि, हर गवाहीक बाद खाली लोटा बजाओल जाइत अछि। सत्यव्रत मेहता पुछैत छथि
— 'न्याय पानि धरि किएक देरी सँ पहुँचैत अछि?' साँझमे इनारक झाड़ी साफ भऽ डोल चलैत
अछि — बा कहैत छथि 'पहिने पानि मटमैला अबै छै, जेना स्मृति, निकालैत रहू, साफ होएत।'
तीस डोल बाद इनार 'साँस लेत' अछि। रातिमे सामूहिक जल-पाठ होइत अछि — हर मनुख एक चुल्लू
पानि लऽ अपन नाम कहैत, 'हम प्यास साझा करैत छी।' राघव सिग्नलक संदेश स्क्रीनपर खाली
लोटाक ध्वनि (टुन-टुन-टुन) मे बदलि जाइत अछि। अध्यायक अन्तमे अनन्या लिखैत छथि — 'प्यासक
पहरा ताबत धरि अधूरा, जाबत धरतीक सभ कूप, नदी, पोखरि, घैल, बादल आ नोर मुक्त नहि हो।'
अनन्या नव पृष्ठ 'पच्चीसम पहरा: नूनक शपथ'
खोलैत छथि — नून मायक दूधसँ मजदूरक पसीना धरि एक्के स्वाद अछि। बच्चा सभ हर घरसँ चुटकी
नून आनि ठूँठ लग राखैत छथि — बा अपन मायक रसोइक नूनक स्मृति कहैत छथि। देविका उज्ज्वलक
घरक पुरान नूनक डिब्बी आनैत छथि — जे बेटाक मृत्युक खबरि आबिते चूल्हिपर रहि गेल छल।
मीरा नूनकेँ क्रमबद्ध करबासँ इनकार करैत छथि — 'नूनक जाति नहि पूछल जाएत।' अनन्या पुछैत
छथि — 'जे कहत जे ओकर नून शुद्ध, आ दोसराक नून अशुद्ध, ओ पहिने अपन नोरक स्वाद बताबय।'
एकटा दलित वृद्धा कहैत छथि — 'हमर हाथक रोटी ओ सभ खाइत छल जे हमरा आँगनमे पानि नहि
पीबैत छल... ई कोन न्याय?' सत्यव्रत मेहता लिखैत छथि — 'नून गवाही दैत अछि जे शुद्धताक
दावा प्रायः श्रमक चोरी अछि।' मुन्ना पासवानक भाइ पुलपर खसल मजदूरक पसीनाक नूनक बात
करैत छथि — 'जे पुल पार करैत छथि, ओ सभ ओकर नून पर चलैत छथि।' एकटा व्यापारी 'गढ़ नारिकेल
स्मृति-नून' नामक व्यावसायिक उत्पाद प्रस्तावित करैत छथि — अनन्याक प्रश्नपर 'ई नून
कतऽ सँ आओत?' आ नेनीक जवाबी प्रश्नपर व्यापारी असहज होइत छथि। राघव सिग्नलक गुप्त संदेश
('भावनात्मक सामग्रीकेँ उत्पादमे बदलू') पकड़ल जाइत अछि आ सार्वजनिक रूपसँ पढ़ल जाइत
अछि — व्यापारीक चेहरा उतरि जाइत अछि। अनन्या घोषित करैत छथि — 'आइ सँ नून बिकत नहि,
बाँटल जाएत।' स्त्री सभ सामूहिक शपथ बनबैत छथि — 'हम जे नून खाइत छी, ओकर श्रम नहि
बिसरब...' सत्यव्रत नून चाखि, आँखि भरि आबैत छथि। साँझमे गामक हर घरमे भोजनमे नून राखैत
काल एकटा नाम बजबाक रीति बनि जाइत अछि। 'नव-क्षितिज' परियोजनाक 'स्वाद-नियन्त्रित पोषण'
सूची भेटैत अछि — ईरा कहैत छथि 'ओतय नून अछि, मुदा स्मृति नहि।' रातिक कबड्डीमे 'नून'
आ 'बेनाम' दू टोली बनैत अछि — जे हारल ओकरो नूनक दाना देल जाइत अछि, पराजय दण्ड नहि,
स्मरणक अभ्यास अछि। बूढ़बा भूत कहैत छथि — 'जकरा नूनक स्वाद बुझि गेल, ओकरा पृथ्वी
छोड़यमे देर लागत।' अध्यायक अन्तमे अनन्या लिखैत छथि — 'नून शपथ नहि माँगैत, नून शपथक
स्वाद बनैत अछि' — आ अगिला खतरा (स्मृतिक गन्ध पर बजारक हमला) क संकेत दैत छथि।
नूनक शपथक बाद बा घोषित करैत छथि — 'नून खाइत
छी, तेँ नूनक न्याय सेहो मानब।' सामूहिक भोजन बनैत अछि — हर घरसँ किछु आनल जाइत अछि,
जकरा अन्न नहि, ओ पानि अनैत अछि। एकटा बुजुर्ग जातिगत पाँतिक मर्यादाक बात उठबैत छथि
— बा कहैत छथि 'मर्यादा जे भूखकेँ जाति पूछय, से मर्यादा नहि, देहक अपमान अछि।' विरासत-दलक
लोक 'चन्ना गाछी स्मृति-भोज' नामसँ नकली, कृत्रिम-गन्धवाला पैकेज्ड उत्पाद (स्मृति-नून,
जलसमाधि साग) लऽ आबैत छथि — अनन्या पुछैत छथि 'ककरा भूख लागल छल? के नूनक शपथ लेलक?'
सत्यव्रत मेहता पाँतिक सभसँ अन्तमे बैसैत छथि — 'जे सभक नाम खाएल गेल, हुनका बाद।'
भोजन शुरू होयबासँ पहिने हर कौरक संग एकटा नाम कहल जाइत अछि — भोजन देहक अभिलेख बनि
जाइत अछि। मीरा नियम बनबैत छथि — जे रान्हत, ओ पहिने चाखत; जे परोसत, ओ पाँतिमे बैसत।
ईरा विदेशक बच्चा सभकेँ लिखैत छथि — 'गामक स्वाद रसोइ-पुस्तकमे नहि रहैत... संग बैसाय
बिनु मिथिला स्वाद झूठ अछि।' ठूँठक हरियर बिन्दु लगमे गोहि सभक लेल सेहो एकटा पाँति
बनैत अछि — बा कहैत छथि 'जे देह चिबा गेल, ओकरो भूख बुझबाक प्रयास करब, जाहिसँ हम ओकरा
केवल दानव नहि, संसारक भयानक प्रश्न मानि सकी।' विरासत-दलक 'नियमित टिकटसहित आयोजन'
प्रस्ताव अस्वीकृत होइत अछि। भोजनक पात नदी किनार माटिमे दबाओल जाइत छथि, हर पातपर
आधा-अक्षर (क, न, ज) चिन्हित — गोप कुमार कहैत छथि 'कागचक रजिस्टर रहत, मुदा पातक रजिस्टर
माटिमे रहत।' साँझमे राखिमे एकटा गन्धक चिन्ह भेटैत अछि — मीरा स्पष्ट करैत छथि —
'स्वाद जीह पर रहैत अछि, मुदा स्मृति गन्ध सँ घुरैत अछि। जकर घरक रसोइ जरि गेल, जकर
देह अस्पतालमे जरि गेल, ओकर नाम पहिने गन्ध बनि अबैत अछि।' अध्यायक अन्तमे ठूँठसँ अनिश्चित,
आबैत-हटैत गन्ध उठैत अछि, आ अनन्या नव पृष्ठ 'सत्ताइसहम पहरा: गन्धक गवाही' खोलैत छथि।
स्वादक न्यायक बाद प्रश्न उठैत अछि — भूख-प्यासक
कथा अलग-अलग सुनब आसान अछि, एकहि थारीमे बैसि खाएब कठिन। बा कहैत छथि — 'बेटी, एतय
लोक प्रेतक संग बैसि सकैत अछि, मुदा जीवित मनुखक संग पाँतिमे बैसयमे काँपैत अछि।' साझा
भोजनक तैयारीमे हर घरसँ योगदान लिखल जाइत अछि। एकटा वृद्ध ब्राह्मण भोजन-घेरामे ठिठकि
जाइत छथि, चर्मकार टोलाक युवककेँ देखि — बा उठि हुनकर कातमे बैसि तीखा कहैत छथि —
'चर्मकारणीसँ विवाहक कथा सुनि शास्त्रकेँ बचा लैत छी आ स्त्रीकेँ नुका दैत छी, ओ न्याय
नहि, भूखक पाखण्ड अछि।' अनन्या वृद्धकेँ पुछैत छथि 'अहाँक भयक नाम लिखी?' — उत्तर
'कुल', फेर 'भूखक नाम?' — उत्तर 'मनुष्य।' एहि लेखनक बाद वृद्ध भोजन करैत छथि — चर्मकार
युवकसँ साग-गुड़क आदान-प्रदान होइत अछि। मुदा सभ देबाल नहि टूटैत — कतेको स्त्री घरक
मर्यादा, ससुरक डर आदिक कारणे बैसि नहि पबैत छथि — मीरा कहैत छथि 'बैसू नहि तँ सेहो
लिखाएब, जे रोकैत अछि, ओकरो नाम चाही' — ओकर नाम सभ ('घर', 'लाज', 'बेटीक विवाह') सेहो
लिखल जाइत अछि। चन्द्रपाल बत्रा अपन बाल्यकालक अपमान (अलग पाँतिमे बैसाओल जायब) मोन
करैत काँपि जाइत छथि। सत्यव्रत मेहता अन्तिम पाँतिमे बैसि लिखैत छथि — 'जे मुँह कानून
पढ़लक, ओकरा पहिने मुँह भोजनक समानता सीखबाक चाही।' भोजनक बीच बच्चा सभ कबड्डी नहि
खेलैत, धीरे-धीरे साँस जोड़ैत छथि — 'कबड्डीमे छू कऽ घुरय पड़ैत अछि; थारीमे छू कऽ
रहय पड़ैत अछि।' भोजनक बाद बचल कण माटिमे मिलाओल जाइत अछि — 'जतबा बचल, तकर नाम अपव्यय
नहि, अर्पण।' अध्यायक अन्तमे अनन्या लिखैत छथि — 'सत्ताइसहम पहरा: साझा थारी... जतय
जाति थारी रोकैत अछि, ओतय न्याय अधूरा खाइत अछि' — देविका एकरा 'अगिला संघर्षक पहिल
कागच' कहैत छथि।
साझा थारीक बाद मीरा स्पष्ट करैत छथि — 'जे
रसोइमे जाति बान्हल रहत, ओकर थारीक साझापन केवल उत्सव रहि जाएत।' अनन्या नव पृष्ठ
'रसोइक परीक्षा' खोलैत छथि। बा कहैत छथि — 'न्यायक असली परीक्षा भोजमे नहि, झूठा बासन
धोबाक बेर होइत अछि।' चन्ना ठूँठक चारू कात लोक-रसोइ बनैत अछि — हर अन्नक कथा (पुल-मलबासँ
प्रभावित खेतक धान, बाढ़िमे बचाओल चूड़ा, चर्मकार बस्तीक साग) कहल जाइत अछि। गंगेशक
कथा फेर रसोइमे आबैत अछि — अनन्या पुछैत छथि 'अन्नक तत्त्व की? छुआछूत ओकर प्रमाण अछि
कि भूख?' एकटा बूढ़ ब्राह्मण जीवनमे पहिल बेर चर्मकार बस्तीक बीआसँ उगल साग-कड़ाहीमे
घी देैत छथि — गन्ध बदलबाक क्षण 'प्रमाण' मानल जाइत अछि। रसोइक श्रम पुरुष-स्त्री दुनूमे
बाँटल जाइत अछि — आरुणि हँसैत छथि 'जे पुल बना सकैत छी, ओ पनिझरिका किएक नहि धो सकैत?'
मीरा नियम बनबैत छथि — 'ककरो हाथक काज नीच नहि कहल जाएत।' सौम्या कहैत छथि 'रसोइमे
कैमरा नहि।' पाँच चूल्हि, सात कड़ाही मिलि रसोइक गणराज्य बनैत अछि। परोसबामे पहिल भोजन
'जकर नाम कतहु नहि लिखल गेल' ओहि अनाम पाथरकेँ देल जाइत अछि। जे छुआछूतक भयसँ दूर रहैत
छथि, हुनका जोर नहि कएल जाइत — 'न्याय जबरदस्ती खुआबय नहि, भयक नाम पूछैत अछि।' बटुकनाथ
स्वप्नमे कानूनक धारा सभकेँ पात बनल देखैत छथि। चन्द्रपाल आ लाउ किन-हंग दुनूकेँ अपन-अपन
डिजिटल/पोषण-गोलिका प्रणालीमे स्मृतिक कमीक अनुभव होइत अछि — लाउकेँ बतायल जाइत अछि
'ई डेटा नहि, पकैत अन्नक स्मृति अछि... नामविहीन संसारमे भूख मेटि सकैत अछि, मुदा स्वाद
जन्म नहि लैत।' बासन माजबाक बेर 'असली परीक्षा' होइत अछि — जिनका जीवन भरि थारी उठएबाक
काज देल गेल छल, हुनका बैसाओल जाइत अछि, आ 'ऊँच कुल' कहनिहार सभकेँ माजबाक काज। नव
अनुच्छेद बनैत अछि — 'जे खाय, से पकाबय; जे पकाबय, से खाय; जे खाय, से माजय; जे माजय,
ओकर हाथ पवित्र।' अध्यायक अन्तमे बूढ़बा भूत नूनक सूक्ष्म रेखा माथपर फेरि कहैत छथि
— 'आब अगिला परीक्षा उच्छिष्टक नहि, बीआ-राखिक अछि।'
अध्याय १३३ —
विदेह नाट्य उत्सवक बुलाहट
'विदेह नाट्य उत्सव' सँ एकटा आमन्त्रण-पत्र
आबैत अछि — गढ़ नारिकेलक कथाकेँ रंगमंचपर आनबाक निमंत्रण। लोक सशंकित रहैत अछि — पछिला
नकली भूत-जुलूसक अनुभव मोन अछि। अनन्या घोषित करैत छथि — 'नाटक होएत, मुदा अभिनय ओएह
करत जे साँस रोकि सकय' — मतलब कबड्डी खेलनिहार बच्चा सभ कलाकार बनताह। एक सय बत्तीस
अध्यायकेँ 'अंक' मे बदलबाक निर्णय होइत अछि — अनन्या स्पष्ट करैत छथि 'सारांश गोहि
जेकाँ होइत अछि — देह चिबा कऽ अस्थि छोड़ि दैत, नाटककेँ देह चाही।' कबड्डीक अभ्यासमे
बच्चा सभ पुरान अध्यायक नाम (जलसमाधि, उपस्थित, तत्त्वचिन्तामणि) बजैत रेखा पार करैत
छथि — 'गंगेश' कहनिहार बच्चासँ पुछल जाइत अछि 'प्रमाण की?' — उत्तर 'देह सेहो प्रमाण,
अपमान सेहो प्रमाण, प्रेम सेहो प्रमाण।' नाट्य उत्सवक प्रतिनिधि स्क्रिप्ट आ तिथि पुछैत
छथि, मुदा अनन्या कहैत छथि 'स्क्रिप्टक बादक अंकमे... बेगरता नाटकमे होइत अछि, गवाहीमे
नहि।' नियम बनैत अछि — मीरा: 'जकर दुःख अछि, ओकर अनुमति बिनु ओकर दृश्य नहि', ईरा:
'विदेशी दर्शक पहिने सुनत, बुझबाक दावा बादमे।' गंगेशक पात्र ग्रन्थ लऽ कऽ नहि, प्रश्न
लऽ कऽ प्रवेश करत। बटुकनाथक भूमिकाकेँ मसखरा बनएबासँ अनन्या रोकैत छथि — 'मसखरा बनला
सँ अपराध हलुक भऽ जाइत अछि।' चन्द्रपालक भूमिका ओहि युवककेँ, राघवक भूमिका दू गोटेकेँ
(एक बाजत, एक गायब होएत), लाउ किन-हंगक भूमिका चुप्पी-प्रधान देल जाइत अछि — 'ओकर संवाद
कम, चुप्पी बेसी।' सत्यव्रत मेहताक भूमिका एकटा शान्त बालककेँ भेटैत अछि — 'हम, कारण
हम कम बजैत छी।' रातिमे कबड्डी खेलनिहार सभ पुरान अंकक नाम धीरे-धीरे दोहरबैत रहैत
छथि। बूढ़बा भूत कहैत छथि — 'रंगमंच सेहो गाछी होइत अछि, जड़ि झूठ हो तँ पात ताली बनैत
अछि, जड़ि साँच हो तँ पात नाम बनैत अछि।' आमन्त्रण-पत्रकेँ सेहो जाँचबाक निर्णय होइत
अछि — 'आमन्त्रण सेहो गवाही देत।' अध्यायक अन्तमे अनन्या नाट्य-पाठक पहिल पाँती लिखैत
छथि — 'रंगमंचक बीचमे पानि भरल अछि; जे प्रवेश करत, से अपन प्रतिबिम्बक नाम पहिने कहत।'
अध्याय १३४ —
कबड्डी खेलनिहार सभक नाट्य-पाठ
बच्चा सभ नाटकक नाम तय करैत छथि — 'पहरा'
(उपशीर्षक: कबड्डी खेलनिहार सभक नाट्य-पाठ) — नायक कोनो व्यक्ति नहि, साँस अछि। मृत
पात्रकेँ 'भूत' नहि, 'उपस्थित' कहल जायत, धूर्तकेँ खलनायकक बाहरी रङ्ग नहि, भीतरक खालीपन
देल जायत। ईराक पहिल पाँती 'दर्शक प्रवेश करत' अनन्या काटि 'साक्षी प्रवेश करत' बनबैत
छथि — 'साक्षी सभसँ पहिने पाथर पर लिखल नाम देखत।' पात्र-सूचीमे कोनो पात्रक आगाँ जाति
नहि लिखल जाइत — 'जाति पात्र नहि, पिंजरा अछि, पिंजरा मंच पर खाली लटकत।' मंच-व्यवस्था
तय होइत अछि — कटल ठूँठ, पानिक कारी पट्टी, रसोइक धुँआ, खाली पिंजरा। नौ दृश्य लिखल
जाइत छथि — (१) कटानक बादक बिहान (सभ पात्र मिलि 'उपस्थित' कहत), (२) पीयर सूचना-पत्र
(कागच अक्षरक बदला पसीना छोड़त), (३) गंगेशक प्रश्न (खाली पिंजरा, प्रकाश-रूपमे गंगेशक
प्रश्न उतरत), (४) स्मारक-अनुप्रयोग (चन्द्रपालक प्रतिशत चाँदीक सिक्का बनि लुढ़कत,
देविकाक प्रश्नपर कारी पड़ि जायत), (५) नकली भूतक जुलूस (नाटकक भीतर नाटक टूटत, कलाकार
असली मृतकक नाम बजताह), (६) स्वप्नक अनाम ग्रह (सभ क्रमांक बनत, लाउ किन-हंगक अनाम
चेहरा 'नाम नहि' कहत, अनन्या 'नाम नहि, तँ जीवन नहि' उत्तर देती), (७) रसोइक गणराज्य
(नूनक बून्द पिंजराक सलाख खाइ जायत), (८) गज, ग्राह, आ बच्चाक हाथ (गज डूबैत समाज,
ग्राह लोभ-जाति-स्क्रीन-भूख-प्यासक मिलल आन्हर जबड़ा; बच्चा सभ नामसँ खिंचत)। नवम/अन्तिम
दृश्य 'फेर पृथ्वी' पर बहस होइत अछि — उज्ज्वलक आत्मा कहैत अछि 'जँ नाटक बन्द करब,
खेल हारब।' मंचपर नब चन्ना कोंपल राखल जायत, धूर्त सभ अपन नाम बिनु लोभक लिखि सकलापर
टा छूबि सकत। अन्तिम पाँतीपर बहसक बाद बा तय करैत छथि — 'जकरा साँस बाँकी, ओकर कथा
बाँकी' — 'कबड्डी बन्द नहि भेल, खेल केवल धरतीक गोला सँ निकलि स्मृतिक कक्षामे चलि
गेल।' रातिमे नाट्य-पाठ पूर्ण होइत अछि, आ बूढ़बा भूत कबड्डीक पुरान मुद्रामे एक पग
बढ़ि रुकि जाइत छथि। अध्यायक अन्तमे अनन्या लिखैत छथि — 'आइ कथा नाट्य-पाठ बनल, काल्हि
नाट्य-पाठ देह माँगत' — अगिला अङ्क मंचनक होयबाक संकेत।
अध्याय १३५ —
विदेह नाट्य उत्सवक मंचन
बच्चा सभ मंचकेँ ऊँच-नीच रहित, गोल मैदान
रूपमे बनबैत छथि — बीचमे कबड्डीक रेखा। पहिल दृश्यमे बालक 'कबड्डी-कबड्डी' धीरे-धीरे
'नाम-नाम' मे बदलैत अछि, आ 'जेकर नाम नहि भेटल' पाथर राखल जाइत अछि — दर्शक साक्षी
बनि जाइत छथि। दोसर दृश्यमे गोहि (मुखौटा बिनु, केवल छाहरूपमे) पुछैत अछि — 'हमरा देह
दियौ, हम खाएब, मुदा जँ नाम बच्चा लग अछि, हम की करब?' तेसर दृश्य जलसमाधिक — 'डूबल'
खेलनिहार धीरे उठि पाथर लग बैसैत अछि: 'देह डूबल, बन्धन छूटल।' चारिम दृश्यमे गंगेशक
प्रश्न — खाली आसन, एकटा बालिका पुछैत छथि 'जाति जँ मनुष्यक देह पर पहरा देत, तँ न्याय
कागच पर केना जन्म लेत?' — रमानाथ झा/अशोकक नामसँ 'सम्मान जँ सत्य काटि देत, तँ स्मृतिहत्या
अछि' कहल जाइत अछि। पाँचम दृश्यमे बटुकनाथक पोथी खोलितहि सूखल पात उड़ि दर्शककोरामे
पड़ैत अछि — 'न्यासक मालिक के?' छठम दृश्यमे चन्द्रपालक नकली फोन स्क्रीन ओकरे अधूरा
नाम देखबय लगैत अछि। सातम दृश्यमे राघवक संदेश पात बनि खसैत अछि — 'मेटल सन्देशो माटि
पढ़ैत अछि।' आठम दृश्यमे लाउ आ ब्रूम 'स्वप्नक अनाम ग्रह' क आमंत्रण दैत छथि, आ कबड्डीक
रेखा आकाशमे उछलि ग्रहक खेल बनि जाइत अछि। नवम दृश्यमे लाउक भूमिका निभाबैत खेलनिहार
पुछैत छथि — 'हमर नाम कतय अछि?' उत्तर नहि भेटैत। दसम दृश्यमे सत्यव्रत मेहताक भूमिकाक
लेल खाली कुर्सी राखल जाइत अछि — अनन्या कहैत छथि 'जे सुनय नहि आयल, ओकर कुर्सी खाली
रहत' — सत्यव्रत दर्शकमे बैसल काँपि उठैत छथि। अन्तिम दृश्य शुद्ध कबड्डी — हर पकड़
हिंसा नहि, स्मरण। आयोजक ताली बजाबय चाहैत छथि, मुदा बच्चा सभ रोकैत छथि — 'ताली प्रदर्शनक
अन्त होइत अछि, एहि राति अन्त नहि चाही।' एकटा वृद्ध, स्त्री, युवक, प्रवासी सभ उठि
'हमरो घरमे एकटा नाम अछि, जे नाटकमे नहि छल' कहैत छथि — मंच लोकक कण्ठमे विस्तार पाबय
लगैत अछि। अध्यायक अन्तमे बा कहैत छथि — 'गाछी नहि, जड़ि देखलक। जड़ि जखन मंचन स्वीकार
करैत अछि, तखन कथा फेर माटिमे घुरैत अछि' — नाटक अपन मंचन पूरा कऽ फेर उपन्यासमे घुरि
आबैत अछि।
अध्याय १३६ —
तालीक बादक सन्नाटा
मंचनक बाद उठल ताली धीरे-धीरे सन्नाटामे बदलैत
अछि — कलाकार सभ अभिनयक बादक अपराधबोध अनुभव करैत छथि। नाट्य उत्सवक संचालक धन्यवाद-भाषण
अधबीचमे रोकि कहैत छथि — 'जे लोकक नाम एहि नाटकमे छूटि गेल, ओ सभ आगाँ अबथि' — मंच
आ दर्शकक रेखा टूटि जाइत अछि। दर्शक उठि अपन-अपन छूटल नाम कहय लगैत छथि — एकटा स्त्री
पुछैत छथि 'हमर बेटी जीबैत अछि, मुदा घर ओकर नाम नहि लेत, की ओकर नाम सेहो लिखल जाए?'
अनन्या उत्तर दैत छथि — 'जकर नाम चुप कराओल गेल, से मृतकसँ कम नहि।' सत्यव्रत मेहताक
भूमिका निभेनिहार बालककेँ ओ अलगसँ शिक्षा दैत छथि — 'पीड़ा प्रशंसा लेल नहि, न्याय
लेल बजैत अछि।' चन्द्रपाल बत्रा सभागारक बाहर ठाढ़ रहि जाइत छथि, आ ओकर मोबाइलपर संदेश
चमकैत अछि — 'तोहर नाम मंच पर नहि, लोकक घाटामे लिखल अछि।' बटुकनाथक प्रतिनिधि नाटकक
'अधिकार' नियन्त्रित करय चाहैत छथि, मुदा बूढ़बा भूतक आवाज पुछैत अछि 'कथा के कीनत?
साँसक रसीद बनाओत?' — प्रतिनिधि भागि जाइत छथि। ईरा स्क्रिप्टक लेखकत्वपर कहैत छथि
— 'जे कथा जलसमाधि सँ आयल अछि, ओकर लेखकत्व नदीक जेकाँ होएत, बँटाइत नहि, बहैत अछि।'
मीरा जोड़ैत छथि — 'खुजल ठामक अर्थ ई नहि जे कियो ककरो निजता तोड़त, अनुमति सभ पूछल
जाए।' रातिमे कबड्डी खेलनिहार सभ निर्णय लैत छथि जे अगिला मंचनमे नाटक स्थिर नहि, चलैत
पहरा रहत — हर ठामक लोकक नाम पिरोयल जायत। अनन्या धूलिमे नव 'मंचक प्रतिज्ञा' रेखा
खिंचैत छथि — रेखा पार करैत सभ 'कबड्डी' नहि, 'उपस्थित' कहैत छथि। रातिक झण्डापर केवल
'विदेह' शब्द साफ चमकैत अछि — बच्चा सभ कहैत छथि 'देहक पार उतरि फेर देहक गरिमा धरि
घुरब — ई विदेह होएत।' अध्यायक अन्तमे मंचक धूलिपर स्वतः एकटा पाँती उभरैत अछि — 'जतय
नाटक समाप्त, ओतय गाम शुरू' — अनन्या ओकरा स्क्रिप्टक बाहर राखबाक कहैत छथि, कारण
'जे पढ़त, ओ अगिला अंक लिखत।'
मंचनक बाद अनन्या रजिस्टर नहि खोलैत छथि
— 'आइ पहिने देखब जे दर्शक स्वयं लिखय चाहैत अछि कि नहि।' प्रेक्षागृहसँ एक-एक कऽ लोक
उठि अपन गवाही देबय लगैत छथि — एकटा वृद्ध मुंशी स्वीकार करैत छथि जे पुलक मजदूर-गिनतीमे
धांधली देखलनि आ चुप रहला, आ पीयर पड़ल पुरान सूची निकालि दैत छथि — 'दर्शकक पहिल गवाही:
चुप मुंशी।' एकटा स्त्री कोविड-कालीन दवाइक कालाबाजारीमे संलिप्तताक बात कहि (जकर बेटा
ओहि रोगमे मरि गेल) चाभी सौंपैत छथि। एकटा युवक ठगीक विज्ञापन-लेखनक अपराध स्वीकार
करैत छथि — मीरा कहैत छथि 'भाषाक दाँत होइत अछि, मुदा जँ ओ सत्य चिबाबय लागय तँ दण्ड
सेहो होइत अछि।' अनेक छोट-छोट अपराध (जाति-आधारित विवाह-अवरोध, चुप्पी, 'मामला हमरा
घरक नहि' कहि हटब) स्वीकार होइत अछि — कथन अछि 'छोट अपराध सभ मिलि कऽ पैघ गोहि बनैत
अछि।' बटुकनाथ हरिहरन गुप्त रूपसँ दर्शकमे बैसल छथि, आ गवाही सुनि-सुनि सिकुड़ैत जाइत
छथि। सत्यव्रत मेहता कुर्सीसँ नहि उठैत छथि, मुदा 'हम चुप रहलहुँ' सुनि विचलित होइत
छथि। कबड्डी खेलनिहार कलाकार सभ दर्शकक गवाहीक पहरा दैत छथि। ईरा नोट करैत छथि जे गवाहीमे
अपराध आ पीड़ा घुलल-मिलल रहैत अछि — 'कोनो मनुष्य केवल एक नाम नहि।' अनन्या घोषित करैत
छथि — 'भूमिका नहि — अपन नाम' — अगिला अंकमे दर्शकक गवाही नाट्य-पाठमे जोड़ल जायत।
मीरा चेतावनी दैत छथि — 'जे गवाही देल गेल, ओकर मालिक गवाह अछि, मंच ओकर सेवक मात्र'
— कारण चन्द्रपाल, राघव, ब्रूम सभ एहि 'दर्शक-गवाही' मॉडलकेँ व्यावसायिक बनयबाक अवसर
देखि रहल छथि। रातिमे मंचपर राखल जड़िक प्रतिरूपसँ हरियर रेखा चमकैत अछि — कबड्डी खेलनिहार
सभ 'उपस्थित' कहैत छथि, आ पूरा प्रेक्षागृह उत्तर दैत अछि। भोरे फाटकपर बच्चा सभक हाथसँ
लिखल सूचना चिपकल भेटैत अछि — 'अगिला अंकमे दर्शकक गवाही नाट्य-पाठमे जोड़ल जाएत...
कबड्डी जारी अछि' — कथा मंचसँ उठि जन-लेखन बनबाक दिशामे बढ़ैत अछि।
अध्याय १३८ —
मंचसँ बाहरक जुलूस
नाटक सभागारसँ बाहर पसरैत अछि — चाह-दुकानपर
एकटा महिला अपन भाइक नाम चाहबलाक उधार-पुस्तकमे लिखबैत छथि। बस-अड्डापर एकटा युवक कलाकार
(एखनहुँ मुँहपर भूतक चूना) कहैत छथि — 'जाबत धरि हमर बाबूक नाम पूरा नहि लिखाइत, ई
रंग धुलत नहि।' नाट्य-मण्डपक पछिला दरबाजा लग कलाकार सभ भूमिकासँ बाहर आबि अपन असली
नाम बजैत छथि — कतेको असली नाम भूमिकासँ बहुत मेल खाइत अछि। सूत्रधार पाण्डुलिपिमे
नव पन्नापर बिनु स्याहीक लिखल वाक्य पबैत छथि — 'जाहि कथाकेँ दर्शक भीतर लऽ जाए, ओकर
लेखक बदलि जाइत अछि।' बच्चा सभ दर्शकक गवाहीक लेल नव पृष्ठ (नाम, ककरा लेल उपस्थित,
कथा कतय जाएत) बनबैत छथि। मीरा निजी गवाहीकेँ छपाइसँ बचबैत छथि — 'नामक पहरा कण्ठसँ
शुरू भेल, मुदा पृष्ठ पर पहुँचि कऽ मर्यादा बदलि नहि जाए।' देविका नियम बनबैत छथि
— 'दुखक टुकड़ा बेचू नहि, पूरा सन्दर्भ सुनू।' चन्द्रपालक ऐप 'भावुक दृश्य' अपलोड करय
चाहैत अछि, मुदा 'नाम नहि बिकत' पंक्ति आबि अटका दैत अछि। राघव सिग्नलक कोडमे राति
भरि केवल 'उपस्थित' शब्द घूमैत रहैत अछि। बटुकनाथकेँ सचिव बतबैत छथि 'भीड़सँ बढ़ि,
लोक गवाही दऽ रहल अछि' — बटुकनाथ बुझैत छथि जे 'भीड़ नियन्त्रित कएल जा सकैत अछि, गवाही
नहि।' सत्यव्रत मेहता खाली मंचपर अभिनयमे उपयोग भेल असली-पसीना-दागवाला पाथरपर हाथ
राखि कहैत छथि — 'गवाहीक अधिकार अदालतसँ पुरान अछि।' भोरे कबड्डी खेलनिहार सभ सभागारक
बाहर सड़कपर कबड्डी खेलैत छथि — कोनो विजेता घोषित नहि होइत। अनन्या रजिस्टरमे लिखैत
छथि — 'नाटक बाहर आयल, मंच आब गामक देहमे पसरल।' अगिला अंकमे की छापल जाए एहि प्रश्नपर
ईरा कहैत छथि — 'जतबा छापब, ततबा छूटत, मुदा जे छूटत, तकरा स्वीकार कऽ छापू।' अध्यायक
अन्तमे विदेशसँ एकटा पत्र आबैत अछि — विदेशमे बसल बच्चा सभ लिखैत छथि 'हम सभ सेहो नाटक
खेलब, मुदा पहिने नाम सुनब' — जुलूस आब समुद्र पार बढ़बाक संकेत।
नाटक सभागारसँ पूर्णतः बाट पर उतरि जाइत अछि
— दूध लऽ जाइत लोक, तरकारीबला, रिक्शावाला सभ क्षणिक दर्शक बनैत छथि। कबड्डी खेलनिहार
सभ बाटक विभिन्न बिन्दुपर 'प्रवेशक सीमा' रेखा बनबैत छथि। पहिल अभिनय हाटमे होइत अछि
— साधारण भेषमे खेलनिहार 'उपस्थित' कहैत छथि, आ हाटक लोक स्वतः उत्तर दैत छथि। दोसर
दिन बस-अड्डापर संक्षिप्त पात बाँटल जाइत अछि — कंडक्टर स्वयं पढ़ि कऽ सुनबैत छथि
'जे नाम टिकट पर नहि चढ़ल, ओ यात्री नहि होएत? जे नाम जीवनमे नहि चढ़ल, ओ मनुष्य नहि?'
तेसर दृश्य अदालतक बरामदामे — एकटा बालिका खाली कागच राखि पुछैत छथि 'जकरा जीवन दबा
देल गेल, ओकर प्रमाण कोन खानामे?' — देबालसँ चूना झरि कागचपर धब्बा बनबैत अछि, 'देबालक
उत्तर' कहल जाइत अछि। सत्यव्रत मेहता ई दृश्य लिखबाक बदला केवल सुनैत छथि। चारिम अभिनय
दवाइ-दुकानक सोझाँ — दुकानदार स्वयं स्वीकार करैत छथि 'हमहूँ कीमत बढ़ेलहुँ, डरक समय
लाभ लेलहुँ' — मीरा कहैत छथि 'गवाहीक पहिल साँस दोषसँ शुरू भऽ सकैत अछि, मुदा ओतय समाप्त
नहि होएत।' व्यापारी, नेता, अधिकारी सभ आपत्ति करैत छथि — बच्चा सभक उत्तर 'हम भड़कबैत
नहि, नाम पढ़ैत छी।' बटुकनाथ हरिहरन अनुमति-पत्र, भीड़-नियंत्रणक कानूनी रस्ता खोजैत
छथि, मुदा कागचपर अदृश्य हाथ स्वतः 'उपस्थित' लिखि दैत अछि — ओ बुझि जाइत छथि 'चन्ना
गाछी आब बरामदामे घुसि चुकल अछि।' चन्द्रपाल कैमरा लगाबय चाहैत छथि, मुदा स्त्री सभ
रोकैत छथि — 'स्मृतिकेँ फेर बिक्री पर नहि चढ़ाएब' — ओकर ऐपपर केवल खाली पृष्ठ खुजैत
अछि। राघव सिग्नल एहि घटनाकेँ 'चल-नाटक' कोडमे दर्ज करय चाहैत छथि, मुदा सन्देश टूटि
जाइत अछि — कोनो केन्द्रीय मालिक/नेता/खाता नहि रहलासँ ओकर षड्यन्त्रक नक्शा धुँधला
पड़ि जाइत अछि। लाउ किन-हंग दूर बैसल बुझि जाइत छथि — 'ई लोक पृथ्वी नहि छोड़त, जे
स्मृति बाट पर खेलय लागल, ओकरा दोसर ग्रहक करारसँ नहि कीनल जा सकैत।'
बाटक रंगमंचक बाद बच्चा सभ नियम बनबैत छथि
— हर अभिनय-स्थलपर अन्तमे खेल होयत, मुदा हार-जीत घोषित नहि होयत। खेलाड़ी सीमा पार
करि, नाम माँगि, साँस टूटबासँ पहिने घुरत — नाम पूरा सुनलापर सफल, नहि तँ अगिला साँस।
एहि खेल-चौपालकेँ 'चल चौपाल' नाम देल जाइत अछि — एकरा लेल केवल तीन वस्तु चाही: खुलल
ठाम, सुनएबला कान, आ एकटा अनसुना नाम। साँझमे जुलूस थाकल-मुदा-सन्तुष्ट ठूँठ लग घुरैत
अछि — अनन्या लिखैत छथि 'आइ कथा बाट सीखि आयल।' एकटा नेना लिखैत अछि — 'नाटक ओ नहि
जे मंच पर हो, नाटक ओ जे जीवनकेँ अपन झूठ सुनाबय पर विवश करय।' बा घोषित करैत छथि
— 'आब जीवनक बारी अछि... असली रंगमंच रसोइ, ओसारा, खेत, कोठरी, कार्यालय, अदालत, मोबाइल,
निन्न अछि।' रातिमे दू सिपाही साइकिलपर आबि 'अनधिकृत मार्ग-अवरोध' सम्बन्धी कागच दैत
छथि। बच्चा सभ डेराइत नहि — अनन्या कागचकेँ ठूँठक कगारपर, ओहि ठाम राखैत छथि जतय पहिने
पीयर सूचना-पत्र राखल गेल छल। सत्यव्रत मेहता कहैत छथि 'काल्हि ई पढ़ल जाए' — मुदा
बूढ़बा भूतक स्वर आबैत अछि 'पढ़ल नहि, खेलल जाए।' अध्यायक अन्तमे संकेत मिलैत अछि जे
अगिला दिन कागचक कबड्डी खेलल जायत — जतय कानूनक पाँतिसँ साँस चोराकऽ नाम वापस आनल जायत।
अदालतक बरामदामे अभिनय समाप्त भेलाक बादो
लोक उठैत नहि। सत्यव्रत मेहता अपन पुरान मौनक परछाईं देखैत छथि। एकटा बूढ़ मुवक्किल
कहैत छथि — 'हमर मुकदमा तेइस बरख चलल, बेटा जुआन सँ बूढ़ भऽ गेल, हमरा जीवनक कागच के
लिखत?' एकटा भयभीत लिपिक स्वीकार करैत छथि — 'नोकरी बचाबयक डर' — बच्चा सभ लिखैत छथि
'नोकरी बचाबयक डर एहो मौनक एक रूप।' बटुकनाथक पुरान शिष्य (अधिवक्ता) अपन कोट पाथरपर
राखि कहैत छथि — 'हम सभ कानूनक भाषा सीखलहुँ, मुदा न्याय सुनबाक भाषा नहि सीखलहुँ'
— ओकर जेबसँ खसल तारीख-पर्ची सभ पढ़ल जाइत अछि, हर तारीखक पाछाँ एकटा नामक-जीवनक क्षति।
देविका घोषित करैत छथि — 'एहि बरामदामे नाटक भेल, आब पाठ होएत' — कागचक बदला पाथरपर
तारीख लिखल जाइत अछि। मीरा कैमरा-धारी युवक सभकेँ रोकैत छथि — 'पहिने अनुमति।' नकली
भूतक जुलूसक एकटा कलाकार स्वीकार करैत छथि — 'हम भूत बनि कमाइत छलहुँ, आइ बुझलहुँ जे
भूत ओहि कागचमे अछि जे फैसला बनि नहि पाबि सकल।' एकटा छात्रक 'रोदन प्रमाण कोना?' प्रश्नपर
आरुणि बूढ़ मुवक्किलक सूजल पएर आ रजिस्टर देखबैत कहैत छथि — 'प्रमाण केवल कागचमे रहय
तँ गरीबक जीवन सदिखन अप्रमाणित रहत।' मध्यरातिमे बरामदा खाली नहि होइत — चाहबला चूल्हा
लगबैत छथि। सत्यव्रत अन्तमे पुरान पन्ना दैत छथि — 'न्यायालयक बरामदा न्यायालयक बाहर
नहि, ओकर अनसुना कान अछि' — अनन्या जोड़ैत छथि 'कान जखन खुलत, बरामदा अदालत बनत।' भोरे
बूढ़ मुवक्किल घर जाइत काल कहैत छथि — 'आइ फैसला नहि भेटल, मुदा हमरा प्रतीक्षाक नाम
भेटल।' अध्यायक अन्तमे अगिला दिन अदालतक रेकर्ड-घरमे पुरान फाइल सभक धूलि अक्षर बनि
जाइत अछि — 'हमरो पढ़ू, मुदा एहन पढ़ू जे कागचक भीतर फँसल मनुष्य बाहर आबि सकय' — अगिला
संघर्ष रेकर्ड-घरक अन्हारमे बढ़बाक संकेत।
अध्याय १४२ —
रेकर्ड-घरक अन्हार
अगिला दिन अदालतक रेकर्ड-घर खोलल जाइत अछि
— चपरासी भिखारी लाल कहैत छथि 'ताला पुरान नहि, भीतरक साँस भारी अछि।' धूलिक गन्ध
('अनसुनल प्रतीक्षाक गन्धि') सभकेँ छुबैत अछि। अनन्या रद्दीक बोरामे रखल कागचकेँ 'अपमानित
कागच' कहैत छथि। मीरा सावधानी बरतबाक कहैत छथि — 'जे कागच फाटत, नाम फेर घायल होएत।'
पहिल फाइलमे जमीन-विवादक पाछाँ एकटा टूटल विवाहक निमंत्रण भेटैत अछि — 'कानूनी विवादक
भीतर सामाजिक मृत्यु लुकायल अछि।' दोसर फाइलमे पाँच-पाँच बेर आवेदनक 'प्राप्त' मोहर,
मुदा उत्तर नहि — भिखारी लाल अपन भूमिका स्वीकार करैत छथि। तेसर फाइलमे लाल सूतक गिट्ठी
(चिरईक चोंचक सूतसँ मिलैत) — एकटा युवकक जातिगत कुलनाम-परिवर्तनक मामला — आरुणि कहैत
छथि 'नाम काटब केवल अक्षर काटब नहि, मनुष्यक भविष्य काटब अछि।' सत्यव्रत मेहता स्वीकार
करैत छथि — 'रेकर्डक धूलि जँ देह पर नहि लागय, तँ न्यायाधीश अपना साफ बुझैत रहैत अछि।'
एकटा वृद्धा (जे रातिभर बरामदामे रहलीह) अपन पतिक फाइल खोजबाक लेल भीतर आबि पाथरपर
बैसैत छथि — 'हम बरखों धरि पाथर पर बैसल छी, कुर्सी आब हमरा साँच नहि लगैत।' छह प्रयासक
बाद आधा-नामक कागच भेटैत अछि — वृद्धा कहैत छथि 'आधा नामो नाम होइत अछि, जँ कियो ओकरा
पूरा सुनय।' देविका प्रस्ताव राखैत छथि — 'गुम फाइलक सूची बनत, फाइल नहि भेटल तँ मनुष्य
समाप्त नहि मानल जाएत।' बटुकनाथक शिष्य कागच उठाबय शुरू करैत छथि बिनु शुल्क। सत्यव्रत
छोट-मुदा-गहन आदेश लिखैत छथि — 'रेकर्ड-घरक प्रत्येक फाइलक पुनर्गणना, गुम फाइलक सार्वजनिक
सूची, आ प्रतीक्षारत पक्षकारक मौखिक गवाहीक अस्थायी अभिलेख तैयार हो।' अनन्या ताली
रोकैत छथि — 'ई विजयक घड़ी नहि, पहराक शुरुआत अछि।' अध्यायक अन्तमे रजिस्टरमे लिखल
जाइत अछि — 'आइ रेकर्ड-घरमे अन्हारक नाम पूछल गेल' — जेकर फाइल नहि भेटल, ओकर अस्तित्वक
लड़ाइ आब शुरू भेल अछि।
अध्याय १४३ —
रद्दी बोराक गवाही
मीरा चेतावनी दैत छथि — 'जे कागच एखन रद्दी
कहल जा रहल अछि, कदाचित् ओहि पर ककरो जिनगीक आखिरी आस लिखल हो।' बोरा खोलल जाइत अछि
— पन्ना सभ पर 'वादी उपस्थित, पर सुनवाई स्थगित', 'मूल अभिलेख अनुपलब्ध' लिखल भेटैत
अछि — आरुणि कहैत छथि 'मूल अभिलेख अनुपलब्ध नहि, मूल मनुष्य अनुपस्थित कएल गेल।' लिपिक
अपन बरखोंक 'अभिलेख उपलब्ध नहि' सन लेखनक भार मोन करैत छथि। सत्यव्रत मेहता एकटा विधवाक
आवेदन पढ़ैत छथि जाहिपर 'अस्पष्ट' लिखल छल — बुझि जाइत छथि जे व्यवस्था दुःख पढ़बाक
अभ्यस्त नहि छल। एकटा पन्नापर केवल 'हमरा सुनू' आ अँगूठाक निशान भेटैत अछि — अनन्या
कहैत छथि 'जँ नाम नहि बचल, तँ वाक्यक रक्षा करू।' भिखारी लाल स्वीकार करैत छथि — 'हमरा
सिखाओल गेल जे पुरान कागच साफ करू, मुदा कियो नहि कहलक जे पुरान कागचक भीतर पुरान रोदन
सेहो रहैत अछि' — मीरा ओकर नाम लिखबाक आग्रह करैत छथि, 'नाम लिखनाइ आफत नहि, नाम मेटेनाइ
आफत अछि।' एकटा गठरीमे भाइ-बहिनक जमीन-विवाद भेटैत अछि जतय पगडंडी नापीसँ हटल छल —
नीलिमा नामक नेनी पगडंडी बनबय शुरू करैत छथि। लाउक नामसँ जुड़ल एकटा फाइलमे 'अप्रासंगिक'
घोषित अभिलेख भेटैत अछि — सत्यव्रत बुझैत छथि जे रद्दी बोरा 'लापरवाहीक परिणाम नहि,
योजना सेहो भऽ सकैत अछि।' मीरा सावधान करैत छथि — 'गवाहीक रक्षा करब, गवाहक देह नहि
बेचब।' बच्चा सभ फाइलक श्रेणी बनबैत छथि (मृत, जीवित, अधमरी) — 'जाहि फाइलक कारण कियो
एखनहुँ साँस रोकि प्रतीक्षा कऽ रहल अछि, ओ जीवित अछि।' बूढ़ मुवक्किल एकटा पन्नाकेँ
भाइक आवेदन बुझैत छथि, मुदा मीरा रोकैत छथि — 'सन लगैत अछि, ई गवाहीक आरम्भ अछि, प्रमाणक
अन्त नहि।' खाली बोराकेँ 'एतय गवाही दबाओल गेल छल' लिखि चेतावनी-रूपमे राखल जाइत अछि।
बूढ़बा भूत कहैत छथि — 'रद्दी कहब आसान अछि, गवाही बनि उठब कठिन।' अध्यायक अन्तमे अनन्या
लिखैत छथि — 'जे रद्दीमे फेकल गेल, ओ न्यायक दरबारमे पहिल साक्षी बनि घुरत।'
रातिमे नाम सभ कागचसँ बाहर 'यात्रा' करय शुरू
करैत छथि — भोरे बरामदाक पाथरपर रहस्यमय चिन्ह (माटिक रेखा, लोहाक बुरादा) भेटैत छथि।
मीरा नियम बनबैत छथि — 'खबर लऽ जाएब एक बात छै, गरिमा लऽ जाएब दोसर... जुलूस बना कऽ
ककरो जखम देखाएब सेहो एक प्रकारक लूट छै।' नामक सूची तीन भागमे बनैत अछि — जीवित (अनुमति
लेल जायत), मृत (परिजन खोजल जायत), आ अज्ञात (चन्ना गाछी लग स्मृति-पाठमे पढ़ल जायत,
तमाशा नहि)। सत्यव्रत मेहता कहैत छथि — 'प्रक्रिया जँ मनुष्यक रक्षा नहि करय, तँ ओ
केवल कुण्डी अछि।' युवक अधिवक्ता बिनु कोटक आबि मदति करय चाहैत छथि — आरुणि कहैत छथि
'मदति करू, पर मालिक नहि बनू।' पहिल यात्रा जसोदा देवीक फाइल लेल — भिखारी लाल, देविका,
युवक अधिवक्ता, बच्चा सभ नदी पार गामतक जाइत छथि, नाविकसँ स्मृति भेटैत अछि। जसोदा
देवी नहि रहलीह, मुदा हुनकर भतीजी (आब वृद्धा) भेटैत छथि — अनुमति लऽ नामक पाँति पढ़ल
जाइत अछि — 'ओ नाम एखनहुँ जीबैत अछि?' जसोदाक खेत आब कब्जामे अछि, गोदाम-रखवारा 'पुरान
बात खोदबासँ की होएत' कहि टारय चाहैत छथि — भिखारी लाल उत्तर दैत छथि 'कागच गलत हाथमे
रहल तँ नहि बदलल, आब नामक हाथमे जाएत।' दोसर यात्रा ललन मण्डल नामक मजदूर (जकर नामक
वर्तनी अनिश्चित अछि) लेल तय होइत अछि — सत्यव्रत कहैत छथि 'नाम सुधारबासँ पहिने पूछब,
कागचक नाम मनुष्य पर मत थोपब।' रातिमे कलाकार सभ एहि नाम सभपर नाटक करय चाहैत छथि,
मुदा मीरा रोकैत छथि — 'पहिने नाम सभ अपन घरमे फेर प्रवेश करय।' रातिमे सत्यव्रत लिपिकसँ
बजैत छथि — लिपिक अपन डरक अलग पर्ची 'कर्मचारीक मौनक बयान' बनबैत छथि, कारण अन्याय
केवल ऊपरक अपराधीसँ नहि, नीचाँक भयसँ सेहो बनैत अछि। अध्यायक अन्तमे अनन्या कहैत छथि
— 'नामक यात्रा पहिल दिनमे समाप्त नहि होएत... जे नाम घर नहि भेटत, ओकरा हम चन्ना गाछी
लग स्थान देब।' भोरे पहिल सूची तीन प्रतिलिपिमे (रेकर्ड-घर, बरामदा, चन्ना गाछी) राखल
जाइत अछि।
नामक सूचीक तीन प्रतिलिपि (रेकर्ड-घर, बरामदा,
चन्ना गाछी) अपन-अपन बाट पकड़ैत छथि। चन्ना गाछी लग सूची राखल जाइत अछि — 'जे घर भेटत,
ओतय पहुँचाओल जाएत; जे घर नहि भेटत, ओकरा एहि गाछीक स्मृतिमे स्थान देल जाएत।' खबरि
तेजीसँ पसरैत अछि — चन्द्रपाल घबरा जाइत छथि, राघव पहिने हँसैत छथि फेर चुप भऽ जाइत
छथि, लाउ किन-हंग अपन पुरान नकली गवाही-पर्ची सभकेँ पहिल बेर 'दाँतक निशान' जकाँ देखैत
छथि। बटुकनाथक उत्तराधिकारी सभ 'गुरुदेवक नाम नहि आबए दियौ' कहि चिंतित होइत छथि। दुपहरमे
अदालतक अधिकारी लिपिककेँ झिड़कैत छथि, मुदा लिपिक अपन 'कर्मचारीक मौनक बयान' पर्ची
सुनबैत छथि — 'जे कागच रद्दी कहल गेल छल, ओकर भीतर मनुष्यक निवेदन छल, हम बरखों धूलि
सहैत रहलहुँ।' भिखारी लाल सेहो स्वीकार करैत छथि — 'हम कहैत छलहुँ रद्दी, आब कहैत छी
ओ रद्दी नहि छल।' सत्यव्रत मेहता अधिकारीसँ कहैत छथि — 'हम प्रक्रिया केँ ओकर मनुष्य
घुरा रहल छी।' चन्ना गाछी लग बूढ़ मुवक्किल अपन पोताकेँ नाम पढ़ि सुनबैत छथि — 'ई नाम
हमरासँ अधिक ओहि प्रतीक्षाक अछि जे तोहर बाबूजी धरि चलल।' विधवाक बेटी 'अस्पष्ट' लिखावटपर
कहैत छथि 'मायक लिखावट टेढ़ छल, मुदा मायक बात सीध छल' — देविका लिखैत छथि 'अस्पष्ट
लिखावट नहि, अस्पष्ट न्याय।' चन्द्रपालक दूत सूची सार्वजनिक करबाक विरोध करैत छथि,
मुदा मीरा दृढ़ रहैत छथि। रातिमे अफवाह पसरैत अछि, मुदा गामक कान आब प्रश्न पुछैत छथि
— 'कागचमे नाम अछि कि नहि?' अधिकारीक कोठरीमे अपराधी-पक्षक बैसकीमे एकटा बुजुर्ग अधिवक्ता
पहिल दरार बनबैत छथि — 'ताला बदलि देब, मुदा नाम कतऽ बन्द करब? फाइलक प्रतिलिपि तीन
ठाम अछि, लोक सुनि चुकल, भयक समय बीति रहल अछि।' अध्यायक अन्तमे अनन्या घोषित करैत
छथि — 'काल्हिसँ घर-घर जएबाक अछि, कोनो कथा बिनु अनुमति नहि लिखब' — आ मीरा जोड़ैत
छथि 'भय पसरौनिहारक चिन्हारि ओहि दिन शुरू होइत अछि जखन लोक पूछैत अछि — अहाँ ककरा
बचा रहल छी?' ठूँठक छालसँ महीन हरियर बिन्दु देखार होइत अछि, बच्चा सभ ओकरा छुइतो नहि
— 'जीवनक प्रमाणकेँ तुरन्त घोषणा बना देब सेहो हिंसा अछि।'
अनन्या पुरान गठरी 'विशेष अभिलेख' खोलैत छथि
— भीतर साधारण लोकक पीड़ाक कागच सभ, हर एकपर एकहि प्रकारक गोल मोहर। आरुणि एकटा खेत-सीमा
विवादमे 'सत्यापित' मोहर देखि कहैत छथि — 'जे झूठ देह खा गेल, ओकरा सत्यापित कहल गेल।'
मीरा एकटा स्त्रीक फाइलमे 'हाजिरी देल' आ 'अर्जदार अनुपस्थित' दुनू तारीखपर देखि पुछैत
छथि — 'एकहि स्त्री एकहि दिन उपस्थितो कोना, अनुपस्थितो कोना?' चन्द्रपालक पुरान मुंशी
(जे तहसील-अदालत दुनूमे दलाली करैत छल) घबरा जाइत छथि। सत्यव्रत मेहता ओकरा प्रोत्साहित
करैत छथि — मुंशी स्वीकार करैत छथि 'हम फाइल नहि गुम केने रही, हम बस ऊपर देलहुँ, ऊपरसँ
घुरल नहि।' 'ऊपर के?' प्रश्नपर मुंशी चुप रहैत छथि। देविका पन्ना सभकेँ श्रेणीबद्ध
करैत छथि (हाजिरी, अस्वीकृति, गुम अभिलेख, लाल मोहर) — 'अन्याय एकहि वार नहि होइत,
ढेरी-ढेरी बनैत अछि।' बूढ़ मुवक्किल अँगूठाक निशानपर चढ़ल मोहर देखि फुसफुसाइत छथि
— 'हमरो अँगूठा एना दबायल गेल छल।' लिपिक तीन पुरान मोहर देखबैत छथि — अनन्या पुछैत
छथि 'एहि सभसँ जे लिखल गेल, तकर जिम्मेदारी सेहो उपयोगमे नहि?' मुंशी घबराइत कहैत छथि
'सभ नाम खुलत तँ गाम जलि जाएत' — सत्यव्रत उत्तर दैत छथि 'गाम जलल नहि अछि? किछु आगि
बरखों धरि देह भीतर जलैत रहैत अछि।' मुंशी एकटा गुप्त सूची निकालि दैत छथि, जाहिमे
अन्तिम पाँतिमे लिखल अछि — 'ब.ह.क आदेश' — बटुकनाथ हरिहरनक संकेत। अनन्या मूल कागचकेँ
लाल कपड़ामे सम्हारि रखैत छथि — 'प्रमाणक धूलियो बचत।' बाहर अफवाह पसरैत अछि जे राघव
रातिये शहर चलि गेल। एकटा बच्चा ठूँठ लगसँ भेटल लाल-धब्बा-वाला पाथर आनैत छथि, जाहिपर
खरौंचल अछि — 'नाम बाँचू।' मीरा चेतावनी दैत छथि — 'आब सभसँ खतरनाक समय शुरू भेल अछि,
जखन कागच प्रमाण बनए लगैत अछि, तखन कागच जलाओनिहार जन्म लैत अछि।' भिखारी लाल अपन चाबी
अनन्याकेँ सौंपैत छथि, मुदा अनन्या कहैत छथि 'चाबी तोहर हाथमे रहय, फर्क एतबे जे आब
हाथ अकेल नहि रहत।' दुपहर धरि मोहरक सूची बीस पन्ना भरि जाइत अछि। अध्यायक अन्तमे रेकर्ड-घरमे
पहिल दीया जरैत अछि, आ रजिस्टरमे लिखल जाइत अछि — 'जखन मोहर मनुष्य पर चढ़ि जाए, तखन
पहिल न्याय अछि — मनुष्यक रेखा फेर देखाबू।'
रेकर्ड-घरक मोहरक-दागक बाद टोली घर-घर दस्तक
देब शुरू करैत छथि — मीरा कहैत छथि 'हम घोषणा करय नहि, सुनय जा रहल छी।' पहिल घर सुरमणी
देवीक — नाम सुनितहि हुनकर देहक बाँचल भाग जागि उठैत अछि, आ ओ कहैत छथि 'ई कागच हम
अपने नहि लिखने रही, पटवारीक लड़का लिखने छल, मुदा ओकरा लिखाइमे हमर रोदन कतऽ छल?'
पोती पुरान डिब्बामे बीज, चूड़ी, माटि आनि दैत छथि — 'जमीनक प्रमाण केवल नापी-पुस्तक
नहि, स्मृतिक माटि सेहो।' दोसर घर रामेश्वर साहक — पुतोहु पहिने डेराइत छथि, मीरा कहैत
छथि 'मुकदमा हम नहि खोलि रहल छी, थकानक नाम लिखि रहल छी।' भिखारी लाल पहिल बेर क्षमा
माँगैत छथि — 'हम बुझलहुँ नहि जे पर्ची देलासँ ककर चूल्हा बिनु जलल रहि जाइत अछि।'
तेसर घर फुलकुमारीक — मायक 'दया नहि, हकक रूपमे लिखू' कहनासँ स्पष्ट होइत अछि जे छात्रवृत्ति
रोकाएब गरीबीक कारण छल, 'अधूरा प्रमाण' नहि। बच्चा सभ बन्द दुआरपर जोर नहि दैत छथि,
पर्ची छोड़ैत छथि — 'अहाँ चाहब तखन हम सुनबाक लेल आबि सकैत छी।' चन्द्रपालक लोक आ राघवक
सलाहकार अफवाह पसारैत छथि, मुदा लोहार नन्दू उत्तर दैत छथि — 'शान्ति ओहि घरमे छल जतय
चूल्हा नहि जरल?' सत्यव्रत आ लिपिक नकल बनबैत छथि — लिपिक आब 'अस्पष्ट' नहि, पठनीयता
खोजैत छथि। साँझमे फोटोकॉपीवाला मुरारी अतिरिक्त प्रति (जे पैसा नहि देलापर राखल गेल)
लऽ आबि क्षमा माँगैत छथि — देविका कहैत छथि 'कखनो-कखनो चोरीसँ बचल प्रति सत्यक सहायक
बनि जाइत अछि, मुदा चोरीक अपराध मिटैत नहि।' रातिमे चन्द्रपालक घरमे षड्यन्त्रकारी
बैसकी होइत अछि — बटुकनाथक प्रतिनिधि योजना बनबैत छथि 'सत्यकेँ हराबयसँ सहज अछि ओकर
भीड़मे झूठ मिला देब।' मीरा एहि खतराकेँ पहिनहि भाँपि पाँच नियम लिखबैत छथि (दू बेर
सुनब, आरोप आ अनुभवक भाषा अलग चिन्हब, भीड़मे कोनो व्यक्तिकेँ दोषी नहि घोषित करब)।
बूढ़ मुवक्किल चेतावनी दैत छथि — 'सत्यक बाट धीमा होए, मुदा एतेक धीमा नहि जे फेर पीढ़ी
बीति जाए।' अध्यायक अन्तमे अनन्या पहिल दिनक सारांश लिखैत छथि, आ चन्ना गाछीक छाहमे
गोहिक चालक आवाज सुनाइ दैत अछि — 'शायद नामक दस्तक आब ओकरा धरि सेहो पहुँचि गेल छल।'
मीरा घोषित करैत छथि — 'परखबाक अर्थ अविश्वास
नहि, नामक रक्षा अछि।' पहिल आगन्तुक 'भोला मण्डल' सधल कथा लऽ आबैत छथि, मुदा मीराक
'माटिक गन्ध केहन?' प्रश्नपर 'माटि तँ माटि जेकाँ' उत्तर सन्देहास्पद लगैत अछि — देविका
कागचक नकल मोड़ आ नील स्याही पकड़ैत छथि। भिखारी लालक दबावपर 'भोला मण्डल' स्वीकार
करैत छथि जे ओ भीखन साह छथि, राघवक लोकद्वारा दू सौ रुपैयाक लोभमे झूठा कथा कहबाक लेल
भेजल गेल छला — मीरा एकरा अलग पन्नापर 'झूठा बयान देबाक प्रयत्न, स्रोत: राघवक लोक'
लिखैत छथि। दोसर आगन्तुक जगमाया — पतिक नाम कागचपर 'हरिमोहन झा', घरमे 'मोहन' — ई विसंगति
सत्यक चिन्ह होइत अछि। मीराक सूक्ष्म प्रश्न ('पहिल बेर अदालत गेल रही तखन अहाँ की
लऽ गेल रही?') पर जगमाया दवाईक डिब्बाक स्मृति सुनबैत छथि, हँसी आ रोदन एकसाथ। रसीद
जाँचल जाइत अछि आ सत्यापित होइत अछि — सत्यव्रत मेहता कहैत छथि 'ई केवल भुगतानक प्रमाण
नहि, उपस्थिति बचल आवाज अछि।' मीरा नियम बनबैत छथि — 'कथन परखू, मनुष्यकेँ भीड़मे नापू
नहि।' दुपहरमे तीन युवक एकहि हाथक लिखाइवाला अलग-अलग कागच लऽ आबि 'न्याय चाही' दोहराबैत
छथि — देविकाक अलग-अलग प्रश्नपर हुनकर कथा उलझि जाइत अछि। एकटा बालक स्वीकार करैत छथि
जे एक युवक राघवक ओसारपर देखल गेल छल — मीरा तुरन्त बालककेँ सुरक्षित करैत छथि। हर
झूठा कागच नष्ट नहि, 'मिलावट-सन्देह' झोलामे राखल जाइत अछि — मीरा कहैत छथि 'झूठो प्रमाण
अछि, एकरा राखू, ताकि मिलावटक कारीगरक हाथ चिन्हल जाए।' मुरारी फोटोकॉपीवाला स्वीकार
करैत छथि जे ओ राघवक दबावमे तीन झूठा नकल बनौलनि, मुदा जानि-बूझि खरोंच छोड़ि देलनि
— मीरा कहैत छथि 'भयमे कएल अपराध अपराधे अछि, मुदा सत्य दिस राखल छोट खरोंच सेहो दर्ज
होएत।' जगमाया अपन रसीदक मूल वापस लऽ जाइत छथि, केवल प्रतिलिपि छोड़ैत छथि — 'हमरा
नकल चाही, अधिकार नहि।' रातिक अन्तमे मिलावट-सन्देहक बक्सा लाल धागासँ (ताला नहि) बान्हल
जाइत अछि — 'ताला विश्वासकेँ कैद करैत अछि, लाल धागा स्मरण करबैत अछि जे खोलब तँ सभक
सोझाँ खोलब।' राघव बुझि जाइत छथि जे 'खेल ओकर हाथसँ खिसकि रहल अछि।' सत्यव्रत मेहता
लिखैत छथि — 'न्यायकेँ केवल सचक सूची नहि, झूठक पद्धतियो चाही।'
मीरा कहैत छथि — 'बक्सा खोलब, मुदा आरोप नहि
खोलब, पहिने चिन्ह देखब, फेर सम्बन्ध देखब।' भिखारी लाल कागचक भौतिक आकार नापय लागैत
छथि — भीखन साहक कागच आ तीन युवकक कागचक बायाँ कोन एकहि ढंगसँ कातर भेटैत अछि, मुदा
मुरारीक खरोंच केवल तीन युवकक प्रतिलिपिमे भेटैत अछि — झूठक कारखाना दू ठाम चलैत रहलाक
संकेत। सत्यव्रत मेहता कहैत छथि — 'झूठक पद्धति सत्यक मार्ग खोलैत अछि।' देविका कागचमे
अगरबत्तीक गन्ध पकड़ैत छथि — लिपिक बतबैत छथि जे राघवक ओसारपर रोज अगरबत्ती जरैत अछि,
जाहिसँ कागच पुरान देखार होइत अछि। मीरा जगमायाक फोटो आ चीज-वस्तुसँ प्रतिलिपि बनाकऽ
मूल घुरा दैत छथि। माटिपर जालक नक्शा बनैत अछि — तीन गोला (राघवक ओसार, मुरारीक दोकान,
अदालतक रेकर्ड-घर) रेखासँ जुड़ैत अछि। लिपिक अपन नाम कैलाश प्रसाद बतबैत छथि आ स्वीकार
करैत छथि जे राघवक लोकक कहलापर फाइल 'अस्थायी रूपेँ अनुपलब्ध' लिखल गेल — 'घूस प्रत्येक
बेर रुपैया नहि होइत, कखनो बदली रोकबाक भरोसा, कखनो धमकी।' चार लोक (मीरा, सत्यव्रत,
भिखारी लाल, कैलाश) रेकर्ड-घरक लकड़ीक पटरा तर जाइत छथि — भीतर बटुकनाथक आश्रमक मोहर
आ अदालतक अभिलेख संख्या एकहि पन्नापर भेटैत अछि। सूचीपत्रमे 'भ्रमण' कोड मिलैत अछि
— फाइल राघव, बटुकनाथ, चन्द्रपाल तीनूक ठाम घुमैत छल। आरुणि कहैत छथि — 'गोहि चार पाँए
नहि, चार संस्था पर चलैत अछि।' भीखन साह दू सौ रुपैयाक नोट लऽ आबि स्वेच्छासँ प्रमाणक
रूपमे दैत छथि — ओकर टूटल-फूटल कथन 'दबावक स्वीकारोक्ति' नामक नव खण्डमे राखल जाइत
अछि। मुरारीक खरोंच सूत टाँगि प्रकाश-कोण बदललापर स्पष्ट देखार होइत अछि — 'डरमे अपराध
कएल, मुदा भीतर चाहैत छलहुँ जे एक दिन पकड़ा जाए।' सत्यव्रत कठोर होइत छथि — 'एहन इच्छा
अपराधकेँ धोइत नहि' — मीरा जोड़ैत छथि 'मुदा ई इच्छा जाल तोड़बाक दरार बनि सकैत अछि।'
दूरसँ एकटा अनाम छाताधारी (चन्द्रपालक फाइल-वाहक) देखार होइत छथि, नाम नहि भेटैत मुदा
संकेत भेटैत अछि। अध्यायक अन्तमे बक्सा नक्शा-प्रति, बयान, प्रमाण सहित 'जालक प्रथम
रूप' शीर्षकसँ बन्द होइत अछि, आ ठूँठक जड़िक हरियर बिन्दु फेर देखार होइत अछि।
सूचीपत्रक आश्रम-मोहर आ अदालत-अभिलेख संख्याक
संयोगपर अनन्या कहैत छथि — 'एहि मोहरक बाट खोजय बिनु जालक देह नहि देखाइ पड़त।' मीरा
तुरन्त हड़बड़ी रोकैत छथि — 'मोहर देखिते आश्रम पर धावा नहि।' सत्यव्रत मेहता मोहरक
गोलाईमे सूक्ष्म कटान पबैत छथि — कैलाश प्रसाद बतबैत छथि जे पुरान अस्थायी मोहर 'खो
गेल' लिखल गेल छल, दशक भरि पहिने बटुकनाथक आश्रमक धार्मिक आयोजनक समयमे। स्मृतिक सूत्र
आश्रमक पुरान कोठरीक कागच धरि पहुँचैत अछि, जे छेदी कबाड़ीक दोकानतक बिकाइ चुकल छल।
मीरा, अनन्या, भिखारी लाल, मुरारी छेदीक दोकान जाइत छथि — छेदी बतबैत छथि जे एकटा
'अर्धगोल, कटायल किनार, उनटा अक्षरवाला पीतल-जकाँ भारी टुकड़ा' ओ एकटा घुमन्तू 'सिक्का'
नामक धातु-कीनारकेँ बेचि देलनि। मौसमक स्मृति (नाग-पंचमीक बाद) दुनू घटना जोड़ैत अछि।
छेदीक बोरामे आश्रमक दान-पुस्तिकाक फाटल जिल्द, दाताक नाम (चन्द्रपाल, राघव, 'भा...ला...')
भेटैत अछि — भिखारी लाल पहचानैत छथि जे ई 'भानु लाल' नामक पुरान मोहर-बनौनिहार भऽ सकैत
छथि, जकर बेटा रमेश मुहरिया स्टेशन लग रबर-मोहर बनबैत छथि। रस्तामे सुरमणी देवी भेटैत
छथि, आ दान-पुस्तिकामे अपन पति श्यामसुन्दरक नामक सोझाँ 'समझौता-सेवा' लिखल पबैत छथि
— बुझि जाइत छथि 'मुलायम नहि, लिपटायल जाइत छल।' दुपहर बाद रमेश मुहरियाक दोकानमे भानु
लालक रजिस्टर भेटैत अछि, जाहिमे लिखल छल — 'विशेष गोल मोहर, अस्थायी न्यायालय हेतु,
पुनः काटि आश्रम नाम सँ प्रयुक्त।' सत्यव्रत ई देखि स्तब्ध रहि जाइत छथि। रमेश अपन
पिताक अन्तिम शब्द याद करैत छथि — 'मोहर बनब, मुदा मोहरक पाप नहि बनब।' चन्द्रपालक
दफ्तरसँ 'मानहानि' क धमकी लऽ हरिचरण (पहिने अनाम छाताधारी) आबैत छथि — मीरा शांत उत्तर
दैत छथि 'हम आरोप नहि लिखैत छी, सम्बन्ध लिखैत छी।' हरिचरणक आवागमन सेहो नक्शामे जुड़ैत
अछि — जगमाया कहैत छथि 'हमर मोहनक रस्ता अदालत धरि नहि पहुँचि सकल, मुदा हुनकर कागच
एतेक घर घूमि आयल।' साँझमे नक्शाक हर गोला लग दीप राखल जाइत अछि। सत्यव्रत कहैत छथि
— 'कखनो-कखनो अन्यायक छाह नापबो न्याय दिस पहिल कदम अछि।' सुरमणी देवी अपन खाली लोटा
ठूँठ लग राखैत छथि। रमेश रातिमे भानु लालक बचल पुरान लकड़ीक हत्था (रबर बिनु) आनैत
छथि — मीरा एकरा ठूँठ लग राखबाक कहैत छथि — 'जनता देखत जे मोहर हाथमे होइत अछि, देवता
नहि बनैत।'
अध्याय १५१ —
मुहर चलौनिहार हाथ
रमेश मुहरिया अपन पिता भानु लालक अन्तिम शब्द
कहैत छथि — 'बेटा, मोहर चलाओ, मुदा मोहरक बात मत पूछू, मोहर पूछए लागल तँ घर डूबि जाएत।'
सत्यव्रत मेहता कहैत छथि — 'जँ मोहर गलत हाथमे पड़ल, तखन राज नहि, चोरीक अनुशासन बनैत
अछि।' भिखारी लाल स्वीकार करैत छथि — 'हम कतेक बेर मोहर लगल कागच बिनु पढ़ने भीतर पहुँचा
देल।' आश्रमसँ दू नवयुवक 'सुविधा लेल' सफाई दैत छथि, मुदा प्रशिक्षणक सीमा उजागर होइत
अछि। जगमाया मोहनक एकटा अधूरा पत्र आनैत छथि — 'कागच पर मोहर तँ लगि गेल, मुदा हम पढ़ि
नहि सकलहुँ जे हम अपनहि जमीन पर पराया कोना भऽ गेलहुँ।' भानु लालक रजिस्टरक दोसर पन्नापर
कोड ('अ', 'च', 'र', 'आ') भेटैत अछि — भिखारी लाल पहचानैत छथि (अदालत, चन्द्रपाल, राघव,
आश्रम)। तिथि मिलान शुरू होइत अछि — तीन तिथि तुरन्त मेल खा जाइत अछि। भीखन चाहबला
बतबैत छथि जे राघवक ओसारपर एकटा रहस्यमय ग्राहक बिनु चीनीक चाह पीबैत, लाल धागा जेबमे
राखैत छल। छाताधारी अनाम व्यक्तिक नाम भेटैत अछि — रामलखन सहाय, जे अदालत, चन्द्रपाल,
आश्रम तीनूमे काज करि चुकल छथि। साँझमे रामलखन खोजि आनल जाइत छथि — मीराक हत्था देखबयलापर
ओ खुलि जाइत छथि, स्वीकार करैत छथि कि खाली कागचपर पहिने मोहर लागल, बादमे शब्द भरल
जाइत छल। पुछलापर 'ककर आदेश?' रामलखन उत्तर दैत छथि — 'नाम एक नहि छल, सभ करैत अछि'
— मीरा एकरा 'सामूहिक अपराधक पहिल बचाव' कहैत छथि। बटुकनाथक नाम पुछलापर रामलखन कहैत
छथि — 'बटुकनाथक समयमे मोहरक पूजा होइत छल, हुनकर गेलाक बाद मोहरक कारोबार।' सुरमणी
देवी टिप्पणी करैत छथि — 'जखन लोक देवता बनैत अछि, तखन ओकर आसन पर दोसर लोक दुकान खोलि
दैत अछि।' हरिचरण साँझमे आबि आश्रमक बचाव करय चाहैत छथि, मुदा देविकाक प्रश्नपर ('जँ
आश्रम पवित्र अछि, तँ ओकर नामक कागच अपवित्र हाथमे कोना गेल?') परास्त होइत छथि। सभ
पीड़ित अपन-अपन आशा प्रकट करैत छथि (जगमाया: मोहनक नाम, सुरमणी: पानि, भिखारी लाल:
दोषक आकार)। ठूँठ लगक खाली लोटामे एकटा पानिक बून्द रहस्यमय ढंगसँ चमकैत अछि। रातिमे
रामलखनक बयान आधा पूरा होइत अछि — सत्यव्रत कहैत छथि 'संदेहक भाषा भीड़ केँ उकसाबैत
अछि, जाँचक भाषा हाथ केँ पकड़ैत अछि।' अध्यायक अन्तमे अनन्या लिखैत छथि — 'आइ हाथ लिखलहुँ,
काल्हि आदेश लिखब।'
मीरा नव नियम बनबैत छथि — 'आदेशक खोजमे व्यक्ति
पर धावा नहि, भाषा पर ध्यान' — अपराधी नाम बदलैत अछि, मुदा आदेशक भाषा ('सेवा', 'प्रक्रिया',
'ऊपर सँ कहल') नहि। सत्यव्रत मेहता कहैत छथि — 'जँ कागच कहए जे ऊपर सँ आदेश अछि, पर
ऊपरक नाम नहि, तखन ओ आदेश नहि, दबाव अछि।' भिखारी लाल अपन पुरान लाल किनारवाला पर्ची
(नाम-रहित निर्देश, नील स्याहीक विशिष्ट चिन्ह) देखबैत छथि — ई चिन्ह भानु लालक रजिस्टर
आ दान-पुस्तिकामे सेहो भेटल छल। रामलखन सहाय स्वीकार करैत छथि — 'निर्णय पहिनेहि भऽ
चुकल, ओकरा कागच पर उतारबाक मोन' — सत्यव्रत बुझि जाइत छथि 'अदालत केवल मंच बनि गेल।'
रामलखन नव नाम बतबैत छथि — महावीर पाठक, बटुकनाथक पुरान शास्त्र-पाठी, बादमे आश्रम
आ चन्द्रपालक 'मौन लेखक'। महावीरक घर आश्रमक पिछला बाटपर — मीरा प्रणाम करैत छथि, आरोप
नहि। महावीर पहिने पर्चीक चिन्हसँ इनकार करैत छथि, मुदा दीर्घ मौनक बाद स्वीकार करैत
छथि — 'ई चिन्ह बैसकीक स्मरण छल, जे विषय मौखिक ठहरैत, तकरा पर्ची पर बस संकेत देल
जाइत।' अनुमतिसँ घरक संदूक खुजैत अछि — भीतर तीन बही: 'बैसकी-स्मृति', 'सेवा-विचार',
'समझौता-सूत्र' — 'गाछीक टुकड़ा' सन संकेत चन्ना गाछीक दिस इशारा करैत अछि — एकटा प्रविष्टि:
'गाछीक टुकड़ा पर प्रत्यक्ष दावा कठिन, धार्मिक उपयोगक स्मरण जगाओल जाए, लोकहितक वाक्य
चले।' 'सेवा-विचार' बहीमे धर्मक भाषाक कातमे नील अङ्क (1, 2, 5, 8) भेटैत अछि, जे भानु
लालक कोड-तिथिसँ मेल खाइत अछि। हरिचरण भीतर घुसि आश्रमक बचाव करय चाहैत छथि, मुदा सत्यव्रत
स्पष्ट करैत छथि — 'विचार अपराध नहि, मुदा जँ विचारक आधार पर फाइल रोकेल गेल, तखन विचार
आदेशक स्रोत बनैत अछि।' रामलखन एकटा प्रविष्टि पहचानि याद करैत छथि — 'लोकहितक वाक्य
चले' — ओ चन्द्रपालक दफ्तरमे सुनल छल। चारिम पन्नापर 'अदालत', 'दफ्तर', 'ओसार', 'आश्रम'
चारि शब्दक बीच बाण आ बीचमे 'मुख्य वाक्य: स्वेच्छा' लिखल भेटैत अछि — जगमाया पुष्टि
करैत छथि जे मोहनक जबरदस्तीक कागचपर 'स्वेच्छा' लिखल छल। मीरा महावीरक 'क्षमा' कहबाक
कोशिशकेँ रोकैत छथि — 'क्षमा गवाहीक स्थान नहि लऽ सकैत, पहिने पूरा बताउ।' सुरमणी देवी
तीखा टिप्पणी करैत छथि — 'जे रोकि नहि सकल, ओकर नाम बाँचि गेल; जे रोकि देल गेल, ओकर
जमीन गेल।' साँझमे भीड़ बढ़ैत अछि, मीरा हिंसा रोकैत छथि — 'जे लोक बरखों धरि पाथर
बनायल गेल, से आब पाथर फेंकि अपन न्याय छोट नहि करत।' प्रतिलिपि बनि ठूँठ लग आबैत अछि,
मूल महावीरक घरमे सीलबन्द रहैत अछि — 'हम मूल छीनब नहि, छीनबो अपराधक भाषा अछि।' अध्यायक
अन्तमे अनन्या घोषित करैत छथि — 'काल्हि सँ हम संकेतक नाम खोजब।'
बहीक संकेत सभ ('दक्षिणक किसान', 'नदीक पारक
विधवा', 'पुरान मुकदमा', 'गाछीक टुकड़ा', 'मंदिर-बाड़ी लगक जमीन') पर खूँटी गाड़ल जाइत
अछि। मीरा नियम बनबैत छथि — 'जेकरा हम नहि जानैत छी, ओकरा खाली छोड़ब सेहो ईमानदारी
अछि।' बूढ़ रामपरीक्षित पासवान 'दक्षिणक किसान' संकेतकेँ अपन काका देवन पासवानसँ जोड़ैत
छथि, मुदा सावधानीसँ — 'शायद कहैत छी, पूरा प्रमाण बिनु पूरा नाम नहि लिखू' — देवनक
नाम 'स्मरण' कोठरीमे जाइत अछि, 'प्रमाण प्रतीक्षा' मे नहि। 'नदीक पारक विधवा' संकेतपर
एकटा किशोरी कमला आबि अपन नानी फूलकली देवीक पोटली (माटिक डल्ला, कालिख लागल कपड़ा,
'स्वेच्छा' शब्दवाला अधूरा पन्ना) देखबैत छथि — सुरमणी देवी स्वेच्छाक असली परिभाषा
समझबैत छथि — 'जे भूखल केँ कहय खुशीसँ देलहुँ, से स्वेच्छा नहि... जे विधवा केँ अकेली
घेरि अँगूठा ले, से स्वेच्छा नहि।' रामलखन फूलकली देवीक कहानी याद करैत छथि — देवरद्वारा
दान-पत्रपर अँगूठा लगाओल गेल — फूलकली देवीक नाम 'प्राथमिक नाम' सूचीमे जाइत अछि। मीरा
सतर्क करैत छथि — 'खुशी नहि, सावधानी, नाम भेटलाक अर्थ ई नहि जे न्याय भेटल।' भानु
लालक कोड-रजिस्टरमे नव अक्षर 'ब' उभरैत अछि — देविका फुसफुसाइत छथि 'बटुकनाथ?' — मीरा
तुरन्त रोकैत छथि 'नाम नहि, संभावना।' महावीर पाठक स्वयं आबि 'ब' कोडकेँ बटुकनाथपर
नहि लादबाक आग्रह करैत छथि, मुदा सुरमणी देवी तीखा उत्तर दैत छथि — 'पिता जेकाँ मानल
गेल लोक जँ पराया कागच पर संतानक अँगूठा लगबाबय दय, तखन पिता शब्दक सेहो जाँच होएत।'
रामलखन बहीमे 'बाबाक वचन बादमे पढ़ब' लिखल पंक्ति उजागर करैत छथि — सत्यव्रत मेहता
लिखैत छथि 'अनाम बाबा: आदेश-वाक्यक उच्च स्रोत।' जगमायाक पास मोहनक पत्रमे सेहो 'गाछीक
नाम पर जे बोलथि, ओ सभक नाम कागच पर नहि' पंक्ति भेटैत अछि। सत्यव्रत कहैत छथि — 'जाहि
वचनक बल श्रद्धासँ अबैत अछि, ओकरा हस्ताक्षरक जरूरत कम पड़ैत अछि, आ जाहि वचनमे अपराधक
गंध अछि, ओकरा हस्ताक्षरक डर अधिक।' कमला माटिक डल्ला ठूँठ लग राखैत छथि, आ देवनक भतीजा
रामपरीक्षित अपन लाठी ओतय टेकैत छथि — दू गुम नाम एकहि माटि लग मिलैत अछि। हरिचरण चेतावनी
दैत छथि 'ई सभ कागच अदालतमे टिकत नहि' — सत्यव्रत उत्तर दैत छथि 'अदालतमे जे नहि टिकैत,
ओ इतिहासमे टिकि सकैत अछि।' महावीर विदा होयबासँ पहिने कहैत छथि 'बाबाक वचन सभ लिखल
नहि जाए' — देविका उत्तर दैत छथि 'तखन कागचक नीचाँ मनुष्य दबि गेल।' अध्यायक अन्तमे
सूची तैयार होइत अछि, मुदा कोनो नाम पूर्ण रूपसँ सिद्ध नहि — बटुकनाथक परछाईं आब दिशा
पाबि लेने अछि।
सत्यव्रत मेहता लिखैत छथि — 'जे वचन लिखल
नहि जाए, तकरा सुनबाक विधि बनाउ।' मीरा नियम राखैत छथि — 'आइ ककरो बाबा कहि सम्मान
नहि, ककरो अपराधी कहि आरोप नहि, पहिने वचनक चाल चिन्हू' (वचन, कर्ता, परिणाम)। महावीर
पाठक चार बहीक प्रतिलिपि, बाबाक आसनक कपड़ा, आ घंटीक डोरी लऽ आबैत छथि। 'बैसकी-स्मृति'
मे 'दक्षिण टोला शांत राखू', 'दान-पत्रक भाषा सभसँ सरल', 'पुरान नाम विलम्बित' सन वाक्य
पढ़ल जाइत अछि। एकटा नव 'ऊपरक सहमति' शब्द भेटैत अछि — मीरा 'बाबा, ऊपर, लोकहित, सेवा'
केँ एकहि वृत्तक शब्द कहैत छथि। भानु लालक कोडमे 'ब' अक्षरक सोझाँ तीन तारीख भेटैत
अछि, दू मेल खाइत छथि। बूढ़ि शारदा झा (आश्रमक पुरान रसोइयारिन) आगाँ आबि स्वीकार करैत
छथि — 'बाबा सीधा नाम कम लैत, संकेत बेसी... हम रोटी बेलैत रही, बुझलहुँ धर्मक बात
अछि, पछात बुझायल — रोटी हमर हाथ बेलैत छल, निर्णय दोसरक पेटमे पकैत छल।' सत्यव्रतक
पुछलापर शारदा स्पष्ट कहैत छथि — 'सभ कहैत छल, हमहूँ कहैत रही, मुदा बाबा कहला सँ केओ
निर्दोष नहि होइत' — बटुकनाथ हरिहरन आ 'बाबा' पहिल बेर स्पष्ट रूपेँ जुड़ैत छथि। मीरा
सतर्क शब्दावली राखैत छथि — 'एखन आदेशक प्रत्यक्ष हस्ताक्षर नहि।' रामलखन सहाय भानु
लालसँ प्राप्त एकटा पर्ची निकालैत छथि — 'बाबा कहलनि, दान-पत्रक तिथिकेँ पिछला मासमे
राखू' — रामपरीक्षित पासवानक काकाक 'हम ओहि दिन गाममे नहि छलहुँ, मुदा कागच कहैत छलहुँ
उपस्थित' सँ मिलान होइत अछि। शारदा दोसर स्मरण दैत छथि — 'जे नाम बहुत रोए, ओकरा सेवा
दऽ शान्त करू' — आरुणि एकरा 'प्रतिकार नहि, शमन' कहैत छथि। हरिचरणक 'अहाँ धर्मकेँ कटघरामे
ठाढ़ करैत छी' आपत्तिपर मीरा उत्तर दैत छथि — 'धर्म नहि, धर्मक नाम पर कएल निर्णय।
जे धर्म प्रश्नसँ डरए, ओ धर्म नहि, कुर्सी अछि।' बच्चा सभ 'वचन-मानचित्र' बनबैत छथि
— बीचमे 'बाबा/बटुकनाथ' आ चारू दिस शाखा। सत्यव्रत टिप्पणी करैत छथि — 'अहाँ सभ कानून
नहि पढ़ने, मुदा प्रक्रिया रचि रहल छी।' साँझमे बाबाक पुरान आसनक कपड़ा खोलल जाइत अछि,
मीरा एकर पूजा नहि, केवल जाँच करबैत छथि। कमला, रामपरीक्षित, शारदा — तीन पीढ़ी अपन-अपन
स्मृति-वस्तु (माटि, लाठी, हाथक दरार) आसनक चारू कात राखैत छथि। अध्यायक अन्तमे मीरा
अन्तिम सूची पढ़ैत छथि — 'बाबा शब्दक अर्थ आइ पहिल बेर बटुकनाथ हरिहरनसँ स्मरण-आधारित
रूपमे जुड़ल... प्रमाण एखन पूर्ण नहि, पर दिशा अधिक स्पष्ट' — अनन्या कहैत छथि 'आइ
बाबाक वचन सुनल गेल, मुदा एखन ओकर जवाब बाकी अछि।'
अनन्या नव शीर्षक 'वचनक बाद परिणाम' लिखैत
छथि — सत्यव्रत मेहता कहैत छथि 'आइ अपराधक भाषा नहि, व्यवस्था-लाभक भाषा पढ़ू।' देविका
तीन पन्ना बनबैत छथि — दान, सेवा, मौन — आरुणि चारिम जोड़ैत छथि 'बदलामे की गेल?' महावीर
पाठक 'सेवा-व्यय' खण्डवाला बही आनैत छथि — फूलकलीक धान, देवनक चिकित्सा-सहाय, दक्षिण
टोलाक कीर्तन-भोज, विधवाक कपड़ा। कमला पुछैत छथि 'नानी केँ धान भेटल छल?' सुरमणी देवी
उत्तर दैत छथि — 'जँ धानक बदला जमीन गेल, तँ ओकरा सेवा कोना कहब?' शारदा झा एकटा पुरान
थैली आनैत छथि — रसोईक स्मरण दैत छथि 'जेकर नाम पर चावल निकलैत छल, ओहि नामक घरमे बादमे
चुप्पी बेसी होइत छल... भूखक समय देल चावल जँ हकक कागच दबबय लेल हो, तँ ओ अन्न नहि,
रस्सी अछि।' रामलखन सहाय स्वयं स्वीकार करैत छथि — 'सेवा-खाताक पन्ना सभ अलग राखल जाइत
छल, जेकरा पर मुकदमाक डर, ओकर नामक सोझाँ खर्चा लिखल जाइत' — आ स्वीकार करैत छथि जे
ओ स्वयं ओही खातासँ बेटीक दवाई लेलनि, तें चुप रहला। दक्षिण टोलासँ कैलाश मंडल, सकुनी
खातुन, हरिबल्लभ दास आबि अपन-अपन 'सहायताक बदलामे मुँह बन्द राखबाक' अनुभव सुनबैत छथि
— हरिबल्लभक पिताकेँ 'दक्षिण टोलाक रास्तापर दावा नहि उठाउ' क शर्तपर कीर्तन-दक्षिणा
भेटल छल, जे रास्ता चन्ना गाछी दिस जाइत छल। हरिचरणक आपत्तिपर सत्यव्रत उत्तर दैत छथि
— 'जे शुद्ध अछि, जाँच ओकरा नष्ट नहि करैत।' शारदा झा भोज-सूची 'चन्ना सेवा-संकीर्तन'
आनैत छथि, जाहिमे विवादित परिवार बेसी छथि, आ अधूरा 'नव संकल्प' पंक्ति भेटैत अछि।
सकुनी खातुनक माय अनपढ़ रहितो अंगूठा दैत छथि 'भोजक उपस्थिति' समझि — मीरा स्पष्ट करैत
छथि 'अंगूठा देहक भरोसा अछि, जँ ओकरा गलत पन्ना पर लगाओल जाए, तँ भरोसा चोरी होइत अछि।'
अनन्या 'मौन' पन्नापर 'कारण' स्तम्भ जोड़ैत छथि — भूख, दवा, बेटी, प्रतिष्ठा, जाति,
भय। महावीरक बहीक अन्तिम पन्नापर 'बाबाक प्रसाद: मौन-भोज' भेटैत अछि, जकर तिथि फूलकली
देवीक दान-पत्रक समकालीन अछि — सुरमणी देवी कठोर कहैत छथि 'जेकर घर गेल, ओकरा भूलबाक
उपदेश देब हत्या दोसर बेर करब।' कमला माटिक डल्ला बहीक कातमे राखि पुछैत छथि 'नानीक
जमीनक बदला मौन-भोज?' रामपरीक्षित पासवान कहैत छथि 'हम शपथ नहि, खोज चाहैत छी।' अध्यायक
अन्तमे मीरा घोषित करैत छथि — 'सेवा-खाता केवल सहायता-सूची नहि, सम्भावित मौन-व्यवस्था
सेहो रहल... एखन निष्कर्ष नहि, पर जालक आकार देखाइ पड़ल।'
मीरा 'आधा उठल हाथ' सभक जाँच खोलैत छथि। सत्यव्रत
मेहता कहैत छथि — 'पहिने ई बुझब जे ऋण कोना देहक भीतर बसि जाइत अछि।' कैलाश मंडल स्वीकार
करैत छथि — पिताक दवाईसँ जान बाँचल, मुदा 'आश्रमक लोक कहैत — जकरा बाबाक दया सँ बाप
बचल, ओ बाबाक जमीन पर प्रश्न करत?' मीरा एकरा 'दया केँ लाजमे बदलबाक प्रक्रिया' कहैत
छथि। सकुनी खातुन कहैत छथि — मायकेँ पंचायतमे कहल गेल 'तूँ गरीब छी, कागचक बात पढ़ल-लिखल
लोक बुझत' — 'गरीबी केवल भूख नहि, निर्णयसँ हटाएल जाइनाइ सेहो अछि।' हरिबल्लभ दास कहैत
छथि — मंजीराक दक्षिणाक कारणे पिता बाबापर प्रश्न करब पाप मानैत छला। हरिचरण तिवारी
व्यंग्य करैत छथि — 'जे खयलक, ओ दोषी; जे देलक, ओ पुण्यवान' — सत्यव्रत खण्डित करैत
छथि 'जे भूखमे खाएल, आ जे भूखक उपयोग करि कागच दबेलक — दूनू एकहि तराजूमे नहि तोलल
जाएत।' रामलखन सहाय स्वयं आगू आबि स्वीकार करैत छथि 'हम अपराधी छी, मुदा अकेला नहि'
— अनन्या एकरा 'बंधायल अपराध' कहैत छथि। कमला महावीरसँ पुछैत छथि — 'अहाँक घरमे कियो
ई पूछलक नहि जे नानीक जमीन सेवा-खातामे किएक नहि?' — कमला कहैत छथि 'गरीबक जमीन लोभ
नहि, ओकर देहक छाँह अछि।' निर्मला कुम्हारिन नव आयाम खोलैत छथि — ओ घड़ा देलनि, मुदा
'जे देत, ओहो दान नहि कहल जाइत; धनी जे लेत, सेहो उपकार बनि जाइत' — देविका एकरा 'उनटा
ऋण' कहैत छथि। हरिचरणक बेचैनी बढ़ैत अछि — कमला कहैत छथि 'गाम टूटल छल, बस आवाज नहि
छल।' भानु लाल एकटा गुप्त 'सहमति' नामक कापीक बारेमे बतबैत छथि, जे बाबाक विशेष कोठरीमे
राखल जाइत छल — महावीर स्वीकार करैत छथि जे हुनकर घरमे एकटा अनखोलल लोहेक संदूक अछि।
सुरमणी देवी 'संदूक-नियम' बनबैत छथि — निजता, प्रतिलिपि, गवाह, सूची। महावीर संदूक
अनबाक साहस जुटबैत छथि — सत्यव्रत कहैत छथि 'कुलक मान सत्य झेलबा सँ घटैत नहि, झूठ
ढकबा सँ सड़ैत अछि।' अध्यायक अन्तमे मीरा घोषित करैत छथि — 'दानक ऋण केवल पैसाक ऋण
नहि, ई लाज, कृतज्ञता, धर्म, भूख, श्रम, प्रतिष्ठा आ डरक मिला-जुला बन्धन रहल... आगाँ
सहमति-कापी आ लोहेक संदूकक जाँच होएत।'
महावीर पाठक आ टोली घरक ऊपरी बन्द कोठरीमे
लोहेक संदूक खोलबाक लेल जाइत छथि। नियम पहिने पढ़ल जाइत अछि — एकल हाथसँ नहि खुलत,
हर वस्तुक सूची बनत, निज बात पर परदा रहत। हरिबल्लभ दास संदूकपर राखल टूटल मंजीरा देखि
सिहरैत छथि। मीरा कहैत छथि — 'कुंजी जे ठाम राखल अछि, ओहो सूचीमे लिखू।' ताला खुलैत
अछि — भीतर दू बही, मोहर लागल कागच, लाल कपड़ामे बँधल गड्डी, तामाक डिबिया। पहिल बही
'भोजन-वितरण' मे 'वचन' नामक स्तम्भ भेटैत अछि — 'बाबाक मान राखत', 'भूमि-वाद नहि उठाओत।'
दोसर बही 'सहमति' (कारी जिल्द) मे 'दान/सेवा/संकट-सहायताक उपरान्त प्राप्त आश्वासन'
नियम लिखल भेटैत अछि — सत्यव्रत मेहता कहैत छथि 'संकट-सहायताक बाद आश्वासन, अर्थात
संकट स्वयं दस्तावेज बनाओल गेल।' गवाहक नाम बेर-बेर दोहराइत छथि — हरिचरण तिवारी, रामलखन
सहाय, लाउक मुनीम, चन्द्रपालक लोक — भिखारी लाल कहैत छथि 'ई सहमति नहि, घेरेबन्दी अछि।'
तामाक डिबियामे अंगूठा-पैड भेटैत अछि — देविका 'अंगूठा-पैडक मालिकाना' सूची बनबैत छथि।
फूलकली देवीक कागचमे लिखल भेटैत अछि — 'अस्थायी शरणक बदला सीमा-विवाद स्थगित' — शारदा
झा साक्षी दैत छथि जे फूलकली आपदाक बादक राति बरामदामे सुतल छलि। महावीर फूटि पड़ैत
छथि — 'हमरा किएक नहि कहल गेल?' सत्यव्रत उत्तर दैत छथि 'कुलक भीतर जे नहि कहल जाए,
ओही कुलक असली पाठ होइत अछि।' हरिचरण चिल्ला उठैत छथि 'गवाह रहब अपराध नहि!' — आरुणि
उत्तर दैत छथि 'गवाह रहब अपराध नहि, पर भूखक समय सहमति लिखब अपराधक देहरी अछि।' रामलखन
स्वयं आबि अपन नाम दू ठाम (गवाह + 'समझाओल') देखि टूटि जाइत छथि — 'हम सोचैत रही बात
बुझबैत छी, ई बुझब नहि जे हम सहमति बनबैत छी।' लाल कपड़ामे बँधल गड्डीमे अधूरा नक्शा
भेटैत अछि — चन्ना गाछी, पोखर, खेतक सीमा लाल स्याहीसँ फेर खिंचल, बटुकनाथक त्रिशूल-जकाँ
चिह्नसहित — सत्यव्रत एकरा 'हस्ताक्षरविहीन अधिकार-चिह्न' कहैत छथि। मीरा हरिचरणक
'डर लगल?' व्यंग्यक उत्तर दैत छथि — 'नहि, हम तोहर जेकाँ जल्दीमे सहमति नहि लिखब।'
साँझ धरि संदूक खाली होइत अछि, मुदा कोठरी भारी भऽ जाइत अछि। सुरमणी देवी चेतावनी दैत
छथि — 'संदूकक पेटक कथा आब गामक पेटमे जाएत, धीरे पचाउ, नहि तँ जहर बनत।' कमला पुछैत
छथि 'नानीक नामक कागच कखन पढ़ल जाएत?' मीरा उत्तर दैत छथि 'जखन अहाँ तैयार होएब, आ
जखन हुनकर कथा तमाशा नहि, उपचार बनि सुनल जाएत।' अध्यायक अन्तमे खाली संदूक ठूँठ लग
राखल जाइत अछि, मुदा सहमति-कापी अलग सुरक्षित रहैत अछि — 'आधा हाथ' उठौनिहार सभ आब
पहरुआ बनि जाइत छथि।
अध्याय १५८ —
सहमति-कापीक मिलान
मीरा नियम पढ़ैत छथि — पहिने प्रत्येक परिवारसँ
अलग गवाही, फेर मिलान, फेर त्रुटिक सूची, तखन सामूहिक सुनवाई। सत्यव्रत मेहता जोड़ैत
छथि — 'मिलान बदला नहि, सत्यक माप अछि।' कैलाश मंडलक बहिन रामपरी स्पष्ट करैत छथि
— पिताक बीमारीक रातिमे 'बाबाक कृपा' लिखबाक कहि हाथ पकड़ि अंगूठा लगाओल गेल छल, सीमा-विवादक
चर्चा तखन भेलहि नहि छल — देविका लिखैत छथि 'बीमारीक राति: स्वेच्छा संदिग्ध।' सकुनी
खातुन बतबैत छथि — मायक चुप्पीकेँ 'पंचायत-वचन' लिखल गेल — 'चुप्पी केँ वचन।' कमला
(फूलकली देवीक नातिन) आगू आबि तैयार होइत छथि — शारदा झा गवाही दैत छथि जे बरखाक राति
फूलकली आश्रमक बरामदामे शरण लेलनि, मुदा सीमा-विवादक चर्चा नहि सुनल गेल — 'राहतक हिसाब
सँ सीमा-स्थगन धरि छलाँग।' महावीर पाठक दुआरक खम्भा पकड़ि लैत छथि। हरिबल्लभ दासक पिता
(मंजीरा-वादक) पढ़ि नहि सकैत छला, केवल गाबय जनैत छला — सत्यव्रत कहैत छथि 'नाम पढ़नाइ
पर्याप्त नहि, चाल पढ़नाइ आवश्यक।' रामलखन सहाय स्वीकार करैत छथि — 'हम लोकक डर केँ
मुलायम शब्दमे बाँधैत छलहुँ' — मीरा पुछैत छथि 'तूँ दबाव जानैत छलह?' — उत्तर 'देखिकऽ
सेहो कहैत रही — डरू नहि, अंगूठा लगा दिअ।' हरिचरण तिवारी 'हम केवल संदेश पहुँचबैत
छलहुँ' कहैत छथि — कमला उत्तर दैत छथि 'भूख, रोग आ बरखा बीच मना करब विकल्प नहि होइत।'
भानु लाल लाउक मुनीमक बात बतबैत छथि — 'भरोसा सँ अंगूठा जल्दी पड़ैत अछि।' मिलानमे
एकटा अत्यन्त गंभीर तथ्य भेटैत अछि — एकटा नाम एहन जे व्यक्ति तिथि-विशेषपर अस्पतालमे
मरि चुकल छला, तथापि हस्ताक्षर भेटल — सत्यव्रत विशेष चिह्न लगबाक निर्देश दैत छथि
— मीरा कहैत छथि 'जे जीवित पर दबाव डालल गेल, ओ एक अपराध; जे मृतक सँ सहमति लिखाओल
गेल, ओ स्मृतिक हत्या।' दुपहर धरि अठारह नाम मिलाओल जाइत छथि (पाँच दबाव, तीन चुप्पी-वचन,
दू अस्थायी-सँ-स्थायी, चार पुनरावृत्त गवाह, एक मृतक, तीन अधूरा)। महावीर घोषणा करैत
छथि — 'घर झूठ पर बचल रहए, तँ ओ पहिनहि बिकि चुकल' — गामक कागचक प्रति सार्वजनिक रजिस्टरमे
रखबाक निर्णय। सुरमणी देवी मर्यादा जोड़ैत छथि — 'अपराधक पद्धति पढ़ल जाएत, पीड़ाक
तमाशा नहि बनत।' साँझमे कैलाश, सकुनी, कमला तीनू अपन-अपन परिवारक असली कथा एक स्वरमे
दोहरबैत छथि — 'दवा लेलनि, मौन नहि। अनाज लेलनि, बाट नहि। शरण लेलीह, खेत नहि।' अध्यायक
अन्तमे चन्द्रपालक नाम बिनु उच्चारणहि सभक मनमे उपस्थित भऽ जाइत अछि — सभ रेखा एकटा
अँधार मध्यबिन्दु दिस मुड़ि रहल अछि।
मीरा सफेद कपड़ामे मृतक/अनुपस्थित नामक सूची
राखबाक कहैत छथि — 'मृतकक नाम पर कालिख नहि, उज्जर सावधानी चाही।' पहिल मामला जगदीश
महतोक — सहमति-कापीक तिथि आ मंदिरक मृत्यु-रजिस्टरक तिथिमे बीस दिनक अन्तर भेटैत अछि।
नाति परमानन्द जल-दानक पीतल गिलास लऽ आबि कहैत छथि — 'दादा अंगूठा कोना देलथि?' दोसर
मामला सोना झाक — काशी गेल रहितो हुनकर 'आश्रम-उपस्थिति' लिखल छल, ओ बेटा हरिनारायणक
पत्रसँ स्पष्ट होइत अछि जे ओ चलि सकबामे असमर्थ छला। सत्यव्रत मेहता कहैत छथि — 'पत्रमे
देहक असमर्थता अछि, कापीमे देहक उपस्थिति। ई द्वन्द्व फाइल नहि, अपराध खोलैत अछि।'
तेसर मामला रुक्मिणी देवीक — असली हस्ताक्षर (गोल लिपि) आ कापीक हस्ताक्षर (कठोर पुरुष-हाथ)
काँचक तख्तीपर मिलानसँ भिन्न सिद्ध होइत छथि। जेलमे बन्द एकटा गवाहक नाम आश्रमक बरामदामे
उपस्थित लिखल भेटैत अछि — भीड़मे क्रोध उठैत अछि, सुरमणी देवी शांत राखैत छथि 'जाल
कागच सँ बनल अछि, ओकरा हाथापाई सँ नहि, पढ़नाइ सँ फाड़ू।' महावीरक घरसँ पीतल-चिह्नित
पुरान बक्सा आनल जाइत अछि — भीतर दान-रजिस्टर, सेवा-खाता, आ 'अधिकार-सूचना' पोथी, जकर
बादक पन्ना काटल भेटैत अछि — 'दबायल अधिकारक मार्ग: पोथी अपूर्ण।' पोथीमे लिखल छल
— 'जकरा बाबा अपन चिह्न देथि, से विवादमे मध्यस्थ मानल जाए' — आरुणि कहैत छथि 'मध्यस्थ
जँ कागच लिखए, तँ ओ पंच नहि, पक्ष बनि जाइत अछि।' रामलखन सहाय स्वीकार करैत छथि —
'हम कहैत रही — बाबाक मोहर अछि, अब बहस कऽ की लाभ? कतेको घरमे हम पन्ना पढ़लो नहि।'
भानु लाल एकटा नकली 'छाह मोहर' दान करैत छथि, जकर अर्धचन्द्रक कोना असली मोहरसँ सूक्ष्म
रूपसँ टेढ़ अछि — मृतकक तीन पन्नापर एहि टेढ़ चिन्हक मिलान भेटैत अछि। भिखारी लाल जमीन-नक्शा
पसारि देखबैत छथि जे मृतक/अनुपस्थितक सीमापर बादमे तीन कीन-पत्र बनल, जकर क्रेता चन्द्रपालक
भानिज, मुनीमक साला, लाउक साझीदार छथि — रेखा चन्द्रपालक गोदाम दिस मुड़ैत अछि। साँझ
धरि नौ पन्नाक मृतक-सहमति सूची तैयार होइत अछि। महावीर बक्सा बन्द नहि करैत छथि, बल्कि
लाल-सफेद धागा बान्हि ठूँठ लग राखि घोषित करैत छथि — 'जखन धरि जाँच पूरा नहि, ई बक्सा
गाछीक पहरामे रहत।' अध्यायक अन्तमे कैलाश, सकुनी, कमला अपन-अपन कथाक सारांश दोहराबैत
छथि, आ आगामी जाँचक संकेत दैत अछि जे कीन-पत्र, मुनीमक बही, चन्द्रपालक हिसाब मिलाओल
जायत।
लाभ-सूत्रक लाल सूत मृतक-सहमति पन्नासभसँ
निकलि चन्द्रपालक पुरान गोदाम (गामक लोक जकरा 'कागच निगलनिहार कोठरी' कहैत छथि) पर
मिलैत अछि। अनन्या 'गोदाम-मिलान' शीर्षक लिखैत छथि, आरुणि चारि प्रश्न ('ककरा लाभ?
ककरा आदेश? ककरा लोक? ककरा वस्तु?') लिखैत छथि। लाउक नौकर धीरू फाटक खोलैत छथि, स्वीकार
करैत छथि — 'लाउ मालिक कहने छलाह, चन्द्रपाल बाबूक माल अछि, पर देखभाल हमर।' गोदाम
भीतर देबालक नक्शा भेटैत अछि, जकर चिन्ह काल्हिक लाल सूतसँ मेल खाइत अछि — सत्यव्रत
मेहता कहैत छथि 'एहि नक्शामे राजस्वक रेखा नहि, लालचक रेखा अछि।' महावीर पाठक बुझि
जाइत छथि जे हुनकर घरक अधिकार-चिन्ह कब्जाक मोड़पर लगाओल गेल छल। संदूकमे बही सभ
('धान आगमन', 'कर्ज खाता', 'दान-व्यय') मे 'छाह मोहर: खर्च समायोजित' सन प्रविष्टि
भेटैत अछि। जगदीश महतोक नामपर 'मृतक बाद सेवा; सीमा रोकू' लिखल भेटलापर परमानन्द टूटि
जाइत छथि — 'दादाक मरल देह केँ एतय सेवा कहल गेल।' दोसर संदूकमे मोहरदान (असली, दू
नकल, तीन अधूरा) भेटैत अछि — नकलक अर्धचन्द्रक टेढ़ कोन मृतक-पन्नाक चिन्हसँ मेल खाइत
अछि। धानक बोरा पाछाँ एकटा लकड़ीक पेटीमे कटल पन्ना, अभ्यास हस्ताक्षर, पहिनहिसँ मोहर
लागल खाली कागच, आ अंगूठा-निशानवाला पट्टी भेटैत अछि, जाहिपर नामक बदला 'बूढ़', 'विधवा',
'दूर', 'मृत' सन श्रेणी लिखल छल — सुरमणी देवी कठोर कहैत छथि 'एतय मनुष्य नामसँ सेहो
घटा देल गेल... शिकारक श्रेणी बनाओल गेल।' पाछाँक छोट कोठरीमे कोटक जेबसँ आधा जड़ल
कागच भेटैत अछि — 'चन्द्रपाल बाबूक मौखिक निर्देश: पन्ना बाहर नहि जाए' — लाउक हस्ताक्षरसहित।
मीरा संयम राखैत छथि — 'मौखिक निर्देशक लिखित स्मरण, चन्द्रपालक सीधा हस्ताक्षर नहि,
पर निर्देशक स्वीकार अछि।' धीरू दोसर बयानमे बतबैत छथि जे राति-राति गोदाममे बैसकी
होइत छल — 'हमरा चाह देबाक कहल जाइत, भीतर हँसी होइत, बाहर लोक कानैत' — देविका एकरा
'गोदामक नैतिक नक्शा' कहैत छथि। रामलखन स्वीकार करैत छथि जे लाउ कहैत छला — 'मोहर देखाबी,
लोक मानि लेत, जे नहि मानत, ओकर ऋणक बही देखाउ' — कर्ज, सेवा, दान, मोहर चारू रस्सी
एके गलापर कसैत छल। सत्यव्रत काँपि स्वीकार करैत छथि — 'हम कानूनक बरामदामे जे नहि
सुनलहुँ, से ई गोदाम सुनैत रहल।' साँझ धरि प्राथमिक सूची तैयार होइत अछि। महावीर बक्सा
आ प्रमाण मीराकेँ सौंपैत छथि — 'मोहरक पवित्रता ओकर पूजासँ नहि, ओकर दुरुपयोग उजागर
करबासँ बाँचत।' अध्यायक अन्तमे रातिमे गाममे पहिल बेर चन्द्रपालक नाम डरक बदला प्रश्न
बनि उच्चरित होइत अछि — 'चन्द्रपाल कतऽ अछि? ककरा पाछाँ नुकाएल अछि?'
मीरा नव पृष्ठ 'कागचसँ आगाँक गोहि' खोलैत
छथि — 'जे गोहि पहिने खेतक सीमा चिबैत छल, ओ आब आवाज, डर आ संख्या चिबैत अछि।' बूढ़
मुवक्किल भयभीत आबि कहैत छथि — 'हमरा फोनमे कैद कऽ लेल गेल।' राति एकटा नकली अधिकारीक
फोन आयल — घरसँ बाहर नहि निकलबाक, 'ककरो नहि कहू' क धमकी — बूढ़क पोता आधा बातचीत रिकॉर्ड
कऽ लेने छला। आवाजमे बूढ़क मुकदमा संख्या, खेत-विवाद, बरामदाक तारीख-पाठ धरिक जानकारी
छल — देविका कहैत छथि 'रद्दी बोराक गवाही आब फोनक फान्द बनि गेल।' आवाज 'सुरक्षित खाता'
मे रकम माँगैत अछि — आधा रकम पहिनहि चलि गेल छल, पोता भोरे रोकि लेलनि। अनन्या चार
स्तम्भ बनबैत छथि — भय, जानकारी, रकम, आवाजक अभिनय। सत्यव्रत मेहता कहैत छथि — 'एहि
आवाजक पाछाँ केवल शहरक ठग नहि, एहिमे रेकर्ड-घरक गन्ध अछि।' लिपिक स्वीकार करैत छथि
जे रेकर्ड-घरमे मोबाइलसँ फोटो खिंचाइत रहल छल — 'ऊपरसँ आदेश अछि।' धीरू फोनक एक छोट
आवाज पहचानैत छथि — 'मधुकर' नामक व्यक्ति, जे लाउक गोदाममे चाह पीबैत छल। लाउ→चन्द्रपाल→गोदाम→फोन
क सूत्र स्पष्ट होइत अछि। मीरा नियम बनबैत छथि — 'ककरो फोनक उत्तर अकेले नहि, गुप्त
संख्या नहि देब, बैंकमे बिनु बुझने हस्तांतरण नहि।' सकुनी हरिचरण तिवारीक शहरपर दोष
देबाक जल्दीबाजीपर संदेह करैत छथि। बूढ़क फोन फेर बजैत अछि — मीरा स्पीकरपर सुनैत छथि,
आवाज पुछलापर 'शाखाक नाम, पद, लिखित आदेश' — आवाज घबरा कऽ लाइन काटि देत। बूढ़ पहिल
बेर सोझ ठाढ़ भऽ कहैत छथि — 'हम फोनमे कैद छलहुँ, आब आवाज भागल।' भिखारी लाल रेकर्ड-घरक
प्रवेश-पुस्तकमे मधुकर प्रसादक नाम तीन बेर (लाउ, हरिचरण, 'चन्द्रपाल बाबूक प्रतिनिधि')
भेटैत छथि। अनन्या लाल सूतमे नव सिरा (फोन, बैंक, मधुकर) जोड़ैत छथि — 'जमीनक ठगी आ
फोनक ठगी दू अलग नदी नहि, एकहि कारी धारक दू मोड़ अछि।' महावीर पाठक कहैत छथि — 'मोहरक
नकल करैत-करैत ओ सभ आवाजक मोहर बनबय सिखि गेल।' साँझ धरि गामक हर टोलमे नव पहरा (दू
नेना, दू वयस्क) बनैत अछि। बूढ़ अपन फोन ठूँठपर राखि कहैत छथि — 'ई हमरा राति भरि जेल
बनौलक, आब ई गवाही बनत।' अध्यायक अन्तमे खबरि आबैत अछि — मधुकर प्रसाद गायब, ओकर कोठरीमे
फोन संख्या, मुकदमा संख्या, आ 'सी. बाबू' नामक बेर-बेर उल्लेख भेटल अछि — मीरा सावधान
करैत छथि 'खबरि गवाही नहि, मुदा गवाही दिस जाएवाला धुआँ भऽ सकैत अछि।'
भोरे चन्ना गाछी लग फोनक पहिल गोष्ठी होइत
अछि — बूढ़ लोक सभ अपन-अपन फोन आनैत छथि। मीरा स्पष्ट करैत छथि — 'जखन कोनो स्वर अपने
केँ सरकार, अदालत, पुलिस, बैंक, धर्म, डॉक्टर वा गुरु कहि मनुष्यक विवेक पर अधिकार
जमा लैत अछि, तखन ओ आवाजक मोहर लगबैत अछि।' आरुणि लिखैत छथि — 'आवाजक मोहर = भरोसाक
नकल।' भिखारी लाल स्मरण करैत छथि जे मधुकर फाइल देखबाक बहानामे लोकक कमजोरी नापैत छल।
अनन्या 'आवाज-जाल विवरण' रजिस्टर खोलैत छथि — 'बिजली विभाग', 'बैंक सुरक्षा', 'थाना'
सन अलग-अलग नामसँ आयल फोन सभक चाल एके होइत अछि। सकुनी गवाही दैत छथि जे हरिचरणक लोककेँ
मधुकरक बन्द कोठरीमे दिनमे जाइत देखलनि — मीरा सावधान करैत छथि 'देखल बात लिखू, अनुमान
अलग राखू।' मधुकरक कोठरीमे कैलेंडरपर तीन लाल-गोला तारीख भेटैत अछि, जे रेकर्ड-घरक
प्रवेश-पुस्तकसँ मिलैत अछि — नीचाँ लिखल छल 'बूढ़, बाहर बेटा, खेत, खाता' — सुरमणी
देवी कहैत छथि 'ई मनुष्यक विवरण नहि, शिकारक नाप अछि।' खाटक नीचाँ थैलीमे धमकीक तैयार
वाक्य ('गिरफ्तारीक डर पहिने', 'अकेले राखू') आ आवाज-अभ्यासक रिकॉर्डर भेटैत अछि। हरिचरण
तिवारी आबि 'गामक नाम खराब होएत' कहैत छथि — मीरा पुछैत छथि 'गामक नाम खराब डरसँ होइत
अछि कि अपराधसँ?' सत्यव्रत मेहता कैलेंडरक तारीख हरिचरणक सोझाँ राखैत छथि — 'छाह प्रमाण
नहि, दिशा होइत अछि।' साँझमे बैंकसँ खबरि आबैत अछि जे बूढ़क आधा रकम तीन हस्तांतरणमे
चलि गेल, एक 'एम. प्रसाद सेवा केन्द्र' नामपर — 'मधुकरक एम फेर उभरल।' रातिमे बूढ़
स्वयं धमकीक वाक्य पढ़ैत छथि, बच्चा सभ हर वाक्यक चाल पहचानैत छथि (जल्दी करू = समय-दबाव,
ककरो नहि कहू = अकेलापन)। गामक नव शपथ बनैत अछि — कोनो फोनक धमकी कमसँ कम तीन कानमे
सुनाओल जायत। हरिचरण भीड़सँ हटि धीमा फोनपर 'कागच हटाउ' कहैत छथि — सकुनी सुनि लैत
छथि आ मीराकेँ सूचित करैत छथि। सत्यव्रत आदेश दैत छथि जे कोठरीक हर वस्तुक चार प्रति
(चन्ना गाछी, रेकर्ड-घर, सुरमणी देवी, बच्चा सभक रजिस्टर) बनत। अध्यायक अन्तमे मीरा
घोषित करैत छथि — 'जतय डर अकेला होइत अछि, ओतय गोहि नुकाइत अछि, जतय डर बाजल जाइत अछि,
ओतय ओकर चमड़ा उतरैत अछि' — गाम आब केवल सुनय वाला नहि, आवाज खोलि पढ़य वाला गाम बनि
रहल अछि।
अध्याय १६३ —
हटायल कागजक निशान
भोरे भिखारी लाल तालाक कड़ीपर ताजा खराँच
पबैत छथि। मीरा घोषणा करैत छथि — 'कागच चोरि भऽ सकैत अछि, मुदा धूरिक पएर सेहो गवाही
दैत अछि।' सत्रह नम्बर अलमारीक नीचाँ धूरिक पट्टी टूटल भेटैत अछि, संग नांगट पएरक निशान।
एकटा खाली डोरी-वलय भेटैत अछि — कागच गायब, डोरी बाँचल। प्रवेश-पुस्तकक कोनपर मेटाओल
दबाव-चिन्ह 'प...मा...' पढ़ल जाइत अछि — परमानन्द नामक नव लिपिकक नाम उभरैत अछि। परमानन्द
पहिने इनकार करैत छथि, मुदा सत्य सोझाँ आबि स्वीकार करैत छथि — 'हमरा कहल गेल जे ऊपरसँ
आदेश अछि... कहनिहार हरिचरण बाबूक लोक छल, मुदा फोनमे जे स्वर छल, ओ अपन केँ चन्द्रपाल
बाबूक दफ्तर कहैत छल।' शेल्फक पाछाँ कार्बनक छाप भेटैत अछि — 'मृतक प्रमाण-पत्र संलग्न',
'उत्तराधिकारी अनुपस्थित', आ 'एम. प्रसाद सेवा' क धुँधला चिन्ह। छापमे नामित 'मृतक'
असलमे जीवित नागेश्वर झा छथि — बूढ़ मुवक्किल तुरंत पुष्टि करैत छथि। सत्यव्रत मेहता
चौंकैत छथि — 'जीवित लोकक मृतक प्रमाण-पत्र! तखन जमीन, बैंक खाता, उत्तराधिकार सभ रस्ता
खुजि जाइत अछि।' मीरा दू टोली बनबैत छथि — एक नागेश्वरक घर, एक बैंक। सकुनी नागेश्वरक
घर जाइत छथि — बूढ़ नागेश्वर कहैत छथि 'जे लोक अपन नाम सुनि रहल अछि, ओकरा मृत के लिखलक?'
पत्नी पुरान संदूकसँ जमीन-पंजी, बैंकक पास-बही देखबैत छथि। दोसर टोली बैंक जाइत अछि
— शाखा-प्रबन्धक पहिने गोपनीयताक बहाना बनबैत छथि, मुदा सत्यव्रतक लिखित निवेदनक बाद
'एम. प्रसाद सेवा' नामक बाहरी भुगतान-केन्द्रसँ छोट-छोट, बेर-बेर लेन-देनक जानकारी
भेटैत अछि — देविका कहैत छथि 'ई गोहि एक बेरमे देह नहि खाइत, पहिने नान्हि-नान्हि टुकड़ा
काटैत अछि, ताकि पीड़ा देरीसँ बुझाय।' साँझमे चारि कागच चन्ना गाछी लग राखल जाइत अछि।
हरिचरण सभामे नहि आबैत छथि — मीरा केवल 'हरिचरण अनुपस्थित' लिखैत छथि। रातिमे अनन्या
कार्बन-छापमे संख्या '१७/सी' देखैत छथि — आरुणि पुछैत छथि 'सत्रह नम्बर अलमारी आ सी
बाबू?' अध्यायक अन्तमे गोहि नदीक कगारपर आधा जल आधा कादोमे देखार होइत अछि, कागचक फाटल
रेखा जकाँ चमड़ीपर धार बनल — सुरमणी देवी कहैत छथि 'जे नाम जीवित अछि, ओ गोहिक पेट
फाड़ि बाहर आबि जाइत अछि।'
अध्याय १६४ —
चन्द्रपालक छायाक पेट
मीरा घोषित करैत छथि — 'आइ हम सभ चन्द्रपालक
घर नहि, ओकर छाहक पेट देखब।' सत्यव्रत मेहता पाँच कागच क्रममे लगबैत छथि — 'जँ क्रम
मानब, तँ जाल बाजत।' रेकर्ड-घरक पुरान वर्णक्रमक अनुसार '१७/सी' खण्ड विवादित उत्तराधिकार
आ मृतक-प्रमाणक कागच राखबाक ठाम अछि — 'हत्या-कागचक गल्ली।' परमानन्द फेर बजाओल जाइत
छथि, एहि बेर कुर्सीपर बैसाकऽ — मीरा कहैत छथि 'जे लोक डरमे गलि रहल अछि, ओकरा ठाढ़
राखब तँ ओ झूठक सहारा लेत।' परमानन्द कहैत छथि — फोन करनिहार पहिने 'सी खण्ड' बजि तुरंत
चुप भऽ गेल, आ पाछूसँ फुसफुसाहट 'नाम नहि बाजू, सी नहि कहू' सेहो सुनल गेल। सकुनी नागेश्वरक
घरसँ एकटा रसीद ('चन्द्रपाल परामर्श केन्द्र') आनैत छथि — 'दस्तावेज सत्यापन सहायता'
क नामपर दू लोक आबि चुकल छला। पुरान लिपिक स्वीकार करैत छथि जे चन्द्रपालक दफ्तरमे
'सी-कक्ष' नामक कमरा अछि, जतय बन्धक-कागच-जाँच-पेंशन-मृत्यु-प्रमाण-जमीन-मापक बिचौलिया
बैसैत छथि — 'सभ जनैत छल, मुदा जाननाइ सार्वजनिक सत्य नहि बनल छल।' सुरमणी देवी नव
नियम बनबैत छथि — ''सभ जनैत अछि' आब रजिस्टरक बाहर नहि रहत।' टोली चन्द्रपालक दफ्तर
जाइत अछि — सी-कक्षमे तीन मेज (फारम, मोहर, कम्प्यूटर) भेटैत अछि, कम्प्यूटर लग 'मृत/जीवित
सत्यापन हेतु चिन्हारि आवश्यक' लिखल भेटैत अछि। मेजक दराजमे 'एम. प्रसाद सेवा' मुद्रित
खाली लिफाफा भेटैत अछि — नौकर एकरा 'बाहरी एजेंसीक सामग्री' कहैत छथि, मीरा पुछैत छथि
'बाहरी एजेंसी भीतरक दराजमे किएक?' सत्यव्रत कम्प्यूटर नहि छूअबाक निर्देश दैत छथि
— 'जे नहि छूब, से बाँचि सकैत अछि।' देबालपर एकटा शिकारी नक्शा भेटैत अछि (बूढ़ घर,
बाहर बेटा, अकेल दम्पती, बन्धक भूमि सभ चिन्हित) — सुरमणी देवी कहैत छथि 'ई लोक सेवा
नहि, शिकारक खेत बनौने अछि।' हरिचरण तमसाइत आबि 'गैरकानूनी प्रवेश' क आरोप लगबैत छथि
— मीरा पुछैत छथि 'जीवित लोकक मृतक प्रमाण-पत्र बनब — कानूनक कोन भागमे अछि?' चन्द्रपाल
स्वयं अनुपस्थित छथि, मुदा आधा पीबल चाहक कप भेटैत अछि — 'अनुपस्थित लोक कतेको बेर
अपन आधा पीबल चाहसँ उपस्थित रहैत अछि।' प्रतीक्षा-कक्षक दू बूढ़ स्त्री पेंशन आ नाम
कटबाक धमकीक बात कहैत छथि। साँझमे चन्ना गाछी लग सभ प्रमाण पढ़ल जाइत अछि — कोनो निर्णय
नहि, केवल क्रम, मुदा क्रम स्वयं फैसला बनय लागैत अछि। अध्यायक अन्तमे रातिमे नदीमे
भँवर उठैत अछि — सुरमणी देवी कहैत छथि 'आब हम पेटक नाप लऽ रहल छी' — चन्द्रपाल अनुपस्थित
अछि, मुदा ओकर छाह पकड़ा गेल अछि।
अनन्या लिखैत छथि — 'देहक खोज छाहसँ शुरू।'
मीरा चेतावनी दैत छथि — 'आइ कोनो घर पर धावा नहि, ओ लोक मात्र नहि, व्यवस्थाक देह अछि।'
सत्यव्रत मेहता सुझाव दैत छथि जे 'सी' कोनो कक्ष, खण्ड, कोड, वा नामक अक्षर भऽ सकैत
अछि। टोली दफ्तरक पिछुआरी गली जाइत अछि — एकटा पुरान 'संग्रह-कक्ष' दरबाजापर धूरिमे
'सी' चमकैत अछि। परमानन्द बतबैत छथि — भीतर सोझे कियो नहि जाइत, पन्ना बाहर आबैत, भीतरसँ
खाली लिफाफा घुरैत छल — सुरमणी देवी कहैत छथि 'जतय खाली लिफाफा भारी कहल जाय, बुझू
ओतय अदृश्य घूसक वजन अछि।' नागेश्वर झा (जीवित 'मृतक') स्वयं आबि रोशनदानक रस्ता बतबैत
छथि — 'हमरा एक बेर मृतक घोषित कयल गेल, मुदा मृत लोकक कान बहुत किछु सुनैत अछि।' रोशनदानसँ
भीतर देखलापर उज्जर धारीवाला पेटीपर 'सी-१७' लिखल भेटैत अछि — अनन्या बुझैत छथि '१७/सी
उनटल क्रममे सी-१७।' मीरा दरबाजा नहि तोड़बाक निर्णय लैत छथि — 'हम दरबाजाक सोझाँ पाठ
करब, जे भीतर अछि, ओकर नाम बाहर पुकारब।' गलीमे नामक पाठ होइत अछि — मधुकर प्रसादक
नाम तेसर बेर पुकारलापर भीतर किछु खसैक आवाज आबैत अछि। एकटा नेना मधुकरक कोठरीसँ भेटल
रसीद अनैत छथि — 'ढुलाइ: चारि पेटी, राति पहर, गन्तव्य — सी गोदाम' — तिथि नागेश्वरक
मृतक-प्रमाणक समयक। परमानन्द नाम बतबैत छथि — 'चन्द्रपालक लोक — धरनी महतो' (पूर्व
कबाड़ी) — सुरमणी देवी कहैत छथि 'कबाड़ी नहि, नामक हड्डी कीननिहार।' पुरान तौल-काँटा
लग कागचक रेशा भेटैत अछि, आ 'मूल प्रति सुरक्षित' लिखल एकटा कागचक टुकड़ा — सत्यव्रत
बुझैत छथि जे असली पेटी कतहु बाँचल भऽ सकैत अछि। मीरा रजिस्टरक तीन प्रति (चन्ना गाछी,
सत्यव्रत, आ एकटा विधवाक घर) राखबाक निर्णय लैत छथि — 'कमजोरी सभसँ सुरक्षित परदा होइत
अछि।' साँझमे बूढ़ मल्लाह बतबैत छथि जे धरनी महतो नदी पार 'पुरान तेतरिक घाट' क आधा
धँसल कोठी-बखारीमे राति पेटी ढोइत छल, जतय रातिमे लालटेन देखल जाइत अछि — अनन्या लिखैत
छथि 'तेतरि घाट: सम्भावित सी गोदाम।' मीरा राति जाँच रोकैत छथि — 'हम उजासमे जाएब।'
अध्यायक अन्तमे नदीक कगारपर गोहि तेतरि घाट दिस मुँह करि स्थिर रहैत अछि — सत्यव्रत
सचेत करैत छथि 'हम गोहिक इशारा नहि लिखब, हम मल्लाहक बयान लिखब।'
भोरे तेतरि घाट दिस पूरा गाम चलैत अछि। सत्यव्रत
मेहता नियम दोहरबैत छथि — 'घाट पर जे भेटत, ओकरा उठेबासँ पहिने देखल जाएत, देखलासँ
पहिने चिन्हित।' सुरमणी देवी नोनक पोटली राखैत छथि — नमीक पुरानताक जाँचक लेल। बाटपर
भारी पेटी घिसिटएबाक चिन्ह भेटैत अछि — 'ताजा नहि, मुदा बरखा बादक।' पुरान कोठी-बखारीपर
जंग लागल ताला भेटैत अछि। बूढ़ मल्लाह गवाही दैत छथि — पछिला मास राति दू बेर लालटेन
देखल गेल, नाव नहि लगल, 'पानि काटल गेल, कियो घाटसँ नहि, निचला धारसँ आयल।' पंचायतक
साक्षी सहित ताला खोलल जाइत अछि — भीतर गील कागच, पुरान बोरा, आ 'सी-१७' लाल खड़ियासँ
लिखल पेटी भेटैत अछि। पेटी खोललापर परत-दर-परत लिफाफा भेटैत छथि — नागेश्वर झाक मूल
बन्धक-पत्र, धरनी महतोक बयानक मसौदा, दू विधवाक जमीन-सहमति (एकहि हाथसँ बनल हस्ताक्षर)।
दू वृद्ध स्त्री अपन नाम आ अंगूठाक गलत वर्तनी पहचानैत छथि — अनन्या लिखैत छथि 'गलत
वर्तनी: नकली निकटता।' प्लास्टिकक डिब्बामे बूढ़ लोकक 'अकेला', 'बेटा बाहर', 'डर जल्दी'
सन शिकार-विवरण भेटैत अछि — आरुणि क्रोधित होइत छथि, मीरा स्पष्ट करैत छथि 'अकेलापन
अपराधक अवसर नहि, समाजक विफलता।' दराजमे आवाज-रिकॉर्डरक संग फोनक धमकीक तैयार वाक्य
('अहाँक आधार दुरुपयोगमे भेटल') भेटैत अछि। पाछाँक देबालमे लोहाक डिब्बा भेटैत अछि
— भीतर पाँच लाल कपड़ामे बान्हल बही: नाम-रकम, डर-संकेत, चिन्ह-कोड (क, ख, सी, गो,
इ — 'इ' = तेतरि घाट), 'मृत तैयार' लिखल नामक सूची, आ पाँचम बहीमे 'नब ध्वनि सूची तैयार,
अगिला खेप: नदी पार।' हरिचरण तिवारी पेटी खुजलाक बादे पहुँचि आपत्ति करैत छथि — सत्यव्रत
कहैत छथि 'तूँ देरीसँ आयलह, मुदा ठीक समय पर बजलह।' मीराक पुछलापर हरिचरण 'सी-१७ पेटी',
'मृत तैयार', 'नब ध्वनि सूची' तीनूपर चुप रहैत छथि — देविका चुप्पीक तीन रङ्ग (बचाव,
भय, सम्बन्ध) पहचानैत छथि। साँझमे कोठी-बखारी सामूहिक रूपसँ सील कएल जाइत अछि। रातिमे
चन्ना गाछी लग पाँच बहीक विवरण पढ़ल जाइत अछि, पीड़ितक निजता बचाकऽ। अध्यायक अन्तमे
नदी शान्त अछि, गोहि देखार नहि होइत — सुरमणी देवी कहैत छथि 'पेट फाटि रहल अछि, जे
बही बाहर आबि गेल, ओ पचत नहि।'
मीरा टोलीकेँ नदी पार जायबाक कहैत छथि, जुलूस
नहि — 'क्रमसँ पकड़ल जाएत।' सत्यव्रत मेहता कहैत छथि — 'ई लोक कागचक नकली प्रति बनबैत
रहल, आब आवाजक नकली उपस्थिति बनबैत अछि।' आरुणि 'ध्वनि-साक्ष्य' क श्रेणी बनबैत छथि
(देह, समय, क्रम, लेनदेन, मौन)। नाव पार करैत काल आरुणिक फोनपर अनचिन्ह कॉल आबैत अछि
— 'अहाँक नाम जाँचमे अछि, ककरो नहि कहू' — मीरा सबहक सोझाँ स्पीकरपर सुनबाक इशारा करैत
छथि। आरुणिक 'हमर पिता के?' प्रश्नपर आवाज चुप भऽ जाइत अछि — देविका लिखैत छथि 'परिवारक
नाम पर विराम: सूची अपूर्ण।' किनार पर मधुकान्त झा आ कमला देवीक घरमे बूढ़ी कानि कऽ
बतबैत छथि जे काल्हि नकली बेटाक आवाज आबि 'ककरो नहि कहियौ' कहलक — पति कहैत छथि 'स्वर
बेटाक जेकाँ, मुदा साँस ओकर नहि, हमर बेटा बात करैत बीच-बीचमे हँसैत अछि, ई आवाज सोझे
डरबैत छल।' रकम तीन बेरमे (छोट, मझोल, पूरा जमा-पूँजी) गेल — सत्यव्रत कहैत छथि 'विश्वासक
ताला पहिने छोट चाबीसँ खोलल जाइत अछि।' घरक पाछाँसँ भागय चाहैत एकटा युवक (नवल) पकड़ल
जाइत छथि, जकर जेबमे दू सिम आ 'माय कानत', 'बाप जल्दी टूटत' सन नोट भेटैत अछि — नवल
तीन बचावक सीढ़ी चढ़ैत छथि (अज्ञान, सीमा, दूरी)। नवल नदी पारक 'जनसेवा केन्द्र' मे
काज करैत छला — केन्द्र सील कएल जाइत अछि, जतय आधार-प्रति, पेंशन-खाता, आवाज-नमूना
('बेटा, पुलिस, बैंक, कस्टम, अदालत') भेटैत अछि। माइक्रोफोन लगक कागचपर 'माय, जल्दी
करू, हम फँसि गेल छी' लिखल भेटैत अछि — कमला देवी चीत्कार करैत छथि 'एहए कहलक!' मीरा
कहैत छथि 'आब ई वाक्य ओकर नहि रहल, आब ई प्रमाण अछि।' नवल स्वीकार करैत छथि — 'हम केवल
डेटा पठबैत छलहुँ' — सत्यव्रत कठोर उत्तर दैत छथि 'एतय डेटा नहि, घरक साँस पठाओल गेल।'
साँझमे केन्द्र सील। रातिमे कमला देवीक बेटाक असली आवाज मल्लाहक फोनपर परदेशसँ आबि
माताकेँ आश्वस्त करैत अछि। सुरमणी देवी नोनक पोटली माटिपर छिटकैत छथि — 'आवाजक नमी
सुखाउ।' अध्यायक अन्तमे बूढ़बा भूतक कान (मुँह नहि) चमकैत देखार होइत अछि — 'नदी पारक
आवाज पकड़ायल, असली गला एखन दूर।'
मीरा प्रश्न रखैत छथि — 'नकली गला तँ मशीन
बना सकैत अछि, मुदा सही घर, सही बुढ़ापा, सही जमीन-विवाद — ई सभ सूचना कतयसँ आयल?'
अनन्या लिखैत छथि — 'गला शहरक, नाम गामक, बीचमे दलालक पथ।' नरेश नामक जनसेवा-केन्द्र-कर्मी
काँपैत आबि स्वीकार करैत छथि जे दू बरख पहिने 'एम. सर्विसेज' नामक व्यक्ति सिस्टम मुफ्त
साफ करबाक बहानामे पुरान कागच स्कैन कऽ बिनु पूछने प्रति शहर लऽ गेल छल — रसीदपर 'मधुकरक
संगी' लिखल छल। भिखारी लाल नरेशक बैगमे 'ग्राम सम्पर्क सूची: वरिष्ठ नागरिक प्राथमिक'
नामक पन्ना पबैत छथि — सुरमणी देवी कहैत छथि 'एहि लोक केँ बुजुर्ग नहि, शिकार देखाइ
पड़ल।' शहर जाइबाक निर्णय होइत अछि, सुरमणी देवी गाममे पहरा दैत रुकि जाइत छथि। नरेशद्वारा
बतायल पतापर 'मित्र डेटा समाधान' (पहिने 'एम. सर्विसेज') नामक दफ्तर भेटैत अछि, जतय
भीतरसँ रिकॉर्ड आ जीवन्त आवाज दुनूक मिश्रण सुनाइ दैत अछि — 'अहाँक विरुद्ध वारंट जारी...'
बूढ़ मुवक्किल भीतरसँ आयल आवाजकेँ चिन्हैत छथि — 'हमरा कैद करनिहार गला एतय अछि।' भिखारी
लाल 'सी-ग्रुप: ग्रामीण वृद्ध' लिखल डिब्बा देखैत छथि — अदालतक 'सी-कक्ष' सँ मेल। भीतरसँ
अनुपस्थित मालिकक पहरेदार-जकाँ एकटा युवक निकलैत छथि, गोपनीयताक बहाना बनबैत छथि —
मीरा उत्तर दैत छथि 'गोपनीयता पीड़ितक अधिकार अछि, अपराधीक ढाल नहि।' बूढ़ मुवक्किल
साँसक क्रमसँ आवाज पहचानैत छथि। मेजक नीचाँ 'आवाज-बैच ३' आ 'ग्राम कथा संकेत' लिखल
रजिस्टर भेटैत अछि, गवाहक सोझाँ अस्तित्व दर्ज कएल जाइत अछि, मुदा खोलल नहि जाइत। स्थानीय
पुलिस पहिने 'साधारण साइबर मामला' कहि टारय चाहैत छथि, मुदा सत्यव्रत मेहताक क्रमबद्ध
विवरणसँ मामला 'संगठित नाम-लूट' सिद्ध होइत अछि। कम्प्यूटरपर 'चन्द्र २: पुरान फाइल
सक्रिय' पंक्ति भेटैत अछि — सत्यव्रत सावधान करैत छथि 'चन्द्र २ चन्द्रपाल भऽ सकैत
अछि, नहियो भऽ सकैत अछि, हम अनुमान केँ निर्णय नहि बनाएब।' साँझमे टोली गाम घुरैत अछि
— मीरा कहैत छथि 'शहरमे गला भेटल, देह आधा भेटल, छाह फेर चन्द्र नाम दिस गेल।' रातिमे
नदीक कगारपर गोहि एहि बेर मुँह शहर दिस, पूछार गामक कादोमे — 'अपराधक देह दू ठाम बँटल।'
अध्यायक अन्तमे कथाक अगिला दरबाजा 'चन्द्र २' बनि ठाढ़ होइत अछि।
अध्याय १६९ —
चन्द्र दूक दरबज्जा
'चन्द्र २' नाम राति भरि सभक मोनमे टँगल रहैत
अछि। मीरा कहैत छथि — 'जे अपराध अपन पुरान मुँह नुकाबय चाहैत अछि, ओ प्रायः आधा नाम
राखैत अछि, ताकि चिन्हारियो रहय आ बचावो।' देविका जब्त सूचीसँ 'चन्द्र सेवा कार्यालय'
नामक तेसर स्थान छाँटैत छथि, शहरक पुरान तरकारी-मण्डीक पाछाँ। भीतर बूढ़ लोकक भीड़,
आ एकटा बाबू फुसफुसाइत छथि — 'घरमे ककरो नहि कहब, नहि तँ काम रुकि जाएत' — सत्यव्रत
मेहता एकरा 'एकान्त निर्माण: अपराधक पहिल क्रिया' लिखैत छथि। अनन्या एकटा फाइल 'वृद्ध
सहायता, जमीन विवाद, परदेशी पुत्र' शीर्षकसँ देखैत छथि, जाहिमे 'भावनात्मक संकेत' खाँचा
(माय जल्दी कानत, विधवा जमीन पर असुरक्षित) भेटैत अछि। काउंटर पाछाँ बैसल चन्द्रमोहन
अपनाकेँ सेवाभावी बतबैत छथि, मुदा मीराक 'चन्द्र २' उल्लेखसँ पहिनहि प्रतिक्रिया दैत
छथि, जे संदेह जगबैत अछि। दराजमे मोहर, खाली स्टाम्प, आ दू मोबाइल भेटैत अछि, जाहिमे
सम्पर्क 'सी-ग्रुप', 'मधुकर', 'चन्द्र १' भेटैत अछि। पछिला कोठरीमे आवाज-रिकॉर्डर आ
'पुरान विश्वासक नाम प्रयोग' शीर्षकसँ 'बटुक बाबू, पण्डितजी, चन्द्रपाल काका, अदालत
बाबू' सूची भेटैत अछि — चन्द्रपालक नाम फोनक धमकीमे विश्वासक नकली मुद्रा बनि प्रयुक्त
होइत रहल छल। बाहर भीड़ जमा भऽ अपन-अपन ठगाइक कथा सुनबैत अछि — मीरा भीड़-निर्णय रोकैत
छथि। दराजक दोसर मोबाइलमे एकटा आवाज-संदेश भेटैत अछि — 'जकरा अदालत खाइत रहल, ओकरा
फोन जल्दी खाएत' — सत्यव्रत बुझैत छथि 'ई अपराध केवल नब तकनीकक नहि, पुरान अन्यायक
ब्याज अछि।' चन्द्रमोहन दबावमे स्वीकार करैत छथि — 'हम अकेला नहि, ऊपरसँ सूची अबैत
छल' — पुछलापर 'ऊपर के?' अन्ततः बजैत छथि 'चन्द्र १।' भिखारी लाल एकटा 'पुरान भरोसा-सूची'
नामक बही भेटबैत छथि, जाहिमे 'चन्ना गाछी क्षेत्र' लाल रेखासँ चिन्हित अछि — अनन्या
चौंकैत छथि 'ओ सभ हमरा सभकेँ पहिनहिसँ पढ़ि रहल छल।' मीरा बही सील करबैत छथि, आ कार्यालयपर
'जाँचाधीन' क पर्ची सटाओल जाइत अछि। साँझमे चन्ना गाछी लग सार्वजनिक पाठ होइत अछि
— 'अपराधक मुँह लोक होइत अछि, मुदा ओकर देह कागच, आवाज, डर, सेवा, पेंशन, अदालत आ बैंकसँ
बनैत अछि।' सुरमणी देवी नोन छिटकैत कहैत छथि — 'चन्द्र दू भेटल, आब चन्द्र एक ताकू।'
अध्यायक अन्तमे नदीमे गोहिक केवल आँखि चमकैत देखार होइत अछि — अनन्या लिखैत छथि 'चन्द्र
२ खुजल; चन्द्र १ एखन अन्हारक भीतर।'
मीरा सावधान करैत छथि — 'नामक खोल खोलबाक
चाही, नामक पूजा नहि।' सत्यव्रत मेहता 'पुरान भरोसा-सूची' मे 'पहिल छननी: न्याय-प्रतीक्षारत
परिवार' पढ़ैत छथि — 'डिजिटल अरेस्टक असली हथकड़ी मोबाइलमे नहि, पुरान डरमे अछि।' चन्द्रमोहन
स्वीकार करैत छथि जे सूची, आवाज-नमूना, कहबाक पाँति सभ बाहरसँ अबैत छल, ओ पूछैत नहि
छला — भिखारी लाल कहैत छथि 'जे नहि पूछैत, ओ उत्तरक भागीदार बनैत अछि।' बहीमे एकटा
पातपर केवल चारि शब्द भेटैत अछि — 'चन्द्र १: पितृ-स्वर' — सत्यव्रत बुझैत छथि जे ई
कोनो व्यक्ति नहि, 'पिता, काका, बाबू, पण्डित, अदालत' सन शब्दक आवाजी वेशभूषा अछि।
बहीमे पता भेटैत अछि — 'पुरान टाइपिंग गल्ली, कमरा सात' — जतय वृद्ध टाइपिस्ट मोहनलाल
झा भेटैत छथि, टेबलपर मोहर, स्कैनर, माइक्रोफोन। टेबलपर 'माताक मोन पर दबाव: पाँच चरण'
शीर्षकवाला पन्ना भेटैत अछि (अकेला कर, पुरान केस मोन करा, पुत्रक नाम लऽ, अधिकारक
आवाज दे, तुरन्त धन माँग) — देविका कहैत छथि 'ई तँ अपराधक पाठशाला अछि।' आरुणि कमला
देवीक बयान पढ़ि सुनबैत छथि, मोहनलाल टूटि जाइत छथि — 'हम नहि जनैत छलहुँ जे लोक एतेक
टूटि जाइत अछि।' दराजसँ लाल फाइल 'सी-एक' भेटैत अछि — भीतर पुरान पण्डितक प्रवचन, अदालतक
घोषणा, बैंक-प्रबन्धकक बोली, आ चन्द्रपालक पुरान जनसभा-भाषणक अंश — 'चन्द्र १' क अर्थ
स्पष्ट होइत अछि: पुरान अधिकारक आवाज सभक मिश्रित मुखौटा। सत्यव्रत कहैत छथि — 'चन्द्रपाल
जीवित हो अथवा मृत, ओकर आवाजक प्रताप एखनहुँ लोक केँ बान्हि रहल अछि।' मोहनलाल कहैत
छथि — 'नाम बिकैत अछि बाबू, जे नाम पर लोक माथ झुकबैत अछि, ओकर स्वर मिलाबयमे बेसी
दाम भेटैत अछि।' मीरा उत्तर दैत छथि — 'प्रतिष्ठा जखन अन्यायक ढाल बनि जाय, तखन ओ मृतकसँ
सेहो खतरनाक होइत अछि।' मोहनलाल अन्ततः स्वीकार करैत छथि जे चन्द्रमोहन, बैंक दलाल,
पुरान मोहरनवीस, आ 'मधुकर बाबू' क बीच जाल चलैत छल, आ मधुकर कहैत छला 'पुरान गाछीक
क्षेत्र पहिने' — डोरी फेर चन्ना गाछी दिस घुरैत अछि। साँझमे कमरा सात सील होइत अछि,
मुदा मीरा जनताक सोझाँ पूरा अपराध-पद्धति पढ़ि सुनबैत छथि। सुरमणी देवी कहैत छथि —
'जे मन्त्र बुझल भऽ जाय, ओकर डर आधा मरि जाइत अछि' — ठूँठपर नाम नहि, चेतावनी टाँगल
जाइत अछि। कमला देवी आ अनेक स्त्री सामूहिक रूपसँ अपन-अपन ठगीक कथा साझा करैत छथि
— 'डिजिटल अरेस्टक जाल लोक सभक सामूहिक बोलीमे फाटय लागल।' सत्यव्रत लिखैत छथि — 'समुदाय
जँ सुनय लागय, तँ झूठक स्वर फाटि जाइत अछि' — मीरा जोड़ैत छथि 'सुननाइ सुरक्षा अछि।'
अध्यायक अन्तमे नदीमे गोहि चन्द्रमाक प्रतिबिम्ब काटैत अछि, टूटैत-जुड़ैत — अनन्या
लिखैत छथि 'चन्द्र एक लोक नहि, अधिकारक नकली प्रकाश अछि, ओकर खोल खुजल, मुदा असली राति
एखन बाँकी।'
अध्याय १७१ —
चन्ना गाछीक अदृश्य अदालत
मीरा घोषणा करैत छथि — 'एहि ठाम कोनो सरकारी
फैसला नहि होएत, नाम सुनल जाएत, डर सुनल जाएत, जे बाजय नहि चाहय, ओकर मौन सेहो दर्ज
होएत।' अनन्या ठूँठक जड़ि लग लाल सूतक घेरा बनबैत छथि, तीन पाथर (नाम, डर, गवाही) राखैत
छथि। कमला देवी पहिल गवाही दैत छथि — 'अपराधी हमरासँ मौन माँगने छल, बेटाक सुरक्षा
नहि' — 'मौन ठगक पहिल कोठरी।' किसान लक्ष्मण यादव जमीन-नक्शाक बदलावक बात कहैत छथि
— 'कागचमे जखन धरती घटैत अछि, किसानक छाती सेहो घटैत अछि।' परदेशी युवक कहैत छथि —
'हम मायकेँ फोन कम करैत छलहुँ, ठग ओकरा फोन बेसी केलक, घरक असली आवाज दूर होइत अछि
तँ नकली आवाज ओकर जगह घुसि जाइत अछि।' पुरान मोहरनवीस शिवनारायण मिश्र स्वीकार करैत
छथि जे ओ मोहनलालक संग धमकी-नमूना लिखैत छला — ओ प्रायश्चित्तस्वरूप 'बचाव-पत्र' (लोकभाषामे
सुरक्षा-निर्देश) लिखबाक प्रस्ताव दैत छथि। एकटा नाम-अज्ञात घूँघटधारी स्त्री कहैत
छथि — पतिक मृत्युक बाद बैंक-दलाल दबाव देलक 'हस्ताक्षर करू, नहि तँ बेटीक विवाह रुकत'
— बच्चा सभ नामक जगह 'देहरी पर दबाव' लिखैत छथि। देविका कहैत छथि — 'कतेको स्त्रीक
अपराधक अभिलेखमे नाम नहि, केवल अंगूठा रहैत अछि, असलमे ओ अंगूठा दबावक छाप होइत अछि।'
आरुणि अपराधक पद्धति चार शब्दमे संक्षेपित करैत छथि — एकान्त, अधिकार, हड़बड़ी, मौन
— 'एहि चारिक जोड़सँ गोहिक मुँह बनैत अछि।' सत्यव्रत मेहता घेराक भीतर आबि कहैत छथि
— 'समाजक बेर-बेर दोहराओल भय स्वयं प्रमाणक प्रारम्भ अछि।' भिखारी लाल अपन चाबी लाल
सूतमे बान्हि ठूँठपर टाँगैत छथि — 'ई चाबी फाइलक नहि, सुननाइक।' साँझमे मधुकर बाबूक
नाम फेर उठैत अछि — पंद्रह बरख पहिने गामक सर्वेमे आयल, चन्द्रपालक पुरान लोकक संग
देखल गेल छला — मीरा गवाही आ अफवाहमे भेद रखबाक नियम दोहरबैत छथि। अनन्या तीन रंगक
धागा बाँटैत छथि — लाल (स्वयं देखल), पीयर (सुनल), कारी (डर/अनुमान) — साँझ धरि 'लाल
कम, पीयर बेसी, कारी सभसँ बेसी' — देविका कहैत छथि 'हमर समाजमे प्रमाणसँ बेसी डर जमा
अछि।' कमला देवी घर जाइत काल मोबाइल खुल्ला हाथमे राखैत छथि — 'आब जँ फोन पर डर आओत,
हम पहिने नामक पहरुआ केँ बजाएब।' सत्यव्रत रातिमे लिखैत छथि — 'कोनो फैसला नहि, मुदा
भयक व्याकरण खुजल, कोनो न्यायाधीश नहि, मुदा सामूहिक कान।' अध्यायक अन्तमे चिरई ठूँठपर
पीयर धागा कारी धागाक बीच फँसा दैत अछि — गोहि जलमे स्थिर रहैत अछि, नामक उजासमे ओकर
अन्हार घटैत जकाँ बुझाइत अछि, मुदा नदी अखनो शान्त नहि भेल अछि — मधुकर बाबूक छाह स्पष्ट
दिशामे बढ़ैत अछि।
दोसरा दिन गिट्ठऽ-पाठ शुरू होइत अछि। मीरा
तीन श्रेणी स्पष्ट करैत छथि — लाल (आँखिसँ देखल), पीयर (कानसँ सुनल), कारी (भीतरक डर)।
अनन्या तीन टोकरी राखैत छथि — 'गिट्ठऽ तखन खोलब जखन बाजनिहार स्वयं कहत जे आब डर ढीला
भऽ गेल।' आरुणि पहिल लाल गिट्ठऽ (लक्ष्मण यादवक खेतक नाप) पढ़ैत छथि — कागच सभ आपसमे
बिरोधाभासी छथि — सत्यव्रत मेहता कहैत छथि 'अदालतमे ई तुलना बरखों बाद होइत अछि, समाजमे
ई आइ भऽ सकैत अछि।' दोसर लाल गिट्ठऽ (अस्पताल-भर्ती बूढ़ स्त्रीक अंगूठाक बदनामी) मे
तारीख मेल खाइत अछि, मुदा समय अलग — 'एहि गिट्ठऽमे अपराधक छाह गाढ़ अछि।' पीयर गिट्ठऽ
बेसी अछि — मधुकर बाबूक सर्वे-यात्रा, चन्द्रपालक लोकक संग देखल जायब आदिक सुनल कथा
— मीरा हर कथनक पाछाँ पुछैत छथि 'अहाँ देखलहुँ? के कहलक? तारीख मोन अछि?' शिवनारायण
मिश्र आइ अपन 'बचाव-पत्र' लऽ आबैत छथि — सरल भाषामे सुरक्षा-निर्देश (ककरो नहि कहू
सुनितहि दोसरा केँ कहू, तुरन्त पाइ माँगय तँ रोकू, असली थानासँ अलग सत्यापन करू)। कमला
देवी जोड़ैत छथि — 'माय सभ अपन बेटा-बेटीकेँ पहिनहि गुप्त संकेत-शब्द बताबथि।' कारी
गिट्ठऽ सभमे केवल छाह, कोनो तारीख-नाम नहि — एकटा युवक कहैत छथि 'हमरा कोनो फोन नहि
आयल, मुदा पुलिसक नाम सुनिते देह काँपैत अछि' — मीरा कहैत छथि 'ई व्यक्तिगत डर नहि,
इतिहासक बाँचल काँपनि अछि।' सत्यव्रत लिखैत छथि — 'राज्यक भाषा जखन भय बनि जमा होय,
तखन अपराधी ओकर नकली छाह बेचैत अछि।' भिखारी लाल धूरिक उपमा दैत छथि — 'कारी गिट्ठऽ
सेहो धूरि जेकाँ अछि, धीरेसँ झाड़ब, झपट्टा मारब तँ अक्षर उड़ि जाएत।' मीरा 'डरक नक्शा'
बनाबय क निर्णय लैत छथि। एकटा छोट नेना फुलेसर पुछैत अछि — बाबूजीक 'पढ़ू नहि तँ मजदूरी
कर' धमकीक गिट्ठऽ कोन रंगक? — देविका कहैत छथि 'ई कारी सेहो, लाल सेहो।' साँझसँ पहिने
वृद्ध पंचायत-सेवक रामकेवल पासवान पुरान पंजी लऽ आबैत छथि — जाहिमे 'मधुकर मिश्र, विशेष
सर्वे सहायक' क साफ हस्ताक्षर, पन्द्रह बरख पुरान — रामकेवल बतबैत छथि जे ओ सर्वे बूढ़-विधवा-परदेशी
परिवार सभपर निशान लगबैत छल। मीरा पंजीक प्रतिलिपि बनबैत मूल सुरक्षित रखैत छथि। अनन्या
लाल धागाक नव भारी गिट्ठऽ बाँधैत छथि — 'आब मधुकर बाबू छाह नहि, पन्ना पर प्रवेश कऽ
गेलाह।' अध्यायक अन्तमे गोहिक अस्थिर चालि नदीमे देखार होइत अछि, लाल सूत काँपैत अछि
टूटैत नहि — सत्यव्रत लिखैत छथि 'लाल सत्यक आरम्भ, पीयर स्मृतिक बाट, कारी भयक खदान...
तीनूकेँ मिलाओल बिनु अपराधी पकड़ल नहि जाएत।' मधुकरक नामक पन्ना-प्रवेशसँ नव खतराक
संकेत — जकर नाम पन्ना पर आबि गेल, ओ पन्ना गुम करबाक प्रयत्न अवश्य करत।
रामकेवल पासवान पंजी थैलीमे सुरक्षित लऽ आबैत
छथि। मीरा घोषित करैत छथि — 'आइ गवाही नहि, पहरा पहिने... तीन प्रतिलिपि बनत।' सत्यव्रत
मेहता खाली लिफाफापर लिखैत छथि — 'रामकेवल पंजी: मूल देखल, प्रतिलिपि बनल, पहरा आरम्भ।'
भिखारी लाल अभिलेख-सम्भारक विधि सिखबैत छथि। पंजीमे 'विशेष ध्यान' शब्दक कातमे घर-नाम,
खेत-संख्या, मुकदमाक स्थिति, विधवा-बूढ़-कर्जदारक निशान भेटैत अछि। रामकेवल बतबैत छथि
— 'मधुकर बाबू कहने छलाह — सरकारी सुविधा पहुँचेबाक लेल... बादमे लाभ नहि, नोटिस भेटल,
फोन, बन्धकक डर।' देविका लिखैत छथि — 'सुविधाक सूची जँ पहरा बिनु बनत, तकरा अपराधी
हथियार बना सकैत अछि।' सत्यव्रत पंजीक तारीख अदालतक फाइलसँ मिलाबय लगैत छथि। नीलमणि
नामक युवक कम्प्यूटर-स्कैनक प्रस्ताव रखैत छथि, पासवर्ड-सुरक्षासहित। दुपहरमे चन्द्रपालक
लोक ध्रुवेश आबि पंजी पंचायत-कार्यालयमे जमा करबाक दबाव दैत छथि — मीराक प्रश्न-शृंखला
सँ ओकर आग्रह टूटि जाइत अछि। ध्रुवेश हाथ बढ़बैत छथि, भिखारी लाल रोकैत छथि — 'कागच
हाथ लगाबयसँ पहिने नाम लिखू।' अनन्या घोषित करैत छथि — 'जे पन्ना पर हमर नाम, हमर जमीन,
हमर अंगूठा, हमर डर लिखल अछि, ओकर पहरा हमर अधिकार' — भीड़ 'हमर अधिकार' दोहराबैत अछि।
ध्रुवेश धमकीसहित विदा होइत छथि — 'रातिमे कागच बचा कऽ राखू।' मीरा तुरन्त तीन-स्थान
पहराक व्यवस्था करैत छथि। रातिमे मध्यरातिमे एकटा अनजान छाह देविकाक देबाल लग सरकैत
अछि — फुलेसर नामक नेना कंकड़-संकेत दैत छथि, भिखारी लाल आ अनन्या-आरुणि दौड़ैत छथि।
छाह भागि जाइत अछि, मुदा एकटा धमकी-पर्ची छोड़ि जाइत अछि — 'पुरान बात खोलब, तँ नब
केस बनत।' सत्यव्रत एहि पर्चीकेँ धमकीक संग स्वीकारोक्ति सेहो मानैत छथि। मीरा कहैत
छथि — 'धमकी प्रमाणक शत्रु नहि, प्रमाणक छाह अछि, हम लिखि लेलहुँ तँ ई अपराधीक पएरक
निशान बनत।' अध्यायक अन्तमे भोर होइत पंजी सुरक्षित बचि जाइत अछि — मूल, प्रति, पर्ची
सभ सुरक्षित, पहरुआ थाकल मुदा सोझ — पहरा केवल कागचक नहि, स्मृति, साहस, आ समुदायक
नव जन्मक छल।
अध्याय १७४ —
अदृश्य अदालतक चौखट
चन्ना गाछीक ठूँठ चारूकात घेरा बनैत अछि,
लोक बिनु पुकारे जूता खोलि प्रवेश करैत अछि। अनन्या खाली पन्ना राखैत छथि — 'एहि पन्ना
पर आइ ओ बात लिखल जाएत जे कागचमे छल, मुदा कागच बनि नहि सकल।' आरुणि दस पाथर सजबैत
छथि — नाम, देह, जल, जमीन, कागच, डर, मौन, प्रतीक्षा, फाँस, स्मृति। पुतोहु सोना बरखों
'हाजिर नहि' लिखल जाइत रहलीह जखन कि ओ प्रत्येक तारीखपर उपस्थित छलीह — 'हम उपस्थित
छलहुँ, अनुपस्थित केवल ओ लोक छल जे हमरा देखबाक लेल कुर्सी पर नहि छल।' मीरा एकरा
'देहक उपस्थिति' लिखैत छथि। बूढ़ मुवक्किल भोलाराम तेइस बरखक प्रतीक्षाकेँ पारिवारिक
घटनाक्रमसँ जोड़ि सुनबैत छथि — 'फैसला तँ हमरे देह पर लिखल गेल।' एकटा युवक अपन बाबूजीक
डिजिटल-अरेस्ट कथा सुनबैत छथि — देविका लिखैत छथि 'आवाजक नकली मोहर।' 'मौन काकी' नामक
बुजुर्ग स्त्री अपन नाम तीन बेर सरकारी कागचमे गलत लिखायब बतबैत छथि — भीड़ ओकर सही
नाम मिलिकऽ तीन बेर दोहरबैत अछि — मीरा लिखैत छथि 'नामक सुधि, न्यायक पहिल सीढ़ी।'
रेकर्ड-घरक लिपिक रामबल्लभ अपन गुप्त नोटबुक पाथरपर राखि देत छथि — 'नाम लिखू, मुदा
डर सेहो लिखू' — अनन्या लिखैत छथि 'लिपिक रामबल्लभ — डरल, मुदा उपस्थित।' चन्द्रपालक
संगी एकटा नामहीन व्यक्ति कानूनी वैधताक प्रश्न उठबैत छथि — सत्यव्रत मेहता उत्तर दैत
छथि 'कानूनी मूल्य बादमे देखब, एखन मनुष्यता मूल्य गनैत अछि' — व्यक्ति अपन नाम कहबासँ
इनकार करैत छथि, मीरा एकरा 'अनाम आपत्ति — मोहरक भरोसा, मनुष्यक अविश्वास' कहैत छथि।
साँझमे अनन्या लिखैत छथि — 'आइक कार्यवाही समाप्त नहि, स्थगित नहि, लोकक स्मृतिमे सुरक्षित'
— 'नाम' वाला पाथर गाछीक जड़ि लग स्थायी पहरुआक रूपमे छोड़ल जाइत अछि। रातिमे भोलाराम
पाछाँ मुड़ि पाथरपर हलुक उजास देखैत छथि। अध्यायक अन्तमे रामबल्लभक नोटबुकक पहिल पन्ना
हवासँ खुजि जाइत अछि, जाहिमे बटुकनाथ हरिहरनक वास्तविक मोहरबाहकक नाम भेटैत अछि — अदृश्य
अदालत आब पीड़ितक कथा सुनबसँ आगू बढ़ि अपराधक घरक दरबाजा खटखटायबाक दिशामे बढ़ैत अछि।
रामबल्लभक नोटबुकसँ भोरे 'दीनबंधु झा, मोहरबाहक'
नाम भेटैत अछि, संग 'बटुकनाथ हरिहरनक निजी मोहर, बन्धक-पत्र... सूचीसँ सम्बद्ध।' मीरा
सावधानी बरतैत छथि — 'नाम भेटल अछि, आरोप नहि, एखन सुननाइ होएत, हल्ला नहि।' सत्यव्रत
मेहता दीनबंधुकेँ मोन करैत छथि — पातर, कम बजनिहार, कपड़ाक थैलीमे मोहर आ स्याही ढोनिहार।
अनन्या 'मोहरबाहकक भूमिका' पृष्ठ खोलि तीन श्रेणी बनबैत छथि — देखल, सुनेल, जाँचल।
कमला देवी गवाही दैत छथि — देवरक बन्धक-पत्रपर अंगूठा, संग दीनबंधुक लाल मोमक मोहर,
जकरा तखन 'सरकारी' मानि लेल गेल छल। रामकेवल पासवानक पंजीमे 'विशेष ध्यान' क कातमे
अधछाप मोहर भेटैत अछि — सत्यव्रत कहैत छथि 'अधछाप बेसी बोलैत अछि, किएक तँ पूरा मोहर
वैधता देखबैत अछि, अधछाप चोरीक जल्दी।' दीनबंधुक बेटा शशिभूषण आबि अपन पिताक नाम पर
आपत्ति करैत छथि, मुदा मीराक स्पष्टीकरणसँ शांत भऽ पिताक बचल सामान (कपड़ा, मोहर-पैड,
पीतलक मोहर, डायरी) अनैत छथि — 'बाबूक मरलाक बाद ई सभ कोठरीमे पड़ल छल... नाम सुनि
लऽ आएलहुँ।' पीतलक मोहरपर 'हरिहरन सेवा निकेतन' क आधा आकार भेटैत अछि। डायरीमे तारीख,
नाम, संकेत ('लाल', 'कारी', 'तीन प्रति', 'बी. ह.', 'च. पा.') भेटैत अछि — मीरा फुसफुसाहटकेँ
प्रमाण नहि, दिशा मात्र मानैत छथि। आरुणि डायरीक तारीख रामकेवलक पंजीसँ मिलाबैत छथि
— कतेको संयोग मेल खाइत अछि। नीलमणि स्कैनक व्यवस्था करैत छथि। ध्रुवेश फेर आबि शशिभूषणकेँ
धमकाबय चाहैत छथि — 'पुरान सामान बेचि देलह तँ काज चलत, ई सभ लोक तोहर बाबूकेँ बदनाम
करत' — मीरा शशिभूषणकेँ बल दैत छथि — 'बदनामी ओहि पर होइत अछि जे सत्य नुकाबय।' शशिभूषण
मोहरक डिब्बा मीराकेँ सौंपैत छथि — 'बाबू जँ केवल औजार छलाह, तकरो लिखू, जँ जानि कऽ
केलनि, तकरो लिखू, मुदा झूठ नहि लिखू।' ध्रुवेशक धमकीपर सत्यव्रत उत्तर दैत छथि — 'स्मृति
कानून-विरुद्ध नहि होइत अछि... डरब अपराधक पुरान तरीका अछि' — भिखारी लाल ध्रुवेशक
नाम आगन्तुक सूचीमे लिखि लैत छथि। साँझ धरि दीनबंधुक मोहरक प्राथमिक पाठ पूरा होइत
अछि — कोनो निर्णय नहि, केवल प्रश्न (मोहर कतेक कागचपर लगल? बी.ह. आ च.पा. के?) सुरक्षित
रखल जाइत अछि। अनन्या 'मोहर' नामक नव पाथर राखैत छथि — 'नाम मनुष्यक होइत अछि, मोहर
विश्वासक, जखन मोहर धोखा दैत अछि, तखन मनुष्य अपन नामो गमाबय लगैत अछि।' अध्यायक अन्तमे
भोरसँ पहिने दीनबंधुक डायरीक एकटा पन्ना हवासँ खुजि जाइत अछि, जाहिपर केवल दू शब्द
— 'अन्तिम सूची' — बटुकनाथ हरिहरनक सेवा-समारोहक तिथिसहित, जखन गरीब परिवारक नाम मंचपर
पढ़ल गेल छल।
अध्याय १७६ —
सेवा-समारोहक अन्हार
'अन्तिम सूची' पन्ना चन्ना गाछी लग खोलल जाइत
अछि — नामक कातमे 'लाभार्थी', 'प्रार्थी', 'रोकू', 'दू प्रति' सन संकेत भेटैत अछि।
भोलाराम पछतबैत छथि — ओ समारोहमे ताली बजौने रहथि, आब ओ ताली काँटा जकाँ चुभैत अछि।
मीरा कहैत छथि — 'सेवा जँ कागचक बाटे जमीन, नाम आ अधिकार निगलय, तँ ओकरा सेवा नहि कहल
जा सकैत।' सत्यव्रत मेहता डायरीक तारीख पंजीसँ मिलाबैत छथि — समारोहक सप्ताहमे असामान्य
संख्यामे प्रतिलिपि तैयार भेल छल। रामबल्लभ लिपिक स्वीकार करैत छथि जे मंच पाछाँ कागचक
पृष्ठ बदलल जाइत छल — 'दीनबंधु झा मोहर लगबैत छलाह, चन्द्रपाल सूची जाँचैत छल।' कमला
देवी समारोहक नकली पदक, प्रमाण-पत्र, आ दुइ फोटो अनैत छथि, जाहिमे बटुकनाथ हरिहरन माला
पहिरने, कमला देवीक देवर अँगूठा लगबैत देखार होइत छथि। नीलमणि फोटोकेँ सम्मानसहित दस्तावेजीकृत
करैत छथि। भिखारी लाल मंचक चादरकेँ अभिलेख-घरक बोरामे देखल होयबाक स्मरण करैत छथि
— टोली दू भागमे बँटि जाइत अछि। दोपहरमे लाल किनारीक मटमैला चादर भेटैत अछि, जाहिपर
मोमक दाग, स्याहीक खसरा, आ अँगुरीक चिह्न — सत्यव्रत कहैत छथि 'ई कचरा नहि, अपराधक
मंचक त्वचा अछि।' भोलारामक पत्नी शान्ति गवाही दैत छथि — स्त्री सभकेँ अलग पाँतिमे
राखि 'महिला सहायता योजना' कहि अँगूठा लगाओल गेल, बादमे कागच घर नहि भेटल। मीरा कहैत
छथि 'जतय स्त्रीक हस्ताक्षर बिनु पढ़ने लेल जाए, ओतय दान नहि, कब्जाक बाट खुलैत अछि।'
शशिभूषण दीनबंधुक डिब्बाक तलीसँ एकटा पर्ची अनैत छथि — 'मंच-पठनक बाद मूल बदलू, बी.ह.
सँ संकेत भेटत।' सत्यव्रत कहैत छथि — 'मूल बदलबाक निर्देश अपराधक ढाँचा देखबैत अछि।'
अनन्या नव शीर्षक 'सार्वजनिक वाचन आ निजी अभिलेख' बनबैत छथि। ध्रुवेशक दू लोक साँझमे
गाछीक बाहर मोटरसाइकिलपर घूमैत रहैत छथि — सोना समय आ विवरण लिखि लैत छथि। रातिमे नाम-मिलान
होइत अछि — दानक भाषा आ कब्जाक भाषा एकहि तारीखपर संग-संग चलैत रहल भेटैत अछि। भोलाराम
कहैत छथि — 'हमरा नाम मंचपर पढ़ि कऽ हमर कागचक मुँह बन्द कएल गेल।' अनन्या पाथरपर
'मंचक उजास' लिखैत छथि — 'उजास लिखब, जाहिसँ लोक देखए जे कखन-कखन उजासे अन्हारक काज
करैत अछि।' शशिभूषण पर्चीपर हस्ताक्षर कऽ 'हम स्वयं सौंपैत छी' लिखैत छथि — मीरा कहैत
छथि 'जकर घरमे अन्हार भेटए, ओ जँ दीपक लऽ बाहर आए, तकरा गवाहीदार कहब, अपराधी नहि।'
अध्यायक अन्तमे रातिमे हवा डायरीक नव पन्ना पलटैत अछि, जाहिपर केवल एक पाँति — 'जिनका
मंचपर नाम देल, हुनका घरसँ कागच लिअ' — अगिला दिन घर-घर चलबाक तैयारीक संकेत।
मीरा घोषित करैत छथि — 'जे नाम मंचपर पढ़ल
गेल, से नाम आइ अपन घरमे सुनल जाएत... मंचक आवाज आ घरक कागचक मिलान बिनु फैसला नहि।'
अनन्या तीन टोली बनबैत छथि — 'सत्य खोजबाक नामपर हम सभ दोसराक निजता नहि लूटब।' पहिल
घरमे भोलारामक पत्नी शान्ति पीतल डिब्बासँ 'स्वेच्छा सहमति' लिखल कागच निकालैत छथि,
जखन कि ओ केवल 'महिला सहायता योजना' पर अँगूठा देने रहथि — 'सहायता कहल, सहमति लिखल।'
दोसर घरमे बूढ़ी सुभद्रा झाक कागचपर 'सम्पूर्ण अधिकार सहित सहमति' लिखल भेटैत अछि
— सत्यव्रत मेहता कहैत छथि 'कानूनक भाषा जखन अन्हारमे पढ़ल जाए, तखन ओ हथियार बनि जाइत
अछि, अँगूठा सच अछि, ओकरासँ बनाओल अर्थ झूठ भऽ सकैत अछि।' तेसर घर चमरू महतोक — नाम
चार रूपमे भिन्न-भिन्न कागचमे भेटैत अछि — आरुणि 'नाम-भ्रम' पन्ना खोलैत छथि। मीरा
दोहरबैत छथि — 'नहि बुझल कागचपर अँगूठा देनाइ अपराध नहि, मजबूरीक प्रमाण अछि।' दीनबंधुक
घरसँ बुलावा आबैत अछि — विधवा रागिनी देवी पहिल बेर सार्वजनिक स्वीकार करैत छथि 'दीनबंधु
सभ नहि बुझैत छलाह... अन्तिम दिन सभ ओ डेरायल छलाह' — तकियाक नीचाँसँ एकटा अधूरा-हस्ताक्षरवाला
पन्ना निकालैत छथि — 'मूल ऊपर राखू, प्रतिलिपि नहि देब।' रागिनी देवी गहन बात कहैत
छथि — 'बाबूक दोष जतेक अछि, ओतेक लिख, जतेक डर छल, सेहो लिख।' अगिला घरमे ललित नामक
पुरान स्वयंसेवक विरोध करैत छथि, बादमे स्वीकार करैत छथि जे 'सम्पूर्ण अभिलेख आयोजन
समितिक पास सुरक्षित रहत' क आदेश चन्द्रपालक छल। सत्यव्रत कहैत छथि — 'अपराध व्यक्ति
मात्र नहि, पद्धति बनि रहल अछि।' साँझमे टोली गाछी लग घुरैत अछि, बीचमे खाली जगह छोड़ल
जाइत अछि — चमरू महतोकेँ बीचमे बैसाओल जाइत अछि — 'हम तँ एके लोक छी, कागचमे हम चार
टुकड़ा भऽ गेलहुँ।' मीरा सात-बिन्दु सार पढ़ैत छथि। भिखारी लालक प्रश्नपर रामबल्लभ
लिपिक 'ऊपरक कोठरी' क रहस्य खोलैत छथि — पुरान अदालतक ऊपरी कमरा, जतय बन्द फाइलक बक्सा
राखल जाइत छल, चाबी सदिखन चन्द्रपालक लोक लग रहैत छल। मूल कागच सभ अनुमति-प्रति राखिकऽ
मालिककेँ वापस कएल जाइत अछि — मीरा कहैत छथि 'कागचक रक्षा पहिने ओकर मालिकक हाथमे होएत।'
अध्यायक अन्तमे अनन्या रजिस्टरमे नव शीर्षक खोलैत छथि — 'ऊपरक कोठरी' — कथाक अगिला
दिशा।
'ऊपरक कोठरी' क खबरि गाममे आगिक जकाँ पसरैत
अछि — पुरान अदालतक छत लगक बन्द कमरा। भिखारी लाल कहैत छथि — 'जे चाबी रोज झनझनाइत
छल, से लोककेँ भरोसा दैत छल, जे चाबी चुप राखल गेल, से असल दरबाजा खोलैत छल।' मीरा
नियम राखैत छथि — 'कोठरी खोलब, मुदा कोठरी लूटब नहि।' दरबाजापर तीन मोहरक निशान (न्यायालय,
तहसील, निजी सेवा-समिति) भेटैत अछि। पंच-साक्षी सहित ताला तोड़ल जाइत अछि, कुंडी जंग
छोड़ि जाइत अछि। भीतर लोहाँक बक्सा, संदूक, गट्ठर भेटैत अछि — रैकपर 'समारोह अभिलेख',
'स्वेच्छा पत्र', 'मूल प्रतिलिपि' सन पर्ची। पहिल बक्सामे 'सम्पूर्ण अधिकार हस्तान्तरण'
नामक अलग पन्ना, जकर अँगूठाक दाग मूल हस्ताक्षरक स्थानसँ मिलाओल गेल छल — मीरा कहैत
छथि 'एहि ठाम अँगूठा नहि बोलि रहल, ओकरासँ झूठ कहल गेल अछि।' रामबल्लभ लिपिक स्वीकार
करैत छथि जे 'ऊपरक कोठरीक रजिस्टर चन्द्रपाल लग रहैत छल।' दोसर संदूकमे फोटो भेटैत
अछि, जाहिमे कमला देवीक हाथक कागचपर 'सहायता स्वीकृति' लिखल छल, मुदा फाइलमे 'अधिकार-त्याग'
— फोटो साक्षी बनि सोझाँ आबैत अछि। तेसर गट्ठरमे लाल सूतसँ बान्हल स्त्री-आवेदन ('पति
अनुपस्थित', 'विधवा', 'अशिक्षित' चिन्हित) भेटैत अछि — 'बुझा देल गेल' लिखल पन्नापर
नाम नहि, संक्षिप्ताक्षर मात्र — आरुणि कहैत छथि 'ई अनुवाद नहि, आवाजक अपहरण छल।' चारिम
बक्सामे 'विशेष सुरक्षित अभिलेख' नामक रजिस्टर भेटैत अछि, जाहिमे नाम कोडमे मेटाओल
गेल छल — रामबल्लभ कोड-सूची भेटबैत छथि (क=कमला, उ=उज्ज्वला, वि=विधवा समूह, च=चमरू-पाँति)।
बाहर ध्रुवेशक लोक हलचल मचाबैत छथि, मुदा शान्ति-सुभद्रा-रागिनी तीन वृद्ध स्त्री सीढ़ीपर
बैसि रास्ता रोकि दैत छथि। सत्यव्रत मेहता घोषणा करैत छथि — 'कोनो वस्तु बाहर नहि जाएत,
जाधरि मालिक, साक्षी आ सार्वजनिक सूची तैयार नहि भऽ जाएत।' दोपहरमे एकटा डिब्बामे तीन
मोहर (सेवा-निकेतन, तहसीलक नकली, खाली रबरक टुकड़ा जाहिमे नाम बदलल जा सकैत छल) भेटैत
अछि। एकटा धुँधल पन्नापर 'बटुक बाबूक निर्देश' — 'सार्वजनिक सम्मान', 'कागच सुरक्षा',
'प्रतिलिपि रोकू', 'चन्द्र... देखत' — मीरा दस्ताना पहिरि सावधानीसँ संभारैत छथि। साँझ
धरि सभ वस्तु तीन श्रेणीमे बाँटल जाइत अछि। अनन्या घोषित करैत छथि — 'ऊपरक कोठरीमे
घर-घरक हेरायल आवाज भेटल अछि।' शान्ति कहैत छथि — 'हमर अँगूठा आब असगर नहि।' अध्यायक
अन्तमे सत्यव्रत कहैत छथि — 'ऊपरक कोठरी खुलल, मुदा आब ऊपरक रास्ता खोलबाक अछि — तहसील,
बैंक, रजिस्टर, शहरक दफ्तर' — अनन्या रजिस्टरमे नव शीर्षक 'मोहरक रास्ता' खोलैत छथि।
बच्चा सभ मोहरक तीन छाप (सेवा-निकेतनक नील
गोल, नकली तहसील-अर्द्धचन्द्राकार, खाली रबर) कागचपर उतारि श्रेणी बनबैत छथि। मीरा
तहसील जायबासँ पहिने नियम पढ़बैत छथि — शांतिपूर्ण, केवल पूछब आ लिखब। तहसील भवनमे
भूमि हस्तांतरण रजिस्टरमे कमला देवीक नामपर 'स्वेच्छा अधिकार-त्याग' लिखल भेटैत अछि,
जखन कि फोटोमे ओ 'सहायता स्वीकृति' लैत देखार होइत छथि — शान्ति चौंकैत छथि, ओकर खेत
ओहि दिन गेल छल जाहि दिन ओकरा चादर देल गेल छल। लिपिक स्वीकार करैत छथि जे सेवा-निकेतनक
लोक 'पन्ना तैयार रहैत छल, अधिकारी केवल मोहर मारैत छल... भरोसा बेचैत छल।' उज्ज्वलाक
जमीनक पन्नापर 'विशेष सत्यापन' मुदा खाली हस्ताक्षर भेटैत अछि। चमरू-मंडलीक चार नाम
एक कोड ('च-समूह') मे समेटल भेटैत अछि — सत्यव्रत मेहता बुझैत छथि जे 'नामक संक्षेप
प्रशासनिक सुविधा नहि, सामाजिक मिटानाइ सेहो भऽ सकैत अछि।' निबंधन-कार्यालय (शहर) मे
कमला देवीक खाता खोजलापर 'हस्तांतरण पूर्ण' भेटैत अछि, गवाहमे दुइ लोक जे सेवा-निकेतनक
मंचसंचालक छला — फोटोमे कमला देवीक कान्हपर ककरो हाथ दबाओल देखार होइत अछि — मीरा कहैत
छथि 'एहि फोटोमे सहमति नहि, दबावक देह-भाषा अछि।' शान्तिक अधिकार-पत्रक तारीख ओहि दिनक
अछि जखन ओ अस्पतालमे भरती रहलीह — देह एके दिन दू ठाम कोना, ई प्रश्न उठैत अछि। बैंकमे
रकमक जाँच भेल — रकम तीन खाता (सेवा-निकेतन, निर्माण-सामग्री आपूर्तिकर्ता, 'हरिहर
कल्याण ट्रस्ट') मे तुरंत चलि गेल छल — बटुकनाथक नाम सीधा नहि, मुदा छाह घना छल। बाहर
ध्रुवेशक लोक फोटो खिंचबाक प्रयास करैत छथि — देविका उत्तर दैत छथि 'हमर चेहरा खिंचू,
मुदा कागचक चेहरा नहि चोराऊ।' साँझमे नक्शा (सेवा-समारोह → तहसील → निबंधन → बैंक
→ ट्रस्ट) पाथरपर खिंचल जाइत अछि — शान्ति कहैत छथि 'हमरसँ खेत नहि छीनल गेल, हमरसँ
भरोसा छीनल गेल छल।' सत्यव्रत कहैत छथि — 'एखन दोषारोपण नहि, संरचना देखू।' अध्यायक
अन्तमे गोहि किनार लग निश्चल थूथुन राखि सुनैत रहैत अछि, आ चिरईक चोंचसँ लाल सूतक तन्तु
खसैत अछि — 'ऊपरक कोठरीक मोहर आब केवल पगचिन्ह नहि रहल, ओ रास्ता बनि गेल छल।'
अनन्या कहैत छथि — 'अपराधक देह देखब बाकी
अछि, काल्हि हम केवल ओकर पएर देखलहुँ।' सत्यव्रत मेहता कहैत छथि — 'खाता पढ़ब धन गनबाक
काज नहि, देखबाक अछि जे ककर भरोसा ककर थैलीमे बदलल।' शान्ति समारोहक पुरान चादर संग
लऽ शहरक 'सिद्धि परामर्श सेवा' नामक लेखा-कार्यालय जाइत छथि। लेखाकार गोवर्धन सहाय
पहिने बचाव करैत छथि — 'हम केवल कागच व्यवस्थित करैत छलहुँ।' हरिहर कल्याण ट्रस्टक
फाइलमे उज्जर उद्देश्यक पाछाँ, दानक सूचीमे प्रभावित परिवारक जमीन-हस्तांतरणक बादक
तारीखसँ रकम अबैत देखार होइत अछि — शान्ति अपन खेतक तारीखसँ मेल पबैत छथि। एकटा पन्नापर
'विशेष प्रशासनिक सहयोग' मे कोड 'रा.चं.ल.' भेटैत अछि — आरुणि अनुमान लगबैत छथि मुदा
मीरा सतर्क करैत छथि — 'अनुमान रजिस्टरमे नहि, अलग पन्नापर।' गोवर्धन स्वीकार करैत
छथि जे ट्रस्टक लेखा ध्रुवेशक लोक लऽ आबैत छल — दराजसँ एकटा गुप्त निर्देश-लिफाफा भेटैत
अछि — 'कमला, उज्ज्वला, च-समूह खाताक रकम सेवा-दान मदमे मिलाउ, अलग उल्लेख नहि।' कार्यालयसँ
निकलिते अनन्याक फोनपर धमकी-संदेश आबैत अछि — देविका फोनकेँ कपड़ामे लपेटि 'ई डर नहि,
प्रमाण अछि' कहैत छथि। साइबर शाखामे अधिकारी पहिने उदासीन, मुदा मीराक व्याख्यासँ ध्यान
दैत छथि — 'अंकीय गोहि सेहो पएर छोड़ैत अछि।' साँझमे गाम घुरैत काल टोलीक बस पुरान
पुल मोड़पर ध्रुवेशक दू लोकसँ भेंट होइत अछि, जे विडियो बनबैत छथि — मीरा शांत रहैत
छथि 'हाथ नहि, केवल दर्ज' — देविका जोरसँ समय-स्थान-विवरण बजैत छथि, जाहिसँ ओ लोक भागि
जाइत छथि। गाम पहुँचि प्रमाण तीन प्रतिमे बाँटल जाइत अछि — शान्ति कहैत छथि 'पहिने
हमर अँगूठा एकटा पन्नापर अकेला छल, आब ई सभ पन्ना एक-दोसराक पहरा दैत अछि।' रातिमे
सभा भेल तँ फोन सेहो गवाहीमे राखल जाइत अछि। सत्यव्रत नक्शाक अगिला रेखा खिंचैत छथि
— 'न्यायकेँ फोनक काँचो पढ़य पड़त।' अनन्या नव पन्ना 'अंकीय गोहिक दाँत' खोलैत छथि।
अध्यायक अन्तमे शान्ति समारोहक चादरकेँ प्रमाणक मेज बनबैत छथि — 'एहि चादरसँ हमरा लाज
ढाँकल गेल छल... आइ ई चादर प्रमाणक मेज हो' — गोहि पानिपर आबि, आँखि खोलि, फेर डूबि
जाइत अछि — मीरा सावधान करैत छथि 'दाँत पाछाँ हटैतो फेर काटि सकैत अछि।'
सत्यव्रत मेहता संदेशक समय मिलबैत छथि — पछिला
तीन मासमे सिम-नम्बर सात बेर बदलल गेल छल, मुदा हर बेर पहिल सक्रिय-टावर गामक बस-ठाढ़ी
लगक बाजारमे पकड़ायल। अनन्या नक्शापर बस-ठाढ़ी घेरैत छथि। बाजारक 'माधव संचार सेवा'
दुकानपर पहुँचि सत्यव्रत 'सिम पंजी' क बात उठबैत छथि — दुकानदार माधव घबराइत स्वीकार
करैत छथि जे तीन मास पहिने 'ट्रस्टक सेवा-शिविर' क बहानामे कागच अनल गेल छल, अँगूठा-फोटो
लेल गेल, मुदा फोन ग्राहकक हाथमे नहि गेल। बहीमे रमरतिया देवी, कमलू पासवान आदि नामक
कातमे लाल पेंसिलक बिंदु भेटैत अछि — माधव कहैत छथि 'जे कागच बाहरसँ आयल, ओकरापर हम
बिंदु करैत छलहुँ' (हरिहर सेवा केंद्र/ध्रुवेशक लोकसँ)। माधवक भतिजा 'लाल बक्सा' क
खबरि दैत अछि — भीतरसँ खाली सिम-लिफाफा, कागचक कतरन, आ दू फोटो भेटैत अछि — एकमे रमरतिया
देवी (दू बरख पहिने मृत) क चेहरा, दोसरमे हरिहर सेवा केंद्रक झंडा। अनन्या लिखैत छथि
— 'मरल स्त्रीक नामपर चलैत सिम... मृत नामसँ जीवित धमकी।' माधव कानि कऽ स्वीकार करैत
छथि — 'हम जानैत नहि छलहुँ जे सिम सँ धमकी जाएत' — मीरा कहैत छथि 'नहि जानब पापकेँ
धोइ नहि दैत, मुदा सच कहब पापकेँ ढाकबासँ अलग करैत अछि।' तखने बिशम्भर (ध्रुवेशक सेवक)
तीन युवकक संग मोटरसाइकिलपर पहुँचि विडियो बनाबय लगैत छथि — देविका तुरंत उल्टा जोरसँ
समय-स्थान-विवरण पढ़ि दैत छथि, जाहिसँ ओ रुकि जाइत छथि। माधवक बहीमे बिशम्भरक हस्ताक्षर-जकाँ
रेखा भेटैत अछि — बिशम्भर इनकार करैत छथि, आरुणि कहैत छथि 'हस्ताक्षरक जाँच बादमे,
उपस्थिति एखन लिखल गेल।' भीड़ जमा भऽ अपन-अपन ठगीक अनुभव कहय लगैत अछि — बस-ठाढ़ी अदृश्य
अदालत बनि जाइत अछि। मीरा दू-पंक्ति व्यवस्था बनबैत छथि। बिशम्भर भागय चाहैत छथि, सत्यव्रत
कहैत छथि 'अहाँ जा सकैत छी, मुदा अहाँक आना, समय, आ इंकार लिखल गेल अछि।' दुपहर धरि
आठ नाम (तीन मृत, दू बीमार, एक परदेशी, दू अनपढ़ वृद्धा) लिखल जाइत अछि — सत्यव्रत
कहैत छथि 'ई केवल फोनक छल नहि, ई अस्तित्वक चोरी अछि।' साँझमे प्रमाण चन्ना गाछी लग
सुरक्षित रखल जाइत अछि। रमरतिया देवीक पोता कहैत छथि — 'दादी मरलाक बादो अगर हुनकर
नामसँ डर भेजल गेल, तँ ई मरल शरीरक अपमान नहि, बचल नामक हत्या अछि।' रातिमे टोली अगिला
योजना बनबैत छथि। ध्रुवेशक हवेलीसँ ढोलकक आवाज आबैत अछि — 'जखन अपराधी डरैत अछि, तखन
ओ सभसँ पहिने उत्सवक आवाज बढ़बैत अछि।' अध्यायक अन्तमे अनन्या लिखैत छथि — 'सिमक छाह
पकड़ायल, मुदा छाह जकर, ओ एखन सोझाँ नहि' — आरुणि जोड़ैत छथि 'छाह पकड़ायल तँ देह दूर
नहि।'
अध्याय १८२ —
हरिहर सेवा केंद्रक दरबाजा
मीरा नियम पढ़ैत छथि — 'कागच देखब, मुदा कागच
छीनब नहि... भीड़केँ निर्णय नहि बनए देब।' हरिहर सेवा केंद्र पहुँचि टोली वृद्ध चौकीदार
नरहरी काकासँ भेटैत छथि, जे पहिने 'ऊपरसँ आदेश' कहि टारय चाहैत छथि — सत्यव्रत पुछैत
छथि 'ऊपर कतँ अछि — छत, दफ्तर, कि डर?' — नरहरी कुंडी खोलि दैत छथि। पहिल कोठरीमे
'वृद्धा-सहायता', 'आवास-लाभ', 'सिम-सहायता' सन गठरी भेटैत अछि — रमरतिया देवीक नामपर
तीन अलग मोबाइल नम्बर भेटैत अछि, माधवक बहीसँ तिथि मेल खाइत अछि। नरहरी स्वीकार करैत
छथि जे रातिमे बिशम्भर, ध्रुवेशक सहायक, आ चश्माधारी शहरिया बाबू फाइल निकालैत छला।
'ऊपरक अलमारी' खुजैत अछि — 'लाभुक उपस्थिति' आ 'अंकीय सहायता' दू पंजी भेटैत अछि, जाहिमे
'फोन वापस' सन प्रविष्टि भेटैत अछि — मीरा कहैत छथि 'जकर नामपर फोन, ओकर हाथसँ फोन
वापस — माने आवाजक चोरी।' भीड़ जमा होइत अछि, स्त्री-मंडली कतार बनबैत अछि — शान्ति
कहैत छथि 'काल्हि हमरा कागचक लाज बचल, आइ दोसरो लोकक लाज बचत।' अनन्या श्रेणी बनबैत
छथि — 'नाम-पुष्टि', 'लाभ-अस्वीकार', 'अँगूठा-बिनु-पठन', 'फोन-वापसी'। बिशम्भर आबि
निजी संस्थाक दुहाई दैत छथि — सत्यव्रत उत्तर दैत छथि 'निजी सेवा जखन सार्वजनिक लाभक
नामपर अँगूठा लेत अछि, तखन ओकर कागच लोकक प्रश्नसँ बचि नहि सकैत।' देविका कहैत छथि
'राखक नीचाँ आगि बहुत पहिनेसँ अछि, हम केवल धुँआ दर्ज करैत छी।' नरहरी काका पहिल बेर
बिशम्भरक सोझाँ ठाढ़ भऽ चाबी नहि देबाक कहैत छथि — 'बरखों चाबी बचौलहुँ, नाम गँवेलहुँ,
आब नौकरी बचा कऽ की करब?' दोसर कोठरीमे कम्प्यूटर, प्रिंटर, स्कैनर, आ 'फोन वितरण'
रसीदक बन्द पेटी भेटैत अछि, जाहिमे अलग अँगूठा मुदा समान लिखावट भेटैत अछि। एकटा पेन-ड्राइव
('शिविर फोटो') सील कएल जाइत अछि, साइबर शाखाक अधिकारीक सलाहअनुसार। साँझ धरि नामक
कतार बढ़ैत अछि — 'लाभक नामपर चिन्हारिक कब्जा' क एकहि कथा उभरैत अछि। रातिमे रमरतिया
देवीक पोता कहैत छथि — 'दादीक नामसँ जँ फोन चलल, तँ दादीक आत्मा नहि, हुनकर नाम गुलाम
बनाओल गेल।' सत्यव्रत अन्तिम रेखा खिंचैत छथि — सेवा केंद्र → सिम पंजी → फोन-वापसी
→ ट्रस्ट खाता → धमकी संदेश → ध्रुवेशक सहायक — मीरा कहैत छथि 'पुष्टि बाकी, मुदा बाट
स्पष्ट।' अध्यायक अन्तमे अनन्या नव पन्ना 'फोनक भीतरक चेहरा' खोलैत छथि — आरुणि कहैत
छथि 'जखन उपकरण जबाब देत, तखन छाह बोलत।'
पेन-ड्राइवक सील राति भरि सुरक्षित रहैत अछि।
साइबर अधिकारी विनीत झा प्रति बनबैत, मूल सुरक्षित रखबैत छथि — आरुणि लिखैत छथि 'सत्य
खोलबाक विधियो सत्यक हिस्सा अछि।' चन्ना गाछी तर मेजपर सील खोलल जाइत अछि। स्क्रीनपर
फोल्डर खुजैत अछि — 'शिविर फोटो', 'दस्तावेज', 'लाभुक सूची', 'वापसी फोन', 'विशेष'।
पहिल फोल्डरक शिविर-फोटोक किनारमे बिशम्भर देखार होइत छथि। दोसर चित्रमे रमरतिया देवीक
कातमे झुकल युवकक गलापर हरिहर सेवा केंद्रक चिन्हवाला पट्टा भेटैत अछि — फोटोक तिथि
माधवक बहीक सिम-सक्रियताक तिथिसँ मेल खाइत अछि। तेसर फोल्डर 'वापसी फोन' मे बूढ़ लोकसभकेँ
फोन देलाक बाद फेर वापस लैत विडियो भेटैत अछि — मीरा तुरंत रोकैत छथि 'हम देखब प्रमाण
लेल, न कि अपमान लेल।' दस्तावेज फोल्डरमे समान हस्तलेख आ टिक-चिह्नवाला नकली प्रपत्र
भेटैत अछि। सभसँ कठिन 'विशेष' फोल्डर खुजैत अछि — पहिल ध्वनि-संदेशमे पुलिसक नामपर
धमकी, पृष्ठभूमिमे सेवा केंद्रक पंखाक चरमराहट — नरहरी काका पहचानैत छथि 'हमर पंखा
एहनहि बोलैत अछि।' दोसर ध्वनि-संदेशमे सोमरी काकी (गामक बीमार कहल जाइत स्त्री) क डरायल
आवाज भेटैत अछि — मीरा बिनु भीड़क दू स्त्रीकेँ हुनकर घर पठबैत छथि। दोसर विडियोमे
चेहरा धुँधला, मुदा लम्बा नह, कारी धागा, जख्मवाला हाथ स्पष्ट देखार होइत अछि — सत्यव्रत
मेहता पुरान सभा-फोटोसँ मिलान करैत छथि, हाथ ध्रुवेशक सहायकसँ मेल खाइत अछि। अनन्या
लिखैत छथि — 'कखनो-कखनो चेहरा झूठ बाजैत अछि, हाथ सच छोड़ि जाइत अछि।' साँझमे सोमरी
काकीक बयान आबैत अछि — 'फोनपर जे पुलिस बोलल, ओकरा पाछाँ केओ हँसि रहल छल' — विनीत
झा ध्वनि-संदेशमे हँसी पहचानैत छथि, नरहरी काका पहचानैत छथि — 'ई ध्रुवेशक सहायक नहि,
ई शहरिया बाबू अछि।' रातिमे रमरतिया देवीक पोता दीपक दादीक फोटो आगाँ राखि कहैत छथि
— 'आइ दादीक चेहरा नहि, दादीक नामक चोरी देखलहुँ' — मीरा कहैत छथि 'चोरी भेटल अछि,
अब चोरक बाट भेटत।' बूढ़बा भूत कहैत छथि — 'पहिने नाम मिटाओल जाइत छल, आब नामसँ आवाज
बनाओल जाइत अछि, जे आवाज बनाओत, ओकर साँस खोजू।' अध्यायक अन्तमे अनन्या नव पन्ना 'आवाजक
नकाब' खोलैत छथि।
विनीत झा चेतावनी दैत छथि — 'आवाजक मिलान
अदालतमे अन्तिम प्रमाण नहि, पर बाट देखाबयवला दीप अवश्य बनि सकैत अछि... आवाजकेँ असगर
नहि, समय, स्थान, फोन, चित्र, आ गवाहीक संग पढ़ब।' सोमरी काकीक धमकी-संदेशमे पाछूसँ
हलुक हँसी सुनल जाइत अछि — नरहरी काका पहचानैत छथि — 'ई रातिक हँसी अछि, जखन ओ लोक
फाइल उठा कऽ ऊपरक कोठरीमे जाइत छल।' नरहरी बतबैत छथि जे शहरिया बाबू कम बजैत छला,
'शीघ्र करू' आ हँसैत 'गामक लोक सभ बिसरि जाएत' कहैत छला। देविका सेवा-समारोहक पुरान
विडियोसँ 'पहिने' शब्दक विशिष्ट उच्चारण धमकी-संदेशसँ मिलाबैत छथि — आरुणि लिखैत छथि
'शब्दक रूप बदलैत अछि, आदत नहि।' 'विशेष' फोल्डरमे 'री-चेक' नामक फाइलमे विभिन्न गलासँ
अभ्यासरत धमकी-वाक्य भेटैत अछि। सोमरी काकी स्वीकार करैत छथि — शिविरमे हुनका तीन बेर
'हम लाभ पाबि गेलहुँ' बोलबाओल गेल छल, फोटो लेल बुझल गेल छल — कतेको बूढ़ स्त्री-किसान-विधवा
अपन अनुभव साझा करैत छथि। बच्चा सभ 'स्वर-गवाही' पन्ना खोलैत छथि। बिशम्भर भीड़मे चुपचाप
आबि जाइत छथि, कारी धागाबला हाथसँ चिन्हल जाइत छथि — मीरा घोषणा करैत छथि 'गवाहीक ठामपर
रहला सँ दोष कम नहि, पर सच बोललासँ नाम बचि सकैत अछि।' बिशम्भरक फोन बजैत काल 'सर'
शब्द निकलि जाइत अछि, जकर समय दर्ज होइत अछि। नरहरी काका खुलासा करैत छथि — शहरिया
बाबू पंखा बन्द नहि कराबैत छला, तीन मास पहिने पुरान पंखा 'मरम्मतक बहाने' शहर लऽ गेल
गेल छल — विनीत झा पेन-ड्राइवक धमकी-संदेशमे उहे पंखाक चरमराहट अलग करैत छथि। सत्यव्रत
मेहता नक्शा जोड़ैत छथि — सेवा शिविर स्वर-नमूना → फोन-वापसी → पंखा शहर → धमकी-कमरा
→ ट्रस्ट खाता। रातिमे बिशम्भर अन्ततः स्वीकार करैत छथि — शहरिया बाबूकेँ ध्रुवेश
'माधवेश बाबू' कहैत छला, ओकर आवाज नकल करबाक अभ्यास सेहो करौलनि। कारी धागाबला जख्मक
बारेमे बतबैत छथि — 'ई जख्म ओहि रातिक अछि जखन फोनक डब्बा छीनैत एक बूढ़ हाथ काटि देलक'
— दीपकक 'दादी?' प्रश्नपर मौन उत्तर भऽ जाइत अछि। भीड़ उफनैत अछि, मीरा रोकैत छथि
— 'अपराधीकेँ भीड़ नहि, गवाही पकड़ेगी।' अध्यायक अन्तमे अनन्या नव पन्ना 'मास्टरक कमरा'
खोलैत छथि — आरुणि कहैत छथि 'जतय आवाज बनल, ओतय चेहरा बचल होएत।'
विनीत झा पंखाक चरमराहट फेर बजबैत छथि — नरहरी
काका पहचानैत छथि — 'हरिहर सेवा केंद्रक पुरान पंखा एही तरहें अटकैत छल... मरम्मत नामपर
बिशम्भरक हाथे उतरल।' सत्यव्रत मेहता कहैत छथि — 'अपराध फालतू चीज नहि उठबैत, जे उठबैत
अछि, ओकर उपयोग होइत अछि।' बिशम्भर कमराक ठेकाना बतबैत छथि — स्टेशनक पाछाँ फोटोस्टेट
दोकानक ऊपर। मीरा छोट टोली बनबैत छथि आ बिशम्भरकेँ प्रमाण दूषित नहि करबाक कहि रोकैत
छथि। दोकानक बोर्ड बदलि 'मास्टर मीडिया सेवा' भऽ गेल अछि। भाड़ा-रजिस्टरमे भाड़ादारक
नाम 'मधवेश मिश्र' (माधवेश नहि, एक मात्रा छोट) भेटैत अछि, मोबाइल नम्बर ट्रस्ट-निर्देशसँ
मेल खाइत अछि। ऊपरक कमरामे पंचनामासहित प्रवेश — छतपर 'हरि-२' अंकित पंखा भेटैत अछि,
नरहरी काका पहचानि लैत छथि। कमरामे मोबाइल-स्टैंड, दीप-घेरा, पुलिस-थानाक नकली पृष्ठभूमि-परदा
भेटैत अछि। मेजपर 'दादी-स्वर', 'किसान-स्वर', 'पुलिस-स्वर', 'बैंक-स्वर' नामक तैयार-पर्ची
भेटैत अछि — मीरा कहैत छथि 'ई लोकक भाषा नहि, सम्बन्धक नक्शा पढ़ि रहल छल।' डिब्बामे
नाम-पट्टी भेटैत अछि, जाहिमे 'रमरतिया—दादी—दीपक—शहर' पढ़ि दीपकक साँस रुकि जाइत अछि
— मीरा ओकरा सांत्वना दैत छथि 'कानि सकैत छह, पर कागच नहि छूबू।' ध्वनि-संचिकाक सूचीमे
'मास्टर-पुलिस-अभ्यास' भेटैत अछि। देबालपर पेंसिलसँ बनल रेखा — हरिहर सेवा केंद्र
→ फोटोस्टेट कमरा → शहरक खाता → ट्रस्ट → 'डी' → 'एम' — सत्यव्रत सावधान करैत छथि
'अक्षर दर्ज करू, अर्थ नहि।' सिमक खोल, नकली चिन्हारि-पत्र, पंखा-मरम्मतक रसीद, आ मेज-भाड़ाक
रसीद भेटैत अछि। खिड़कीसँ पटरी देखार होइत अछि — ट्रेन गुजरलापर कमरा काँपैत अछि आ
बिनु चलेहि पंखा 'खट' करैत अछि — विनीत झा धमकी-कॉलक पृष्ठभूमिक गड़गड़ाहट ट्रेनसँ
मिलाबैत छथि, समय-सूची मिलैत अछि। मेजक दराजमे लाल सूत भेटैत अछि, चन्ना गाछीक चिरइक
चोंचसँ मिलैत — सत्यव्रत कहैत छथि 'ई वस्तु भेटल, अर्थ बादमे।' बाहर दुकानदारक लड़का
बतबैत अछि जे राति साढ़े ग्यारह बजे नकली दाढ़ीवाला लोक दू बैग लऽ भागल छल — मीरा अल्पवयस्कक
फोटो नहि लैत छथि। गाम घुरैत बसमे दीपक कहैत छथि — 'दादीक आवाज मरला बादो ओ लोक प्रयोग
करैत रहल' — मीरा कहैत छथि 'मृतकक आवाजो परिवारक स्मृति अछि, बाजारक माल नहि।' अध्यायक
अन्तमे चन्ना गाछी लग सभ प्रमाण राखल जाइत अछि, बूढ़बा भूत कहैत छथि — 'पुरान कालमे
चोर घरमे पैसैत छल, आब चोर आवाजक घर बनबैत अछि, घर पकड़ायल, पर घरक मालिक एखन पथ पर
अछि' — मास्टर स्वयं पकड़ायल नहि, अनन्या नव पन्ना 'मधवेशक असली नाम' खोलैत छथि।
अनन्या नव पन्ना 'मधवेशक असली नाम' खोलैत
छथि। मीरा चेतावनी दैत छथि — 'नामक आधार पर भीड़ नहि उठत... लोक अपराध करैत अछि, नामक
खोल ओ अपन रक्षा लेल पहिरैत अछि।' सत्यव्रत मेहता विभिन्न कागचमे नामक भिन्नता क्रमबद्ध
करैत छथि। विनीत झा शहरक भाड़ा-कागचमे घर-मालिकक बयान पढ़ैत छथि — तीन भिन्न नाम प्रयुक्त
भेल छल। दोकानदारक लड़काक बयानसँ रेल-स्टेशन धरि सूत्र पहुँचैत अछि — साढ़े ग्यारह
बजे नकली दाढ़ी उतारैत यात्री, नाम 'मधुकर' कहल गेल छल। नरहरी काका मोन करैत छथि —
'बरखों पहिने हरिहर सेवा केंद्रमे एक लड़का आवाजक नकल करैत छल... हम सभ हँसी-ठट्ठामे
मधुकर कहैत रही।' तीन नाम मिलैत अछि — मधवेश, माधवेश, मधुकर। टोली पुरान माध्यमिक विद्यालय
जाइत अछि — नामावली-रजिस्टरमे 'मधुकर माधव मिश्र, पिता — महेश्वर मिश्र, गाम — बरियारपुर
टोला, अस्थायी पता — हरिहर सेवा केंद्र परिसर' भेटैत अछि। प्रधानाध्यापक बतबैत छथि
जे पिता स्वयं नाम बदलवौलनि — 'मधुकर बहुत गामे-घरक सुनाइत अछि।' बिशम्भर महेश्वर मिश्रकेँ
ध्रुवेशक मामा पक्षक नातेदार बतबैत छथि। विद्यालयक नाटक-दिवसक फोटोमे बालक 'मधुकर—आवाज-अनुकरण'
रूपमे भेटैत अछि। छात्रवृत्ति-प्रपत्रमे मधुकरक खाता सेवा-केंद्रक खातासँ जुड़ल भेटैत
अछि — सत्यव्रत कहैत छथि 'अपराधी भऽ गेलाक बादो ओकर बचपनक गोपनीयता पूर्ण रूपेँ हाटमे
नहि राखल जाएत।' बरियारपुर टोलामे कातकी बूढ़ि स्त्री बतबैत छथि — 'मधुकर? ओकर आवाज
मधुमक्खी जेकाँ छल।' घरक देहरीपर कोयलासँ लिखल आधा वाक्य भेटैत अछि — 'आवाज बेचब नहि'
— मधुकरक स्वर्गीय माताक लिखल। बिशम्भर बतबैत छथि — मास्टर अपन पुरान नामसँ चिढ़ैत
छल, 'मधुकर सुनिते लोक गाम, गरीबी, आ मायक मोन पाड़ै छै, मधवेश सुनिते कागच, शहर, आ
भरोसा।' अनन्या लिखैत छथि — 'जे लोक अपन मायक आवाजसँ भागल, से दूसराक मायक आवाज बेचलक।'
विनीत झा पूरा रेखा बनबैत छथि — हरिहर सेवा केंद्र → आवाज-अनुकरण → ध्रुवेशक सेवा-जाल
→ स्टेशन-कमरा → सिम आ ट्रस्ट → गिरफ्तारी — मीरा कहैत छथि 'कमी लिखल अछि, तेँ रेखा
ईमानदार अछि।' अध्यायक अन्तमे सत्यव्रत अन्तिम टिप्पणी लिखैत छथि — मीरा नाम सार्वजनिक
करबासँ पहिने विधिक प्रति सुरक्षित रखबाक कहैत छथि — अनन्या नव पन्ना 'छत्ताक भीतरक
रानी' खोलैत छथि — आरुणि पुछैत छथि 'मधुमक्खी पकड़ायल, मुदा मधु ककरा घरमे जमा अछि?'
अध्याय १८७ —
छत्ताक भीतरक रानी
अनन्या नव पन्ना 'छत्ताक भीतरक रानी' खोलैत
छथि। मीरा चेतावनी दैत छथि — 'रानी शब्द सुनिते कोनो स्त्रीपर आरोप नहि लगत... जँ अपराधी
लोक स्त्रीक नामकेँ ढाल बनबैत अछि, तँ पहिल काज ढाल हटेनाइ अछि।' विनीत झा मास्टरक
कमराक यंत्रमे 'फूल', 'मधु', 'रानी' तीन खण्डवाली सारणी पबैत छथि। अंकीय अपराध अधिकारी
छोट-छोट रकम धीरे-धीरे बड़ी रकमक 'रानी' नामक खण्डमे जमा होयबाक धारा देखबैत छथि। पहिल
रानी-खाता — रानी देवी, हरिपुर कटान — भेटैत अछि। मीरा सतर्क करैत छथि — 'नाम पढ़ल
गेल, अपराध नहि।' टोली हरिपुर कटान पहुँचि रानी देवीकेँ भेटैत छथि, जे बतबैत छथि —
वृद्धावस्था-वृत्तिक बहानामे अँगूठा लेल गेल छल, दू मास पैसा आयल फेर बन्द। हुनकर आध
कटल अँगूठा खाताक गोल-स्वच्छ अँगूठासँ मेल नहि खाइत — विनीत झा कहैत छथि 'नाम असली,
अँगूठा नकली' — मीरा जोड़ैत छथि 'तेँ स्त्री अपराधी नहि, स्त्रीपर अपराध।' पोता बतबैत
छथि जे सेवा केंद्रमे तीन बेर 'यंत्र खराब' कहि दादीक अँगूठा शीशाक पट्टीपर लगाओल गेल
छल। दोसर रानी — रानी कुमारी, जे पाँच बरख पहिने विवाह कऽ परदेश चलि गेल छलीह। तेसर
'रानी महिला सहायता समिति' कागचपर मात्र अस्तित्वमे अछि। मीरा कहैत छथि — 'समाज जकरा
दुर्बल मानैत अछि, अपराधी ओकर नामकेँ मजबूत तिजोरी बनबैत अछि।' बिशम्भर खुलासा करैत
छथि — 'रानी नाम मास्टर नहि देलक, ध्रुवेश बाबूक ऊपर जे महेश्वर बाबू छलाह, ओ कहैत
छलाह — स्त्रीक नामपर खाता खोलू, जल्दी कोनो प्रश्न नहि उठत।' पहिल बेर महेश्वरक नाम
स्पष्ट होइत अछि। समिति-पंजीमे 'महेश्वरनाथ सेवक, संयोजक' क मोहर भेटैत अछि। आरुणि
कहैत छथि 'ई छत्ताक भीतरक रानी नहि, ई छत्ताक रखवाला भऽ सकैत अछि' — मीरा सावधान करैत
छथि 'भऽ सकैत अछि — लिखू, निर्णय एखन नहि।' बूढ़बा भूत कहैत छथि — 'पुरान समयमे दानक
थारीपर स्त्रीक नाम लिखि पाप धोएल जाइत छल, आब अंकीय खातापर स्त्रीक नाम लिखि पाप नुकाओल
जाइत अछि, थारी आ खाता बदलल, चाल नहि।' रानी देवीक पोता कहैत छथि — 'दादी कहैत छथि,
हुनकर नाम साफ करू।' मीरा 'नाम-शुद्धि सूची' राखैत छथि। दीपक कहैत छथि — 'जकरा सभक
नामसँ अपराध चलल, हुनका सभक नामसँ न्याय शुरू हो।' सत्यव्रत अन्तिम टिप्पणी लिखैत छथि
— 'रानी-खण्ड वास्तविक नियन्त्रक नहि, बहुस्तरीय आवरण प्रतीत होइत अछि... महेश्वर कागचक
छत्ता बनबैत देखाइत अछि — पुष्टि शेष।' अध्यायक अन्तमे अनन्या नव पन्ना 'महेश्वरक मोहर'
खोलैत छथि — आरुणि कहैत छथि 'हाथ खोजू, हाथकेँ भीड़सँ नहि, प्रमाणसँ पकड़ू।'
सत्यव्रत मेहता तीन कागचमे एकहि गोल मोहर
'महेश्वरनाथ सेवक, संयोजक' पबैत छथि, जाहिमे 'सेवक' शब्दक 'व' दबल छल — आरुणि कहैत
छथि 'जे सेवा शब्द दबि जाए, ओहि मोहरपर भरोसा नहि।' मीरा कहैत छथि — 'मोहर अपराधी नहि,
मोहरक प्रयोग अपराधक बाट खोलि सकैत अछि।' विनीत झा तीन मोहरक चित्रमे सूक्ष्म भिन्नता
देखबैत छथि। नरहरी काका बतबैत छथि — महेश्वर बालपनमे घंटी बजबैत छल, नाम 'महेसर' छल,
धीरे-धीरे 'महेश्वर', फेर 'सेवक' जुड़ल — 'नम्रता नामक गमछा अपराधक मुँहपर बाँधि देल
जाइत अछि।' गामक पुरान छाप बनौनिहार बजरंग मुद्राकार मोहरक 'व' क दबावसँ यंत्रक दोष
चिन्हैत छथि, आ बतबैत छथि जे एहन यंत्र स्टेशन पाछाँक गलीमे छल — मास्टरक कमराक भूगोल
जुड़ि जाइत अछि। बजरंग मुद्राकार मोन करैत छथि जे तीन मोहरक आदेश एकटा चेला आनने छला,
जे 'सेवकजीक आदेश अछि' कहि हस्ताक्षर नहि केने छल। रमरतिया दादीक पोता दीपक कहैत छथि
— 'हमरा दादीक आवाज चोरि भेल, आब बुझाइत अछि, आवाजपर मुहरो लगाओल गेल' — मीरा स्पष्ट
करैत छथि 'दुनू मिलि कऽ अंकीय गोहि बनल।' बैंकक कागचमे मोहरक तिथि अनुमोदन-पत्रसँ पाँच
दिन पहिनेक भेटैत अछि — विनीत झा कहैत छथि 'जाहि दिन भविष्य पहिनेसँ तय हो, कागच पाछाँ
भरल जाइत अछि।' तीन स्त्री बयान दैत छथि जे महेश्वरनाथकेँ कहियो नहि देखलनि — सत्यव्रत
सतर्क करैत छथि 'जकर मोहर चलैत अछि, ओकर चेहरा बहुत बेर अनुपस्थित रहैत अछि।' विनीत
झा स्टेशन-पाछाँक मोहर-दोकानक पुरान बिल भेटबैत छथि। अनन्या नक्शा बनबैत छथि, जकर आकृति
गोहिक खुलल जबड़ा जकाँ लगैत अछि। हरिहर सेवा केंद्रक पुरान दान-पुस्तिकामे महेश्वरनाथक
पदनाम 'कुंजी-रक्षक' भेटैत अछि — नरहरी काका खुलासा करैत छथि जे बटुकनाथ हरिहरनक समयसँ
'खाली पत्र-मस्तक' पर पहिने हस्ताक्षर, बादमे नाम भरबाक प्रथा चलल आबि रहल छल — कथा
फेर अपन जड़ि दिस घुरैत अछि। बजरंग मुद्राकार बतबैत छथि जे नील स्याही खास तौरपर 'फोटोमे
साफ आबय' लेल लेल जाइत छल। सोमरी काकी बतबैत छथि जे फोनपर नील गोल छापवाला कागच देखा
डराओल गेल छल। साँझमे पुरान चौकीदार गदाधर आबि लोहाँक पेटी क खुलासा करैत छथि, आ 'कहियो
प्रयोग नहि करब' कहि देल गेल जंग-लागल कुंजी निकालैत छथि — बूढ़बा भूत कहैत छथि 'कुंजी
जे बन्द पेटी नहि खोलैत, ओ आत्मा बन्द करैत अछि।' मीरा भोरमे विधिपूर्वक पेटी खोलबाक
निर्णय दैत छथि। अध्यायक अन्तमे सत्यव्रत टिप्पणी लिखैत छथि — 'निष्कर्ष स्थगित, पर
शृंखला स्पष्ट' — अनन्या नव पन्ना 'लोहाँक पेटी' खोलैत छथि।
मीरा भोरमे नियम दोहरबैत छथि — पंचायत, पुलिस,
बैंक, स्त्री-समिति, बच्चा सभक सोझाँ भण्डार-घर खुलत — 'पेटी खोलब कौतूहल नहि, गवाही
अछि।' भण्डार-घर खोलल जाइत अछि — सिमेन्टक बोरा पाछाँ लोहाँक कारी पेटी भेटैत अछि।
गदाधर काँपैत हाथसँ ताला खोलैत छथि। पहिल तहमे सूखल नारिकेल पात भेटैत अछि — मीरा कहैत
छथि 'अपराध शुभक पातसँ शुरू भऽ सकैत अछि, पात दोषी नहि, प्रयोग पढ़ू।' दोसर तहमे खाली
पत्र-मस्तकक गड्डी भेटैत अछि — अनन्या कहैत छथि 'जतय नाम बादमे भरबाक हो, ओतय लोक पहिनेही
गायब कएल गेल।' नील-काला प्रतिलिपि-पत्र भेटैत अछि। तेसर तहमे रङ्ग-अनुसार थैली भेटैत
अछि — लाल (स्त्री-समिति), नील (बैंक), कारी (फोन-सूची, नामक सोझाँ 'बूढ़', 'अशिक्षित',
'राति फोन' सन नोट — दीपक अपन दादीक नाम देखैत छथि), पीयर (मजदूर-दावा, बिसेसर पासवानक
अधूरा पन्ना, जाहिमे 'मृत्यु' नहि 'अनुपस्थिति' लिखल छल, बटुकनाथ हरिहरनक पुरान मुहरसहित)।
गदाधर स्वीकार करैत छथि — 'हमरा नहि मालूम छल ई सभ अछि' — मीरा कहैत छथि 'नहि मालूम
छल — ई लिखल जाएत, पर कुंजी रहितो नहि खोलल — ईहो लिखल जाएत।' चारिम तहमे तीन मुहर
भेटैत अछि, बजरंग मुद्राकार पुष्टि करैत छथि। कपड़ाक थैलीमे पाँच अँगूठा-छापक रबरक
टुकड़ा भेटैत अछि — सोमरी काकी चिचिआइत छथि 'हमर अँगूठा फेर बनाओल?' पाँचम तहमे नील
टिप्पणी-पुस्तिका भेटैत अछि — सत्यव्रत पढ़ैत छथि 'रमरतिया—बेटा बाहर—राति—गिरफ्तारी-पत्र...'
— मधुकरक आवाज-जाल 'व्यवस्थित पाठ्यक्रम' सिद्ध होइत अछि। पंजीक मोड़ल पन्नामे 'बटुकनाथ
हरिहरन स्मृति-कोष' भेटैत अछि — महेश्वर, ध्रुवेश, मधुकर तीनू नाम अलग पंक्तिमे। मीरा
पीड़ितक नाम सार्वजनिक करबासँ पहिने परिवारसँ बातचीत जरूरी बतबैत छथि — अनन्या कहैत
छथि 'पीड़ितक नाम तमाशा नहि।' दीपक पुछैत छथि 'अकेलापन सेहो चोरी होइत अछि?' सत्यव्रत
उत्तर दैत छथि 'हो, जखन ओकरा डरक संकेत बनाओल जाए।' बूढ़बा भूत कहैत छथि — 'लोहाँक
पेटीमे लोहाँक चीज कम, लोकक छेद बेसी अछि।' साँझमे पेटी सील कऽ पुलिस-निगरानीमे राखल
जाइत अछि। अध्यायक अन्तमे सत्यव्रत टिप्पणी लिखैत छथि — 'अपराधक पुरान संस्थागत ढाँचा
आ नव अंकीय विधि एकहि संग्रहमे सम्बद्ध देखाइत अछि' — मीरा जोड़ैत छथि 'पेटी खुलल,
पर लोक एखन बन्द अछि' — अनन्या नव पन्ना 'नील पंजी' खोलैत छथि।
मीरा सावधान करैत छथि — 'एहि पंजीमे जे नाम
अछि, से सभ सार्वजनिक करबाक वस्तु नहि।' विनीत झा विधिक प्रक्रिया जोड़ैत छथि। पंजी
खोलल जाइत अछि — पहिल पन्नापर 'सेवा-सूची: विशेष संरक्षण' शीर्षक, स्तम्भ (नाम, सम्बन्ध,
भय, आवाज, खाता, हिस्सा, स्थिति)। मीरा कहैत छथि 'एहि पंजीमे नाम नहि, लोककेँ तोड़बाक
उपाय राखल अछि।' 'भय' स्तम्भमे 'बेटा बाहर', 'विधवा', 'माय अकेली' सन नोट भेटैत अछि।
दोसर पन्नापर स्त्री-नाम — मीरा कहैत छथि 'ई स्त्रीसभ पीड़ित छथि, संदिग्ध नहि।' तेसर
पन्नापर मजदूर-नाम, बिसेसर पासवानक 'बि.पा.' — सत्यव्रत मेहता कहैत छथि 'पुरान बात
जँ खातामे एखन साँस लैत अछि, तँ पुरान नहि।' बीचक दुमड़ल पन्नामे नील स्याहीसँ बनल
नक्शा भेटैत अछि — हरिहर सेवा केंद्र, महेश्वरनाथ न्यास, रानी-खाता, सिम, बैंक, अभ्यास-कमरा
— बटुकनाथ स्मृति-कोष आगाँ प्रश्न-चिन्ह। गदाधर बतबैत छथि जे 'सेवकजी' नील स्याहीकेँ
'विश्वास दिलबयवाला' मानैत छला। चारिम पन्नामे 'अभ्यास' — स्वर-नमूना, धमकी-वाक्य सूचीबद्ध
— अनन्या कहैत छथि 'ई भाषा नहि, फाँस अछि।' 'मौनक समय' भेटैत अछि — आरुणि लिखैत छथि
'मौनक जाँच आवश्यक अछि।' 'हिस्सा' खण्डमे राशिक प्रतिशत, ध्रुवेशक आद्याक्षर भेटैत
अछि। गदाधर स्वीकार करैत छथि — पंजी पहिने 'लाभार्थी-पंजी' छल, ध्रुवेशक आगमनक बाद
'भय-पंजी' बनि गेल — 'नाम हटाओ नहि, नामक पाछाँ कारण जोड़ू।' एकटा पन्नापर आरुणिक पिताक
नाम 'नन्द आरुणि' भेटैत अछि — 'पुरान अभियन्ता—रिपोर्ट—मजदूर सूची—वंश सम्बन्ध—सावधान'
— आरुणि स्तब्ध भऽ पुछैत छथि 'तखन पिताक रिपोर्ट गायब किएक भेल?' — संकेत 'डायरी',
'गमछा', 'बा' भेटैत अछि, चन्ना गाछी-गमछा-बा-जलसमाधि एके पन्नापर जुड़ि जाइत अछि। हुलासीक
नाम 'इनारबाली' रूपमे अपमानसँ भेटैत अछि — मीरा कहैत छथि 'ई नाम नहि, अपमान अछि, असल
नामसँ पुनर्स्थापन कएल जाएत।' दुपहर धरि प्रतिलिपि बनैत अछि — मीरा कहैत छथि 'पुरान
अपराधी पंजीमे रंग चढ़बैत छल, हम मूल पन्नापर अपन क्रोधो नहि चढ़ाएब।' पाछाँक आवरणसँ
पीयर कागच झरैत अछि — 'पंजी सुरक्षित, आदेश मौखिक, कुर्सीसँ पूछने बिना पन्ना नहि खुले'
— दू वृत्तक बीच तिरछी रेखा (ध्रुवेशक चिन्ह) — गदाधर पहचानैत छथि। पंजीक अन्तिम पन्नापर
लिखल भेटैत अछि — 'समाप्त पन्नापर नव नाम नहि, नव नाम अलग पंजीमे' — जाल अखनो सक्रिय
अछि, बस पंजी बदलि गेल। सत्यव्रत टिप्पणी लिखैत छथि — 'नील पंजी मूलतः लाभार्थी-पंजी
रहल प्रतीत, कालक्रमे भय-आधारित लक्ष्य-पंजीमे रूपान्तरित।' अध्यायक अन्तमे साँझमे
केवल खाली नील आवरण गाछी लग राखल जाइत अछि — हुलासी कहैत छथि 'जखन पानि रंग नहि लेत,
तखन नाम बाँचत' — अनन्या लिखैत छथि 'ध्रुवेशक कुर्सी... जे बैसल नहि, ओकरा सेहो उठाबय
पड़त।'
अनन्या नव पन्ना 'ध्रुवेशक कुर्सी' खोलैत
छथि। मीरा नियम दोहरबैत छथि — 'कमरा खुलत, मुदा भीड़ नहि चढ़त, कुर्सी उठाओल नहि जाएत।'
गदाधर उपरका कमराक कुंजी खोलैत छथि, स्वीकार करैत छथि जे रातिमे फोनक घण्टी, पुरुषक
धीम आवाज, कुर्सी घसिटबाक ध्वनि सुनने छथि। सीढ़ीक हर पायदानपर अलग-अलग धूलि/निशान
भेटैत अछि — 'सीढ़ी सेहो गवाही अछि।' कमरामे देबालक कैलेण्डरपर नब कलमसँ लिखल '१७'
अङ्क भेटैत अछि। कुर्सीक पहियामे नील धागा भेटैत अछि, जे पंजीक आवरणक नील रंगसँ मेल
खाइत अछि। जमीनपर घसीटल पगचिन्हक घेरा भेटैत अछि — 'अधीर प्रतीक्षा।' मेजपर घण्टी,
टूटल चार्जर, रबर-मुहरक डिबिया भेटैत अछि — गदाधर बतबैत छथि जे घण्टी बजलापर मधुकर
बेसी अबैत छल, ध्रुवेशक नामपर दरबाजा खुलैत छल। विनीत झा कहैत छथि — 'जे बैसैत अछि,
ओ आदेश पढ़ैत अछि, जे आदेश लिखैत अछि, ओ अनुपस्थित रहैत अछि।' पहिल दराजमे 'माय असगर—आवाज
नरम' लिखल पर्ची भेटैत अछि — सत्यव्रत मेहता लिखैत छथि 'अपराध केवल सूचना नहि, अभिनय
सेहो अछि।' दोसर दराजमे बन्द ध्वनि-अभिलेखक भेटैत अछि — विनीत तकनीकी परीक्षणक लेल
अलग रखैत छथि — मीरा कहैत छथि 'पीड़ितक आवाज सभक कानक मेलेमे नहि खुलत।' तेसर अटकल
दराजमे रिक्त बयान-पत्रक गड्डी भेटैत अछि, जाहिपर पेन्सिलसँ लिखल — 'जँ विरोध करय,
स्वीकारोक्ति बनाउ' — आरुणि कहैत छथि 'अपराधी पहिने डर लिखैत अछि, फेर पीड़ितक मुँहसँ
स्वीकार लिखबैत अछि।' देबालपर 'शिकार-नक्शा' भेटैत अछि। कुर्सीक पाछाँ पूजाक अवशेष
भेटैत अछि — मीरा कहैत छथि 'जतय धूपक गन्धसँ डर छिपाओल जाए, ओतय पूजा नहि, परदा रहैत
अछि।' गद्दाक नीचाँ 'ध्रु.' लिखल लिफाफा भेटैत अछि, जाहिमे महेश्वरनाथक पत्र, मधुकरक
नियुक्ति-टिप्पणी, ध्रुवेशक हस्ताक्षर-नमूना, पंजीक प्रति, आ नन्द आरुणिक पुरान प्रतिवेदनक
फाटल अंश भेटैत अछि — आरुणि थरथरा जाइत छथि। मीरा कहैत छथि 'गंगाक जलसमाधिसँ अंकीय
गिरफ्तारी धरि सूत्र आब स्पष्ट भऽ रहल अछि।' कुर्सीक पहियाक नील धागामे चन्ना गाछीक
कातक माटि भेटैत अछि। खिड़कीसँ चन्ना गाछीक ऊपरी पात देखार होइत अछि। साँझमे कुर्सी
हटाओल नहि जाइत, केवल पीयर रेखा खिंचल जाइत अछि आ कमरा सील होइत अछि। सत्यव्रत टिप्पणी
लिखैत छथि — 'अपराधक केन्द्र आब कुर्सीसँ बाहर, आदेशक स्रोत दिस बढ़त।' अध्यायक अन्तमे
चन्ना गाछी लग कुर्सीक धूलिसँ बनल गोल घेरा पाथरपर अंकित होइत अछि — हुलासी कहैत छथि
'ध्रुवेश बैसल रहो वा नहि, कुर्सी ओकर नाम पुकारि रहल अछि' — अनन्या नव पन्ना 'बन्द
ध्वनि-अभिलेखकक स्वर' खोलैत छथि।
अध्याय १९२ —
बन्द रेकॉर्डरक स्वर
मीरा नियम राखैत छथि — 'रेकॉर्डर खेलौना नहि...
सभक कानकमेलेमे नहि बजत।' विनीत झा प्रक्रिया स्पष्ट करैत छथि। शहरसँ ध्वनि-अभिलेखपरीक्षक
अभय आबैत छथि, जूता उतारि सम्मान देखबैत छथि। रेकॉर्डरक स्मृति-पत्रपर 'ध्रु' चिन्ह
भेटैत अछि, जे कुर्सीक लिफाफापरक चिन्हसँ मेल खाइत अछि — विनीत सावधान करैत छथि 'चिन्ह
समान, पर निर्णायक नहि।' संचिकाक सूची भेटैत अछि — 'नरम_माय', 'कानून_डर', 'बेटा_बाहर',
'स्वीकार', 'कुर्सी_राति', 'नन्द_सूची', 'नया_पंजी'। पहिल संचिका 'नरम_माय' सीमित साक्षीक
सोझाँ बजाओल जाइत अछि — नकली मीठ आवाज सुनिते एकटा साक्षी स्त्री रोदन करय लगैत छथि,
मीरा तुरंत रोकैत छथि। दोसर बेर छोट अंशमे सुनल जाइत अछि — पाछूसँ दोसर पुरुष स्वर
'धमकी नहि, ममता' फुसफुसाइत भेटैत अछि — दू स्रोतक संकेत। 'कानून_डर' संचिकामे कठोर
शासकीय स्वर भेटैत अछि — सत्यव्रत मेहता लिखैत छथि 'राज्यक भाषा चुरायल गेल अछि।' बीचमे
'बिसेसरक प्रकरण पुरान अछि, एकरा एखन नहि खोलू' सुनल जाइत अछि, नन्द आरुणिक मृत्यु-सूची
जुड़ैत अछि। 'नन्द_सूची' संचिकामे कियो नन्दक फाटल प्रतिवेदन पढ़ैत सुनल जाइत अछि
— पाछूसँ आवाज 'एहि भाग काटू, नाम मात्र चाही' — आरुणि क्रोधित होइत छथि। विरामक बाद
'स्वीकार' संचिकामे मधुकरक दबावभरल स्वर भेटैत अछि, जकरा गदाधर पहचानैत छथि — गदाधर
पूरा नाम लिखबाक लेल तैयार होइत छथि। 'कुर्सी_राति' मे केवल कमराक ध्वनि, अंततः एकटा
फुसफुसाहट 'नव नाम अलग पंजीमे' भेटैत अछि — नील पंजीक अन्तिम पन्नासँ मेल खाइत अछि।
अन्तिम संचिका 'नया_पंजी' मे 'पुरान नाम हटाउ, जे उठि गेल ओकरा मृत मानू' सुनल जाइत
अछि — तखने एकटा आवाज 'आरुणि?' पुछैत अछि, दोसर उत्तर दैत अछि 'बच्चा सभ केँ छोड़ू
नहि, ओ सभ नामक पहरुआ बनि रहल अछि' — कमरामे साँच डर पसरैत अछि। मीरा तुरंत बच्चा सभक
सुरक्षाकेँ प्राथमिकता दैत छथि — अनन्या विरोध करय चाहैत छथि, मीरा समझबैत छथि 'डरब
नहि आ बेपरवाह रहब — दुनू अलग बात।' अभय कहैत छथि जे स्वर-चिन्हारि लेल नमूना आवश्यक,
केवल अनुमानपर नाम नहि। दिनक अन्तमे रेकॉर्डर बन्द होइत अछि, मुदा प्रतिलिपि आ सूची
तैयार रहैत अछि — मीरा कहैत छथि 'स्वर सुनल गेल अछि, पीड़ा बजारमे नहि खोलल जाएत।'
अध्यायक अन्तमे साँझमे चन्ना गाछी लग रेकॉर्डरक बदला खाली माटिक कटोरी राखल जाइत अछि
— हुलासी कहैत छथि 'जे आवाज दोसराक कण्ठ चुरा लेत, ओकरा बाँधब पड़त' — मीरा लिखैत छथि
'स्वर भेटल, पर चेहरा एखन बाकी' — अनन्या नव पन्ना 'स्वरक चेहरा' खोलैत छथि।
मीरा कहैत छथि — 'कानक भरोसापर ककरो दोषी
नहि ठहराओल जाएत, आवाजक संग समय, ठाम, उपकरण, साक्षी आ नमूना सभ जोड़ल जाएत।' अभय आवाजक
रेखा (स्वरक भूगोल) क तकनीक बुझबैत छथि। मधुकरक स्वर-नमूना लेल जाइत अछि — पाँच वाक्यमे
पाँचमपर अटकि जाइत छथि। ध्रुवेशक नमूना खोजबाक लेल गदाधर पुरान सीडी, डिस्क आनैत छथि
— तेसर डिस्कमे हरिहर सेवा केंद्रक उद्घाटनक दृश्य भेटैत अछि, ध्रुवेशक भाषण 'गामक
पीड़ा हमर पीड़ा अछि।' अभय ध्वनि-लक्षण चिन्हैत छथि — 'र' सँ पहिने खँखार, 'स' क बाद
सीटी, वाक्यक अन्तमे बाहर छोड़ल साँस — मीरा सतर्क करैत छथि 'तुलना लिखू, घोषणा नहि।'
सत्यव्रत मेहता कहैत छथि 'आवाजो अभ्याससँ बदलैत अछि, मुदा भयक साँस बदलनाइ कठिन होइत
अछि।' बैंक शाखाक पुरान सभा-सूची आ विडियोमे ध्रुवेश कहैत सुनल जाइत छथि — 'पहिने विश्वास,
फेर भय' — जे बन्द रेकॉर्डरमे मधुकरक मुँहसँ सेहो दोहरायल छल। मीरा तीन प्रतिलिपि बनबैत
छथि। भीड़ अधीर भऽ नाम घोषित करबाक माँग करैत अछि — मीरा रोकैत छथि 'अधीरतामे साक्ष्य
बिगड़ल तँ अपराधीसभ ओही अधीरताकेँ अपन बचावक ढाल बना लेत।' मधुकरकेँ केवल 'पहिने विश्वास,
फेर भय' वाक्य सुनाओल जाइत अछि — ओ काँपैत स्वीकार करैत छथि जे आवाज 'ध्रुवेश बाबू
जेकाँ' छल — मीरा टोकैत छथि 'जेकाँ नहि, निश्चित छी तँ निश्चित कहू।' मधुकर डरक कारण
खुलैत छथि — मायक दवा, बेटाक नौकरी, घरक कागच गुम करबाक धमकी देल गेल छल। मधुकर लिखित
बयान दैत छथि जे निर्देश ध्रुवेशसँ भेटैत छल — 'पीड़ितकेँ पहिने सेवा, फेर कागच, फेर
भय, फेर खाता दिस लऽ जाउ।' अनन्या लिखैत छथि — 'चेहरा एक, दाँत अनेक।' अभय तकनीकी प्रतिवेदन
तैयार करैत छथि। एकटा वृद्धा गुप्त रूपसँ आबि बतबैत छथि — 'सेवा केन्द्रक मंचपर जे
बजैत छल, वैह।' अनन्या नामक जगह दीपक बनबैत छथि — 'जखन नाम नुकायब आवश्यक हो, तखन ओकर
इजोत लिखू।' ध्रुवेशक घरपर समनक चर्चा उठैत अछि। सेवा केंद्रक पुरान चित्रमे अनन्या
ध्रुवेशक काँधक पाछाँ कारी धब्बा देखैत छथि। साँझमे कटोरीमे धूपक राख मिलाओल पानिमे
धुँधला मुख, कुर्सीक पीठ, अँगूठा उठाओल हाथक झलक भेटैत अछि — पनिडुब्बी कहैत छथि 'चेहरा
पानिमे नहि, लोकक बयानमे टिकत।' बूढ़बा भूत कहैत छथि — 'जकर आवाज दोसराक मुँहमे भरल
गेल, ओकर असल मालिक खोजू।' अध्यायक अन्तमे रातिमे दिनक सभ प्रमाण लिफाफामे राखल जाइत
अछि। सत्यव्रत अन्तिम टिप्पणी लिखैत छथि — 'आवाजक चेहरा अर्ध-उद्घाटित। चेहरापर हाथ
राखने अपराधी आब साँस नुका नहि सकत' — अनन्या नव पन्ना 'साँसक समन' खोलैत छथि।
अनन्या नव पन्ना 'साँसक समन' खोलैत छथि। मीरा
स्पष्ट करैत छथि — 'समन दण्ड नहि, समन बुलाहट अछि... आब अहाँ अपन साँस, अपन आवाज, अपन
हस्ताक्षर, अपन कुर्सी आ अपन पंजीक सम्बन्ध स्पष्ट करू।' विनीत झा समन-कागच तैयार करैत
छथि। अभय आवाज-तुलनाक संक्षेप दैत छथि — 'साम्य पर्याप्त अछि, मुदा निर्णायक निष्कर्ष
लेल विधिक आवाज-नमूना आवश्यक।' गदाधर, सिपाही, आ आरुणि ध्रुवेशक नब पक्क घर समन देबय
जाइत छथि — प्रबन्धक शीतांशु 'बाबू शहरमे उपचार लेल छथि, काल्हि राति गेलाह' कहैत छथि
— आरुणि टायरक निशान देखि सन्देह करैत छथि। समन विज्ञापन-पट्टक नीचाँ चस्पा होइत अछि।
समन चस्पा होइतहि घरमे फोन बजैत अछि — गदाधर आवाज पहचानैत छथि 'ई वैह घण्टी अछि।' आरुणि
लिखैत छथि — 'समन देल गेल नहि, समन देखल गेल... ई अन्तर लिखब।' दुपहर धरि खबरि पसरैत
अछि जे ध्रुवेश भागि गेला — मीरा अनुमानक भीड़ रोकैत छथि। साँझमे ध्रुवेशक वकीलक पत्र
आबैत अछि — मीरा उत्तर दैत छथि 'आवाज-नमूना स्थगित नहि।' अभय पाँच नियन्त्रित परीक्षण-वाक्य
बनबैत छथि, अन्तिम वाक्य 'गोहिक दाँत देहपर, मुदा नामपर नहि' पर सभ चुप भऽ जाइत छथि।
बूढ़बा भूत कहैत छथि — 'समन केवल जीवित अदालतक नहि होइत, मृतकसभ सेहो समन पठबैत अछि'
— हुलासी बिसेसर, छोटू, सलामत, नन्द आरुणि आदिक नाम हवामे लिखैत छथि। रातिमे ध्रुवेशक
घरपर हलचल — गाड़ी आबैत-जाइत — मीरा प्रमाणक अनुशासन दोहरबैत छथि। विनीत झा बैंककेँ
खाता-निगरानीक सूचना पठबैत छथि — सत्यव्रत मेहता कहैत छथि 'आवाजक चेहरा खोजैत-खोजैत
हम पाइक नाड़ी धरि पहुँचि रहल छी।' अभय ध्वनि-अभिलेखकमे दूरक मन्दिर-घण्टीजकाँ सूक्ष्म
ध्वनि पकड़ैत छथि, जे ध्रुवेशक घरक पूजा-कक्षक स्वचालित घण्टीसँ मेल खुआबैत छथि। रातिमे
चन्ना गाछी लग मृतकक नाम पुकारि 'समन-पाठ' होइत अछि। भोरे ध्रुवेशक वकीलक दोसर संदेश
— निजी अस्पतालमे नमूना देबाक इच्छा — मीरा अस्वीकार करैत छथि 'विधिक नमूना निर्दिष्ट
अधिकृत ठामपर।' अन्तमे शीतांशुक पुरान सहायक मोहन पासवान गुप्त रूपसँ आबि स्वीकार करैत
छथि जे ओ दू बेर सीलबन्द लिफाफा पहुँचौने छथि, 'रसीद नहि, मोन नहि' कहल गेल छल — मीरा
ओकरा पानि-आसन-समय दैत छथि। सत्यव्रत नन्द आरुणिक डायरीक पाँति उद्धृत करैत छथि —
'जतय रसीद नहि, ओतय स्मृति रसीद बनू।' अध्यायक अन्तमे अनन्या 'रोकल खाता' लिखैत छथि
— आरुणि जोड़ैत छथि 'धनक बाट बन्द होइतहि डरक आवाज बदलैत अछि' — रातिमे अनुत्तरित फोनक
घंटी तीन बेर बजैत अछि।
भोरे बैंकक शटर खुलैत काल पहिनहि कतार बनि
जाइत अछि — काल्हि रातिक खाता-रोक आदेशक खबरि पसरि चुकल छल। अनन्या लिखैत छथि — 'रोकल
खाता।' मीरा विनीत झाकेँ नियम बतबैत छथि — 'कोनो खाता केवल नाम-समानतापर नहि रोकल जाएत।'
पहिल खाता 'हरिहर सेवा केंद्र सहायता कोष' मे जमा छोट-छोट, निकासी भारी, विवरणमे 'विशेष
सेवा' — गदाधर कहैत छथि 'विशेष सेवाक अर्थ ऊपरक निर्देश।' दोसर खाता मधुकरक परिवारक
नामपर — बूढ़क खातासँ पाइ निकलि रातिमे नकद बनैत छल। सुरजमुखी देवी (पंजीमे 'सुरजा
देवी' लिखल) आगू आबि अपन बकरी बेचि दान करबाक कथा सुनबैत छथि — फोनपर बेटाक गिरफ्तारीक
धमकी देल गेल छल — मीरा बच्चा सभकेँ पूरा नाम लिखबाक कहैत छथि — आरुणि लिखैत छथि 'जकर
नाम काटल, ओकर पाइ पहिने काटल गेल।' तत्काल पाँच खाता रोकल जाइत अछि। बैंकक देबालपर
लिखल जाइत अछि — 'पीड़ितक जीवन-राशि नहि रुकत, अपराधक चाल रुकत।' रोक-आदेशक खबरि पसरलापर
धमकी-भरल फोन आबय लगैत अछि, मधुकरक काँपैत स्वर सेहो — मीरा उत्तर नहि दैत छथि। बैंक-प्रबन्धक
मनोज मिश्र स्वीकार करैत छथि जे 'ऊपरक फोन' अबैत छल, 'ध्रुवेश बाबूक निर्देश' कहल जाइत
छल — सत्यव्रत मेहता सावधान रहैत छथि 'पुष्टिकरण अपेक्षित।' पाछाँक कमरामे पुरान पर्चीक
गठरीमे 'नन्द आरुणि प्रतिवेदन-सहायता' लिखल भुगतान भेटैत अछि — असलमे पाइ ऊपर गेल छल
— आरुणि थरथरा जाइत छथि, अनन्या पर्ची सुरक्षित रखैत छथि। दुपहर धरि पाँच खाता रोकल,
दू आंशिक जाँचमे, ध्रुवेशक निजी 'शोध-न्यास' पर विवाद रहैत अछि — अभय देखैत छथि जे
न्याससँ आवाज-अभिलेखक कीनल गेल, विश्रामगृहक बिल देल गेल — विनीत कहैत छथि 'स्वतंत्रता
कागचपर, निर्भरता लेन-देनमे।' बाहर भीड़ बढ़ैत अछि, मीरा स्पष्ट करैत छथि — 'रोकल राशि
न्याय नहि, केवल बहैत अपराधपर बाँध अछि।' साँझ धरि खाताक नक्शा (गोल घेरा) बनि जाइत
अछि — आरुणि कहैत छथि 'ई खाता नहि, डरक चक्र अछि।' हरिहर सेवा केंद्रक सोझाँ 'सेवा
बचाउ' नाराक भीड़ जुटैत अछि — मीरा कहैत छथि 'जे सेवा खाता रोकलासँ मरि जाए, से सेवा
नहि, कारोबार छल।' रातिमे बच्चा सभक अलग बही राखल जाइत अछि — 'पीड़ितक दावा-पंजी अलग,
अपराधक खाता अलग।' बूढ़बा भूत कहैत छथि — 'धनक धार रोकल गेल, मुदा जलसमाधि एखन बुझायल
नहि अछि।' आधा राति ध्रुवेशक न्यासक दू अतिरिक्त खाता (एकमे 'लोक-स्मृति-संरक्षण' नामसँ)
भेटैत अछि — अनन्या क्रोधित होइत छथि। भोरे मशीनी फोन-कॉल आबैत अछि, पाछाँ साँस सुनल
जाइत अछि। सत्यव्रत अन्तिम टिप्पणी लिखैत छथि — 'अगिला चरण — डूबल स्मृति आ जलसमाधिक
अर्थक विधिक/लोक-पाठ।' अध्यायक अन्तमे पनिडुब्बी ओसक बून्द बहीपर राखैत छथि, बून्द
पन्नामे डूबैत नहि — बूढ़बा भूत कहैत छथि 'जखन जल नहि, विस्मृति डुबाबैत अछि' — अनन्या
लिखैत छथि 'जलसमाधिक अर्थ' — आरुणि जोड़ैत छथि 'जे विस्मृतिमे डूबल, ओकर नाम, आब नाम
ऊपर उठत।'
अनन्या रातिक अन्तिम पाँति पढ़ैत छथि — 'जे
पानिमे डूबल, ओकर देह गेल; जे विस्मृतिमे डूबल, ओकर नाम।' आरुणि तीनू जलक प्रतीकस्वरूप
खाली लोटा अनैत छथि — मीरा कहैत छथि 'हम पानि नहि, अर्थ भरय जा रहल छी।' बूढ़ मल्लाह
फकीरा साहनीक बेटा काँसक कटोरा लऽ आबि पुछैत छथि — 'देह जँ जलमे जाए, तखनो नाम किनारपर
अटकि रहैत अछि, मुदा जखन नामकेँ कागचमे काटि दे... तखन नामकेँ किनार कतय भेटत?' मीरा
गामक इनारक पानि ढारैत छथि — घरक भीतर मरल स्त्रीसभक स्मृति लेल। आरुणि कमला-बलानक
पानि ढारैत छथि — मेड़ नदी खा गेल किसानसभ लेल। देविका गंगाक जल ढारैत छथि — बिसेसर,
सलामत, छोटू सन मजदूरसभ लेल, जिनकर देह गोहि बीच गेल आ प्रतिवेदनमे 'अनुपस्थित' लिखल
गेल। सत्यव्रत मेहता नन्द आरुणिक दैनन्दिनीसँ 'गोहि देह खाइत अछि, नाम नहि' पंक्ति
पढ़ैत भावुक भऽ जाइत छथि। मीरा स्पष्ट करैत छथि — 'जलसमाधि आइ ध्रुवेशक फैसला नहि,
आइ अर्थक संस्कार अछि... न्यायक पहिल नियम — जकरा डुबाओल गेल, ओकरा ऊपर आनू।' अनन्या
'ऊपर आनल नामसभ' पन्ना खोलैत छथि — बिसेसर पासवान, सलामत अंसारी, गोपी महतो, रजनू मंडल
— पाँचम नाम 'छोटू' क असल नाम अखनो अज्ञात, खाली ठाम छोड़ल जाइत अछि। आरुणि रेखा खिंचैत
छथि — छपाक → रोकल खाता, बीचमे नाम। मीरा दोसर रेखा खिंचैत छथि — लाज → गवाही, बीचमे
स्त्रीक कण्ठ — 'जलसमाधि केवल पुलपर नहि भेल, घरक भीतर सेहो भेल।' देविका तेसर रेखा
खिंचैत छथि — आवाज → चेहरा, बीचमे साँस। एकटा बूढ़ी स्त्री जरल नोटक राख (विश्वासक
राख) आनि कहैत छथि — 'बेटा सुरक्षित छल, पर हमर विश्वास मरि गेल।' मीरा राख फेकबाक
बदला पंजी लग रखबाक कहैत छथि। बूढ़बा भूत पानिमे पुरान दृश्यक झलक देखबैत छथि, जे सभ
मिलि 'ऊपर' शब्द बनैत अछि — मीरा कहैत छथि 'जे-जे डुबाओल गेल — देह, नाम, आवाज, माटि,
भरोसा, पेंशन, गवाही, बच्चाक असल नाम — सभ ऊपर।' विनीत झा विधिक भाषामे लिखैत छथि
— 'जलसमाधि: शारीरिक मृत्यु मात्र नहि, स्मृति, चिन्हारि, अभिलेख, आर्थिक स्वायत्तता,
सामाजिक प्रतिष्ठा आ आवाजक संगठित दमन।' सत्यव्रत कहैत छथि — 'कानून कखनो-कखनो लोकक
दुखक पाछाँ चलैत अछि, आइ दुख आगाँ अछि, कानून पाछाँ चलत।' बच्चा सभ कटोरा चारूकात पात
राखैत छथि। ध्रुवेशक एकटा सहयोगी शहर छोड़ि देत खबरि अबैत अछि — मीरा कहैत छथि 'आइ
डूबल सभकेँ ऊपर आनय दियौ।' साँझमे कटोराक पानि विचित्र उज्जर भऽ जाइत अछि। बूढ़बा भूत
कहैत छथि — 'अहाँसभ आब जलसमाधि नहि, जल-उद्घाटन करैत छी।' रातिमे सत्यव्रत कहैत छथि
— 'आरम्भकेँ न्याय धरि आनि देलहुँ' — मीरा पहिल बेर खुलि कऽ कानैत छथि। आरुणि अन्तिम
पाँति लिखैत छथि — 'जलसमाधि ओ नहि जे देहकेँ पानि लऽ जाए, जलसमाधि ओ अछि जे नामकेँ
लोकक स्मृतिसँ काटि दे, आइ पहिल नाम ऊपर आयल।' अध्यायक अन्तमे नव पन्ना 'ऊपर उठल नाम'
खुजैत अछि।
भोरे कटोराक पानि स्थिर रहैत अछि। मीरा नियम
राखैत छथि — 'आइ जे किछु उठत, ओकरा तमाशा नहि बनाओल जाएत, जे परिवार अनुमति देत, ओहि
नामक पाठ सार्वजनिक, जे परिवार चुप रहत, ओकर चुप्पी सेहो सम्मान।' कटोराक चारूकात राखल
पातसभमे 'छो', 'टू', 'मुसहरिनक बेटा' सन अधूरा अक्षर भेटैत अछि। सत्यव्रत मेहता नन्द
आरुणिक दैनन्दिनीसँ बाल-मजदूरक पंक्तिमे 'शिव... लाल' आ काटल 'छोटू' नाम भेटबैत छथि
— विनीत झा श्रम-पंजीसँ माताक नाम 'फूलकली' मिलाबैत छथि। एकटा बूढ़ स्त्री (फूलकली)
आगू आबि कहैत छथि — 'हम फूलकली छी... हमर बेटा भागल नहि छल, बस ई पढ़ू।' अनन्या लिखैत
छथि — 'शिवलाल उर्फ छोटू, माय फूलकली, पुल-कार्यस्थलपर मृत/गुम, पंजीमे अनुपस्थित लिखल'
— 'अनुपस्थित' काटि 'जलमे समायल, नाम उपस्थित' लिखैत छथि। फूलकली माथ झुकबैत छथि —
'एते बरख बाद तोहर नाम घर घुरल, बेटा।' बिसेसर पासवानक नाम पिताक नामक भिन्नताक कारण
फेर जाँचल जाइत अछि — पोताक गवाहीसँ 'मातृ-स्मृति अनुसार नाम स्थिर' कएल जाइत अछि
— विनीत नब स्तम्भ बनबैत छथि। सुरजमुखी देवी अपन नाम-शुद्धिक आग्रह करैत छथि — मीरा
कहैत छथि 'मृतकक नाम ऊपर उठत, आ जीवितक नाम धोइत सेहो चलत, दूटा काज अलग नहि।' दुपहरमे
ध्रुवेशक वकील 'भावगत दबाव' क शिकायत करैत छथि — मीरा उत्तर दैत छथि 'दबल नामक सार्वजनिक
पुनर्स्थापन... न्यायक वाक्य आगि नहि, दीप हो।' महेश्वरनाथक पुरान मुहरवाला सहायता-प्रतिज्ञा
पन्नामे हस्ताक्षरक ठाम खाली भेटैत अछि — फूलकली कहैत छथि 'हमर बेटा पानिमे, कागच ऊपर;
आब कागच नीचाँ आबि गेल।' सत्यव्रत कहैत छथि — 'झूठा पूरा नाम देब दोसर हत्या अछि'
— अनन्या 'अज्ञात' काटि 'नाम-अपूर्ण, खोज जारी' लिखैत छथि। आरुणि 'प्रतीक्षा-टोकरी'
राखैत छथि, देविका लाल सूत बाँधैत छथि। साँझमे श्रम-विभागक भिजल पंजीमे मृतक मजदूरसभक
भुगतानपर मुंशीक एकहि हस्ताक्षर भेटैत अछि — विनीत कहैत छथि 'मजदूरसभक मजदूरी मृत्यु
बादो केओ उठौलक।' फूलकली माटि लऽ कटोराक कात राखैत छथि — 'नाम पानि सँ आयल, आब माटिपर
टिकाओ।' बूढ़बा भूत कहैत छथि — 'नाम ऊपर उठलासँ मृतक मुक्त नहि होइत, जीवितक काज शुरू
होइत अछि।' रातिमे ध्रुवेशक घरक ऊपरक खिड़कीमे असामान्य चहल-पहल देखार होइत अछि — मीरा
अनुमान नहि, केवल देखल बात लिखबाक कहैत छथि। अभय निगरानी राखैत छथि, मुदा पीछा नहि
करबाक शर्त रखैत छथि — सत्यव्रत कहैत छथि 'न्याय जे प्रक्रिया तोड़ि जीतैत अछि, ओ जीत
नहि, अगिला अन्यायक बीज अछि।' अनन्या दिनक अन्तमे लिखैत छथि — 'आइ ऊपर उठल नाम सभक
पहिल सूची बनल।' मीरा चेतावनी दैत छथि — 'अन्त भावुक हो, पर बन्द नहि।' फूलकली छोटूक
पात घरमे नहि, थारीमे छोड़ि देत छथि — 'एतय राखू, जाहिसँ सभ ओकरा नाम सँ पुकारत।' अध्यायक
अन्तमे रातिमे दूर शहरसँ गाड़ीक आवाज आबैत अछि — निगरानी-युवक सूचित करैत छथि जे ध्रुवेशक
घरक पाछाँक फाटकसँ लोहाँक संदूक गाड़ीमे राखल गेल आ गाड़ी कच्चा बाट दिस मुड़ल — मीरा
कहैत छथि 'आब अनुमान नहि, कार्रवाईक क्रम' — अनन्या नव पन्ना 'अपराधीक धरती' खोलैत
छथि।
अनन्या नव पन्ना खोलैत छथि — मीरा कहैत छथि
'आइ राति हमर तामस पएर नै बनत, हमर पएर साक्षी बनत।' अभय पीछा नहि, केवल दृश्य-साक्ष्यक
निर्देश दैत छथि, तहसीलक रात्रि-दलकेँ सूचना दैत छथि। ध्रुवेशक गाड़ी खरिहानी धारक
कच्चा मोड़मे बालुमे धँसि जाइत अछि। मीरा भीड़केँ रोकैत छथि — 'जे बचाबय दौड़त, से
छिपेबाक सहयोग बनि जाएत।' दीपक इजोतमे ध्रुवेश, दू सहायक, संदूक धकेलैत देखार होइत
छथि — अनन्या समय-स्थान लिखैत छथि। ध्रुवेश दूर गाछीक छाहरि देखैत सिहरि उठैत छथि
— बूढ़बा भूतक आवाज सुनैत छथि 'जकरा नाम माटिसँ काटल, ओकर पएर आब माटिपर फँसल।' ध्रुवेश
चिचिआइत छथि — 'ई हमर निजी वस्तु अछि' — मीरा उत्तर दैत छथि 'निजी वस्तु राति पाछाँक
फाटकसँ भागैत नै।' सुरजमुखी देवी सेहो पहुँचैत छथि — 'हम चाहैत छी पेटी हमर आँखिक सोझाँ
भागि नै जाए।' चौकीक दू कर्मचारी पहुँचि सूची बनबय लगैत छथि। ध्रुवेशक फोन बेर-बेर
बजैत अछि, मीरा उच्च स्वरमे बजाबय कहैत छथि, ध्रुवेश काटि दैत छथि। सूचीमे गाड़ी नम्बर,
समय, संदूकक दशा, माटिक चिन्ह दर्ज होइत अछि। ध्रुवेश तलाशी-अधिपत्र माँगैत छथि — विनीत
झा जब्ती-पंचनामाक प्रक्रिया समझबैत छथि, भीड़क अधीरता मीरा रोकैत छथि — 'अपराधीक अधीरताकेँ
न्याय अपन अधीरतासँ उत्तर नै देत।' फूलकली माटि उठा माथपर लगबैत छथि — 'ई धरती ओकर
पएर जानैत होएत।' मुहर लगबाक समय ध्रुवेश पाछाँ हटैत छथि, जूता माटिमे अटकल रहि जाइत
अछि, नंग पएर बाहर निकलैत अछि — भीड़मे दबायल हँसी उठैत अछि, मीरा रोकैत छथि 'नंग पएर
लोककेँ अपमानित नै करब।' अभय पएरक निशानक चारूकात काँटी गाड़ैत छथि। ध्रुवेश झुँझलाइत
छथि — 'अहाँ सभ हमरा दोषी बना देलहुँ' — सत्यव्रत मेहता उत्तर दैत छथि 'जँ अहाँ निर्दोष
छी, ई धरती अहाँक पक्षमे सेहो बोलेत, मुदा भागैत पएर निर्दोषताक भाषा कम जानैत अछि।'
संदूक सरकारी मुहरमे बन्द भऽ चौकीक गाड़ीपर लऽ जाओल जाइत अछि, उठौलापर बालुमे चौकोर
गाढ़ दाग बचि जाइत अछि — मीरा कहैत छथि 'धरती रंग नै, भारसँ चिन्हित करैत अछि।' बूढ़बा
भूत कहैत छथि — 'अपराधी धरती छोड़ि नै भागै, ओकरा माटि चाही, घर चाही, कोठरी चाही,
खाता चाही, बस एक दिन वैह धरती ओकर पएर पढ़ि लैत अछि।' भोरमे मीरा गाछी घुरबाक कहैत
छथि, कोनो नारा नहि — 'जे राति धरती साक्षी देलक, ओहि राति पर शोर चढ़ाएब अन्याय होएत।'
फूलकली छोटूक पातक कात खरिहानीक माटिसँ बिन्दु बनबैत छथि — 'नाम पानिसँ ऊपर उठल, आब
पएर देलहुँ।' सत्यव्रत मेहता लिखैत छथि — 'न्याय केवल दोष सिद्ध करब नै, धरतीकेँ बोलबाक
अवसर देब सेहो अछि।' अध्यायक अन्तमे भोर उगलापर ध्रुवेशक जूता माटिमे अटकल रहि जाइत
अछि, ओसक बून्द ओहिपर चमकैत अछि — 'कखनो-कखनो अपराधी भागि जाइए, पर ओकर पएर धरती धरि
छोड़ि दैत अछि, आ जतय पएर छूटि जाए, ओतय नाम पहुँचयमे देर नै लगैत।'
अध्याय १९९ —
संदूकक भीतरक बिहान
मीरा सभकेँ भोरे कहैत छथि — 'संदूक खुलत,
मुदा उत्सव जेकाँ नै।' चौकीक कमरामे संदूकक मुहर काटल जाइत अछि — गंगाक गाद, पुरान
कचहरी, नोट, मजदूरक पसेनाक मिश्रित गन्ध बाहर आबैत अछि। मीरा कहैत छथि 'ई पेटी वस्तु
नै राखैत छल, ई समयसँ डर राखैत छल।' ऊपरक तहमे पुरान गमछा, सूखल नारिकेल पात, लाल धागासँ
बाँधल पोटली भेटैत अछि — फूलकली गमछा देखि काँपैत छथि, मुदा दर्जसँ पहिने हाथ नहि लगबैत
छथि। पोटलीमे मजदूरी पंजीक फाटल पन्ना भेटैत अछि — सत्यव्रत मेहता पढ़ैत छथि 'शिवनाथ
सदा, वयस सोलह, माताक नाम फूलकली, दिहाड़ी दर्ज तीन दिन, भुगतान शून्य, टिप्पणी अनुपस्थित'
— फूलकली धीरेसँ कहैत छथि 'छोटू।' अनन्या लिखैत छथि — 'छोटूक असली नाम पुष्ट: शिवनाथ
सदा।' दोसर तहमे संचिकासभ भेटैत अछि। 'जलसमाधि—पुरान' मे नन्द आरुणिक दैनन्दिनीक प्रतिलिपि
भेटैत अछि — 'गोहि देह खाइत अछि, नाम नै' — तीन सय नामक अनुमानित सूची, खाली ठाममे
लाल स्याहीसँ 'अतिशयोक्ति' लिखल — सत्यव्रत भर्रायल स्वरमे कहैत छथि 'जखन अपराधी प्रमाण
नै काटि पाबैत, ओ पीड़ाकेँ अतिशयोक्ति कहै छै।' रानी खाता संचिकामे बीससँ बेसी स्त्री-नाम
भेटैत अछि — एक स्त्री जमुना कहैत छथि 'हम जीवनमे बैंक नै गेलहुँ।' मोमक साँच भेटैत
अछि — अनन्या लिखैत छथि 'अँगूठाक चोरी, हाथक अपमानसँ बेसी, अस्तित्वक चोरी।' अंकीय
आदेश संचिकामे धमकीक तैयार पटकथा भेटैत अछि — मीरा कहैत छथि 'ई अपराध धनक नै, मनक अपहरण
अछि।' संदूकक कोनामे तीन मोबाइल, पाँच सिम, ध्वनि-अभिलेखक भेटैत अछि, जाहिमे मधुकरक
स्वर सुनल जाइत अछि — ध्रुवेश इनकार करैत छथि 'ई आवाज हमर नै' — सत्यव्रत शांत रहैत
छथि। संदूकक तलमे थैलीमे कोरा पत्र-मस्तक, मुहर, आ नक्शा भेटैत अछि, बीचमे 'चन्ना'
नामक बिन्दु — देविका उत्तर दैत छथि 'हमरासभ लेल ई सुननिहार गाछी।' अन्तिम पन्नामे
बटुकनाथ हरिहरन, महेश्वरनाथ, मधुकर, ध्रुवेशक नामक शृंखलाक बाद 'भविष्य उत्तराधिकारी'
नामक रिक्त ठाम भेटैत अछि — मीरा काँपैत छथि 'अपराध व्यक्तिसँ पैघ होइ छै, जँ खाली
ठाम छोड़ल जाए, तँ अगिला ध्रुवेश जनमि जाइए' — सत्यव्रत रिक्त ठाम सार्वजनिक करबाक
निर्णय दैत छथि। सभ वस्तु सूचीबद्ध, मूल सुरक्षित, प्रतिलिपि तीन भागमे बनैत अछि। साँझमे
संदूक उनटा राखल जाइत अछि, रिक्त। फूलकली बाहर निकलैत छथि — काल्हि धरि छोटूक माय छली,
आब शिवनाथ सदाक माय। रातिमे चन्ना गाछी लग सभ प्रमाण अलग-अलग पाथरपर राखल जाइत अछि।
बूढ़बा भूत ऊपरहि रहैत छथि — 'आब जीवितसभ अपने करथि।' मीरा अन्तिम प्रश्न रखैत छथि
— 'ई गाछी स्मारक बनत कि पहरुआ' — सत्यव्रत कहैत छथि 'स्मारक मृतककेँ ठाम दै छै, पहरुआ
जीवितकेँ काज।' अनन्या लिखैत छथि 'नामक पहरुआ।' आरुणि जोड़ैत छथि — 'अन्त तखन आरम्भ
होइ छै जखन गाम अपन आँखि बन्द करबाक अधिकार छोड़ि दे।' अध्यायक अन्तमे भोरसँ पहिने
चन्ना गाछीक सभसँ पुरान पात टूटि खसैत अछि — फूलकली ओकरा शिवनाथक पन्नाक कात राखि कहैत
छथि 'आब ओकरा पहरा देब।'
अध्याय २०० —
नामक पहरुआ (उपन्यासक अन्तिम अध्याय)
भोरे मीरा गाछी लग सभसँ पहिने पहुँचि कहैत
छथि — 'आइ अन्तिम अध्याय लिखल जाएत, मुदा ई अन्त नै, ई ओ पन्ना अछि जाहिपर हमसभ आँखि
खोलि कऽ अपन-अपन नामक जिम्मेदारी लेब।' अनन्या सभ अध्यायक शीर्षक क्रमवार पढ़ैत छथि
— पीड़ित आ अपराधी दुनूक नाम पढ़ल जाइत अछि, कारण 'अपराधीक नाम बिना अपराधो अधूर रहै
छै।' फूलकली शिवनाथक पन्नाक प्रतिलिपि पातक कात राखि कहैत छथि — 'ई हमर बेटाक मृत्युपत्र
नै, ई ओकर घर-घुरबाक पन्ना अछि।' सत्यव्रत मेहता कहैत छथि — 'जँ संचिका अदालत जाए आ
नाम गाममे नै बाँचय, तँ निर्णय आधा... आइसँ दुनू आधा एक-दोसराकेँ खोजत।' गामक नेनासभ
गोल घेरा बनबैत छथि — एकटा नेना कहैत छथि — 'गोहि देह खाइत अछि, नाम नै' — ई वाक्य
भविष्यक आदर्श वाक्य बनि जाइत अछि। कटोराक पानिमे गामक वर्तमान चेहरा देखार होइत अछि
— मीरा कहैत छथि 'पहरा मृतकक नामपर आरम्भ भेल, मुदा पहरा जीवितक देह धरि पहुँचबाक चाही।'
अभय पुछैत छथि — 'हमसभ अपन भीतरक मौनक नाम कतऽ राखब?' सत्यव्रत 'मौनक नामावली' खोलैत
छथि — डर, लाभ, दिखावा, तिथिपर भरोसाक अति, कागचपर आँखि मूँदबाक आदत, गरीबक दुःखपर
चित्र-यन्त्र, पीड़ाक बाजार। दुपहरमे गामक लोक गाछीक चारूकात माटिक पट्टिका लगबैत छथि,
प्रत्येकपर एक नाम, अधूरा नामक लेल रिक्त ठाम — फूलकली दीप राखि कहैत छथि 'जेकर नाम
नै भेटल, ओकरा अन्हार नै देब।' साँझमे अदालतक बूढ़ मुवक्किल आबि कहैत छथि — 'बरामदामे
आइ पहिल बेर केओ पूछलक — कतेक तिथि खएलहुँ?' रातिमे सभ अध्यायक शीर्षक फेर पढ़ल जाइत
अछि। अन्तिम शीर्षक 'नामक पहरुआ' पढ़लाक बाद गाम-भरिक लोक गाछीक बाहरी घेरापर चलैत
छथि, प्रत्येक घरसँ एक पाथर, एक अक्षर — सभ मिलि वाक्य बनैत अछि 'नामक पहरा जीवित राखू।'
बूढ़बा भूत अन्ततः डारिसँ उतरि रिक्त ठामपर अपन नहसँ किछु लिखैत छथि — 'जे नाम एखन
जन्मल नै।' पनिडुब्बी गंगाक गाद कटोरामे मिलबैत छथि, भँवरमे गोहि देखार होइत अछि, जकर
दाँतक बीच अक्षर अटकल छल — बाहर आबि तैरैत अक्षर फेर वाक्य बनबैत अछि 'गोहि देह खाइत
अछि, नाम नै' — फूलकली पहिल बेर खुलि कऽ कानैत छथि, गामक स्त्रीसभ हुनका घेरि लैत छथि।
सत्यव्रत अन्तिम गवाही लिखैत छथि — 'आइ गढ़ नारिकेल नामक पहरुआ बनल... कोनो देह बिना
नाम नै।' देविका आदेशकेँ गीतमे बदलैत छथि। भोरक पहिने मीरा रिक्त संदूकक प्रतिलिपि-छाया
गाछीक बाहर राखि कहैत छथि — 'संदूक स्मारक नै, चेतावनी।' सूर्य उगलापर बच्चा सभ कबड्डी/नाम-पाठ
खेलय लगैत छथि — 'जे नाम बिसरि जाए, ओ फेर सीखबाक पारीमे जाए।' गाम धीरे-धीरे अपन दैनिकीमे
घुरैत अछि, मुदा देहरीपर एक वाक्य लिखल रहि जाइत अछि — 'नामक बिना कोनो कथा पूर्ण नै।'
बा गाछीक निचला डारिपर एकटा रिक्त कपड़ा टाँगि देत छथि — 'जखन कोनो नव अन्याय पहिल
बेर काँपत, एहि कपड़ापर ओकर नाम लिखब।' अन्तमे मीरा कटोरा उठा अनन्याकेँ, अनन्या आरुणिकेँ,
आरुणि एकटा छोट बच्चाकेँ दैत छथि — बच्चा एक बून्द माटिपर रखैत छथि, जाहिसँ नव घेरा
बनैत अछि — कथा फेर आरम्भ होइत अछि, एहि बेर भूतसभ खेलय नहि, देखय अबैत छथि, जीवितसभ
खेलैत छथि, मृतकसभ पहरा दैत छथि। बूढ़बा भूत डारिपर घुरि पहिल बेर निर्णायकक डण्डा
माटिपर राखि कहैत छथि — 'आब निर्णय जीवित करथि।' चन्ना गाछीक एकटा नव हरियर बिन्दु
उगैत अछि — 'पहरा जँ जीवित रहय, तँ सूखल ठूँठो भीतरसँ कोपल राखि सकै छै।' उपन्यास सात
छोट अन्तिम सूत्र-वाक्यसँ समाप्त होइत अछि ('पोथीक अन्तिम स्वर') — जाहिमे कहल गेल
अछि जे डूबल नाम ऊपर उठि अपन घर घुरल, शिला बाजय लागल कारण ओहिपर सभक नाम लिखायल अछि,
गोहि-ग्राह गेल मुदा बच्चाक हाथ रहि गेल जे नाम मँगने छल, गाम अपन इतिहास मोन राखलक
तँ नारिकेल गाछ फेर फल देबय लागल, सत्य बीआ फूटल आ नाम जल उठल, आ अन्तमे — 'ई कथा एतय
समाप्त नै होइ छै, ई ओहि मुँहसभमे जीवित रहै छै जे कहै छै — हम छी।'
तीन परिशिष्ट
: लोककोश, गीत आ अन्तःकथा
परिशिष्ट-१ —
गढ़ नारिकेल लोककोश
भूमिका स्पष्ट करैत अछि जे शून्य अध्यायक
मुख्य कथा तेज करबाक लेल संक्षिप्त कएल गेल लोक-सांस्कृतिक विस्तृत सामग्री एतय मूल
क्रममे सुरक्षित राखल गेल अछि। परिशिष्टक पहिल भाग (गद्यात्मक निबन्ध) गढ़ नारिकेलक
लोक-ज्ञान आ लोक-संस्कृतिक सैद्धान्तिक विशेषता सभ विस्तारसँ बुझबैत अछि — (१) मुँहजबानी
संचरण (बा सँ नातिन, माए सँ बेटी, अनुभवसँ अनुभव), (२) सामूहिक स्वामित्व (गीतक कोनो
एक लेखक नहि, लोक ओकर रचयिता), (३) स्थानिक चिन्हापरची (नदी, माटि, गाछ सभ गढ़ नारिकेलक
विशिष्ट भूगोलसँ बान्हल), (४) बहैत-बदलैत रूप (परम्परा स्थिर रहितो मरैत, बदलैत तेँ
जीवित — नाओ-बैलगाड़ीक ठाम अब राहत-नाव, पुल, मोबाइल-सन्देश)। भूगोल, माटि, गोबर-नीपल
आँगन, ध्वनि-परिदृश्य (छपाक, पुकार-उत्तर), ऋतु-चक्र, दैनिक विरामक सांस्कृतिक महत्त्व,
पेशागत विभाजन (बढ़ही, कमार, कुम्हार, चर्मकार, डोम आदि) आ सामाजिक विषमताक आलोचना
(जे ढोल बिना संस्कार अधूरा, ओकर बनौनिहारकेँ आदर किएक नहि), 'ईलम' (देहगत अनुभव-ज्ञान),
श्रम-गीतक ताल-सम्बन्ध, मुँहजबानी सत्यक बहुस्तरीय स्वरूप, वीरगाथाक नैतिक आदर्श, गीतक
कार्यशील स्वभाव, भावभूमिक विस्तार, बोलचालक भाषा, टेक-पदावृत्तिक रूप — इन सभ विषयपर
विस्तृत चर्चा अछि। निबन्धक अन्तमे उपन्यासक मुख्य पात्रसभ (नन्द आरुणि, उज्ज्वल झा,
बा, अनन्या, आरुणि) कऽ एहि लोक-संस्कृतिक जीवित वारिसक रूपमे प्रस्तुत कएल गेल अछि,
आ स्पष्ट कएल गेल अछि जे 'गोहि सभक बीच जलसमाधि' एहि लोक-संस्कृतिक आधुनिक महागाथा
अछि। निबन्धक अन्तिम पाँति सीधा उपन्यासक पहिल अध्याय (चन्ना गाछीक कबड्डी) सँ जोड़ैत
अछि। परिशिष्टक दोसर, बड़ पैघ भाग प्रत्येक सांस्कृतिक प्रसंगक लेल एकटा छोट 'खिस्सा'
(गद्य-कथा-सार, अक्सर उपन्यासक पात्रसभ जेना अनन्या, आरुणि, बा, सरयू, नन्द आरुणि,
उज्ज्वल झा सहित) आ एकटा सम्बद्ध 'गीत' (लोकधुनसहित पूर्ण गीत) क जोड़ी प्रस्तुत करैत
अछि — लगभग साठि-सत्तरि एहन जोड़ी अछि, जे गढ़ नारिकेलक सम्पूर्ण जीवन-चक्रकेँ आवृत्त
करैत अछि: घर-वस्तु आ स्थान (खण्डहरक ईंट, गहबरक दीप, पुरान इनार, डबराक चान, घाटक
लाल पगड़ी), जल-यात्रा (नाव खेब, नाव खिंचब, जाल समेटब), बाल्यकाल (लोरी, मुड़न, उपनयन,
नामकरण), कृषि-चक्र (माटि काटब, बान्ह मरम्मति, पोखरि उराहब, बीआ चुनब, खेत जोतब, मेड़
बनाएब, वर्षा-प्रतीक्षा, सोहनी/निकौनी, पटौनी/सिंचाई, रोग-पहचान, कटनी, बोझा उठाएब,
दाउन, मड़ाइ, भण्डारण), मछैर आ पशुपालन, चरखा-कोल्हु, कारीगर-औजार, हाट, रौदी-अकाल,
विवाह-संस्कार (गौना, दाम्पत्य, दहेज-विरोधी गारी, स्त्री-व्यंग्य गीत, पातरि-खोइँछ
सजावट), गर्भ-मातृत्व, वृद्धावस्थाक ज्ञान, आँगन-नीपब, व्रत-कथा, रसोइक ध्वनि, छोट
पहरा (पशु-पक्षीक देखभाल), मिथिला चित्रकला, माटिक पूजा-वस्तु, सिलाइ-कढ़ाइ, धार्मिक-पर्व
(मधुश्रावणी, सामा-चकेवा, भगवती-पूजा, घरक देवता, ग्राम-देवता/गहबर, धर्मराज, शिव-नचारी,
विष्णु-हरिगीत, दुर्गापूजा-भसान, सूर्य-छठि, मर्सिया-झरनी, फकीरी-खिस्सा), आ अन्तमे
मौखिक-साहित्यिक विधा सभ (पहेली, उपनाम, अतिशयोक्ति, नकल, तात्कालिक तुक, उलटबाँसी,
खिस्सा-कहबाक गोष्ठी, पुकार-उत्तर) आ परदेश-शहरमे गढ़ नारिकेलक संस्कृतिक सुरक्षा।
प्रत्येक खिस्सा-गीत जोड़ीमे एकटा सामाजिक-नैतिक शिक्षा निहित अछि — जेना जल-न्याय
(पटौनीक गीत), स्त्री-श्रमक मान (सोहनी, भगवती), गरीबक हिस्साक रक्षा (भण्डार, रौदी),
दहेज-विरोध, सामूहिक जिम्मेदारी (बान्ह-मरम्मति, गहबर), आ नामक महत्त्व (नामकरण, धर्मराज)।
समग्र रूपेँ ई परिशिष्ट उपन्यासक केन्द्रीय विषय — 'नाम', 'सामूहिकता', आ 'श्रमक मर्यादा'
— क सांस्कृतिक जड़ि आ पृष्ठभूमि प्रस्तुत करैत अछि, जे मुख्य कथाक हरेक अध्यायमे संक्षिप्त
लोकगीतक रूपमे झलकैत अछि।
परिशिष्ट-२ —
अनाम ग्रह प्रसंगक मूल गीत
भूमिका स्पष्ट करैत अछि जे मुख्य कथामे अध्याय
१०१–१०४क 'अनाम ग्रह' प्रसंग स्वप्न-दृष्टान्त रूपमे सघन कएल गेल छल; एतय ओकर सभटा
मूल लोकगीत अक्षुण्ण रूपमे राखल गेल अछि। ई परिशिष्ट विशुद्ध गीत-संग्रह अछि, गद्य-कथा
नहि — चारि प्रतीकात्मक अध्यायक भावभूमि गीतेंमे बहैत अछि। अध्याय १०१ — 'अनाम ग्रहक
आमन्त्रण': दूर ग्रहक बुलाहटपर गामक लोक यात्राक तैयारी करैत अछि। गीतमे प्रश्न उठैत
अछि — यात्रामे संग की लऽ जाएब? उत्तर — धन-हथियार नहि, बल्कि 'माटिक गन्ध, मायक गीत,
नामक दीप।' दोसर गीतमे ग्रह स्वयं पुछैत अछि 'संग की आनब?' — उत्तर होइत अछि नामक साँस,
माटिक गन्ध, नेनाक हाथ। एकटा प्रतीकात्मक दृश्य उभरैत अछि जाहिमे गामक धूलिसँ बच्चाक
खेल (कबड्डी) उठि ताराक कक्षा धरि पहुँचि जाइत अछि, आ जखन बच्चा 'उपस्थित' कहैत अछि
तँ काँचक अदृश्य देबालमे दरार पड़ैत अछि — मानू पृथ्वीक नाम-संस्कृति दूर ब्रह्माण्ड
धरि गूँजि रहल होअय। अध्याय १०२ — 'ग्रहक बीच कबड्डी': कबड्डीक खेलकेँ रूपकक रूपमे
विस्तारित कएल गेल अछि — चारि 'पारी' (पृथ्वी लेल, मानवता लेल, न्याय लेल, सह-अस्तित्व
लेल) क कल्पना। खेलाड़ीकेँ आग्रह कएल जाइत अछि जे साँस बान्हल राखी, नाम बाजी, मुदा
अपन जड़ि नहि बिसराबी। दोसर गीतमे अनन्या लिखैत छथि जे रेखा पृथ्वीसँ दूर गेल, मुदा
साँस नहि टूटल — नियम वएह रहल जे 'जकर स्मृति टूटल नहि, ओकर पग अडिग।' बच्चा फेर सँ
'कबड्डी' नहि, 'उपस्थित' कहैत अछि, आ अदृश्य देबालमे पहिल दरार चमकैत अछि। अध्याय १०३
— 'अनाम ग्रह पर नाम-पाठ': ताराक बीच तनल एकटा 'नामक झूला' क बिम्ब — एक छोर पुरखाक
हाथमे, दोसर छोर नेनाक हाथमे — जे स्मृति, प्रेम आ जिम्मेदारीक तीन लड़िसँ बनल अछि।
दोसर गीतमे कहल गेल अछि — जतय नाम नहि, ओतय जीवनक साँस आधा रहि जाइत अछि, आ क्रमांकित
घरमे मनुष्य उदास रहैत अछि। अनाम देबालपर नाम उच्चारण करितहि दरार पड़ैत अछि, आ बच्चा
पृथ्वी घुरि कऽ कहैत अछि — 'एतहि हमर संसार।' अध्याय १०४ — 'गढ़ नारिकेल फेर पृथ्वी
चुनैत अछि': कथाक प्रतीकात्मक निष्कर्ष — शीशा-महल क तुलनामे अपन 'कादो' चुनबाक निर्णय।
गीत जोर दैत अछि — पृथ्वी चुनब दीनता नहि, प्रेमक प्रमाण अछि; एतय श्रमक पसीना अछि,
जनक सम्मान अछि; भागब कायरता होयत, बदलब प्रेमक प्रमाण। अन्तिम गीतमे सामूहिक स्वरमे
उद्घोष होइत अछि — 'चुनलहुँ हे पृथ्वी, फेर-फेर पृथ्वीए चुनलहुँ' — कमला-बलानक गन्ध,
फाटल मेड़, अपन हवा-माटि, नामक देहरीकेँ क्रमांकित आवास आ ऑक्सीजनक करारसँ श्रेष्ठ
मानल जाइत अछि। अन्तमे कहल गेल अछि जे ई अन्तिम पन्ना नहि, 'अगिला पहराक ठौर' अछि।
समग्रतः ई परिशिष्ट विज्ञान-कल्पना जकाँ फ्रेमवर्कमे उपन्यासक मूल दर्शन (नाम, स्मृति,
माटिसँ जुड़ाव, सामूहिक जिम्मेदारी) कऽ ब्रह्माण्डीय स्तरपर विस्तारित करैत अछि, आ
पुष्टि करैत अछि जे 'नामक पहरा' केवल गामक सीमा धरि सीमित नहि, अपितु एकटा सार्वभौमिक
नैतिक सिद्धान्तक रूपमे प्रस्तुत कएल गेल अछि।
परिशिष्ट-३ —
न्याय-दर्शनक मूल अन्तःकथा
भूमिका स्पष्ट करैत अछि जे मुख्य अध्याय सभमे
कथासँ सम्बन्धित संक्षिप्त 'दार्शनिक अन्तर्ध्वनि' राखल गेल अछि (जे प्रत्येक अध्यायक
अन्तमे एक-दू पाँतिमे देखार होइत अछि); एतय ओ सभ मूल शास्त्रीय दृष्टान्त आ सिद्धान्त
अध्यायानुसार (अध्याय ५७ सँ अध्याय २०० धरि, कुल १४४ खण्ड) पूर्ण विस्तारसँ सुरक्षित
राखल गेल अछि। ई परिशिष्ट नव्य-न्याय दर्शन (विशेषतः आचार्य गंगेश उपाध्यायक तत्त्वचिन्तामणि
आ ओकर टीका-परम्पराक ज्ञानमीमांसा) क सम्पूर्ण सैद्धान्तिक ढाँचाकेँ लघु-कथाक रूपमे
प्रस्तुत करैत अछि। आरम्भिक खण्ड (अध्याय ५७–७६ धरि) आचार्य गंगेश उपाध्यायक अर्ध-काल्पनिक
जीवनी-शैलीमे लिखल अछि — बाल गंगेश गढ़ नारिकेलक पुस्तकालयमे कादम्बरीक अपूर्ण अन्तिम
पन्नाक प्रश्न सुनैत छथि (मंगलाचरणक कार्य विघ्न-नाश अछि, ग्रन्थ-समाप्ति नहि), पञ्जीक
जातिगत लाल-चिन्हसँ ग्रस्त भऽ प्रमाण-आधारित यथार्थताक विचार करैत छथि, चर्मकारिणीक
दीप लग वस्तुक यथार्थ धर्म आ जन्मगत उपाधिक भेद सीखैत छथि, मामागामक पाठशालामे दुआरि
लग बैसि चिलम भरैत-भरैत तर्कशास्त्र सीखैत छथि, आ श्मशानमे तान्त्रिकसँ भेंटक लोककथाक
माध्यमसँ 'ज्ञानक प्रमाण' क प्रश्न उठाबैत छथि। एहि जीवनी-खण्डमे उपन्यासक आधुनिक पात्रसभ
(कमला, माधव, राघव, चन्द्रपाल, सत्यव्रत मेहता, मीरा, देविका) क समानान्तर दृष्टान्त
सेहो जोड़ल गेल अछि — जेना सीप-चानीक भ्रम (माधवक कथा, अख्याति-अन्यथाख्याति सिद्धान्त),
पीयर शंखक दृष्टान्त (जौण्डिस-रोगीक भ्रम, दोष-सिद्धान्त) आदि। परिशिष्टक बहुसंख्य
मध्य आ उत्तर भाग (लगभग अध्याय ८०–२०० धरि) पाँच आवर्ती संरचनात्मक ढाँचा प्रयोग करैत
अछि — 'गामक चौपालमे चर्चा उठल', 'कक्षामे गुरु प्रश्न रखलनि', 'गुरुकुलक आँगनमे दू
विद्यार्थी विवाद करैत छल', 'शिष्यकेँ अमूर्त परिभाषा कठिन बुझाइत छल, गुरु घटनाक कल्पना
करेलनि', आ 'एक यात्री अपन अनुभव सुनौलक' — ई पाँचो टेम्पलेट बारम्बार दोहराओल जाइत
अछि, जाहिमे भिन्न-भिन्न न्याय-सिद्धान्तक विषय-वस्तु भरल जाइत अछि। एहि खण्डमे प्रत्यक्ष,
स्मृति, प्रत्यभिज्ञा, तत्त्व-इदन्ता, लक्षणा, षष्ठ्यर्थ, समुच्चय-द्वन्द्व, अनिष्टापादन,
हेत्वाभास, विशेषण-विशेष्य-सम्बन्ध, अभावज्ञान, स्वप्रकाशत्व, मीमांसक-नैयायिक-प्राभाकर
मतभेद आदि जटिल नव्य-न्याय ज्ञानमीमांसाक विषय क्रमवार आवृत्त कएल गेल अछि, अक्सर परिचित
न्याय-दृष्टान्त (घट, शुक्ति-रजत, राजपुरुष, नीलोत्पल, धूम-अग्नि, गर्गसभ भोजन करैत
छथि आदि) क माध्यमसँ। प्रत्येक खण्डक अन्तमे कोष्ठकमे सम्बद्ध 'दार्शनिक सिद्धान्त'
क नाम लिखल अछि, जे मुख्य उपन्यासक सम्बद्ध अध्यायक अन्तमे संक्षिप्त रूपमे 'दार्शनिक
अन्तर्ध्वनि' बनि प्रकट होइत अछि। एहि प्रकार ई परिशिष्ट उपन्यासक अध्यायसभक शीर्षक-क्रम
(५७ सँ २०० धरि, जे मुख्यतः ध्रुवेश-मधुकर-महेश्वर सम्बन्धी अन्वेषण-अध्यायसभसँ मेल
खाइत अछि) आ नव्य-न्यायक तत्त्वचिन्तामणि-आधारित सम्पूर्ण ज्ञानमीमांसीय पाठ्यक्रमकेँ
समानान्तर रूपसँ जोड़ैत अछि — मानू कथाक हर अन्वेषणात्मक मोड़ (नाम, प्रमाण, स्मृति,
चिन्हारि) क पाछाँ शास्त्रीय तर्कशास्त्रक सूक्ष्म संरचना सेहो चलि रहल हो। अन्तिम
खण्ड (अध्याय १८६-२०० धरि) मण्डन आदि उत्तर-नैयायिक/प्राभाकर मतभेदसहित समाप्त होइत
अछि, जे मुख्य उपन्यासक अन्तिम अध्याय 'नामक पहरुआ' सँ सँगहि समाप्त होइत अछि।
No comments:
Post a Comment
"विदेह" प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका http://www.videha.co.in/:-
सम्पादक/ लेखककेँ अपन रचनात्मक सुझाव आ टीका-टिप्पणीसँ अवगत कराऊ, जेना:-
1. रचना/ प्रस्तुतिमे की तथ्यगत कमी अछि:- (स्पष्ट करैत लिखू)|
2. रचना/ प्रस्तुतिमे की कोनो सम्पादकीय परिमार्जन आवश्यक अछि: (सङ्केत दिअ)|
3. रचना/ प्रस्तुतिमे की कोनो भाषागत, तकनीकी वा टंकन सम्बन्धी अस्पष्टता अछि: (निर्दिष्ट करू कतए-कतए आ कोन पाँतीमे वा कोन ठाम)|
4. रचना/ प्रस्तुतिमे की कोनो आर त्रुटि भेटल ।
5. रचना/ प्रस्तुतिपर अहाँक कोनो आर सुझाव ।
6. रचना/ प्रस्तुतिक उज्जवल पक्ष/ विशेषता|
7. रचना प्रस्तुतिक शास्त्रीय समीक्षा।
अपन टीका-टिप्पणीमे रचना आ रचनाकार/ प्रस्तुतकर्ताक नाम अवश्य लिखी, से आग्रह, जाहिसँ हुनका लोकनिकेँ त्वरित संदेश प्रेषण कएल जा सकय। अहाँ अपन सुझाव ई-पत्र द्वारा editorial.staff.videha@gmail.com पर सेहो पठा सकैत छी।
"विदेह" मानुषिमिह संस्कृताम् :- मैथिली साहित्य आन्दोलनकेँ आगाँ बढ़ाऊ।- सम्पादक। http://www.videha.co.in/
पूर्वपीठिका : इंटरनेटपर मैथिलीक प्रारम्भ हम कएने रही 2000 ई. मे अपन भेल एक्सीडेंट केर बाद, याहू जियोसिटीजपर 2000-2001 मे ढेर रास साइट मैथिलीमे बनेलहुँ, मुदा ओ सभ फ्री साइट छल से किछु दिनमे अपने डिलीट भऽ जाइत छल। ५ जुलाई २००४ केँ बनाओल “भालसरिक गाछ” जे http://gajendrathakur.blogspot.com/ पर एखनो उपलब्ध अछि, मैथिलीक इंटरनेटपर प्रथम उपस्थितिक रूपमे अखनो विद्यमान अछि। फेर आएल “विदेह” प्रथम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका http://www.videha.co.in/पर। “विदेह” देश-विदेशक मैथिलीभाषीक बीच विभिन्न कारणसँ लोकप्रिय भेल। “विदेह” मैथिलक लेल मैथिली साहित्यक नवीन आन्दोलनक प्रारम्भ कएने अछि। प्रिंट फॉर्ममे, ऑडियो-विजुअल आ सूचनाक सभटा नवीनतम तकनीक द्वारा साहित्यक आदान-प्रदानक लेखकसँ पाठक धरि करबामे हमरा सभ जुटल छी। नीक साहित्यकेँ सेहो सभ फॉरमपर प्रचार चाही, लोकसँ आ माटिसँ स्नेह चाही। “विदेह” एहि कुप्रचारकेँ तोड़ि देलक, जे मैथिलीमे लेखक आ पाठक एके छथि। कथा, महाकाव्य,नाटक, एकाङ्की आ उपन्यासक संग, कला-चित्रकला, संगीत, पाबनि-तिहार, मिथिलाक-तीर्थ,मिथिला-रत्न, मिथिलाक-खोज आ सामाजिक-आर्थिक-राजनैतिक समस्यापर सारगर्भित मनन। “विदेह” मे संस्कृत आ इंग्लिश कॉलम सेहो देल गेल, कारण ई ई-पत्रिका मैथिलक लेल अछि, मैथिली शिक्षाक प्रारम्भ कएल गेल संस्कृत शिक्षाक संग। रचना लेखन आ शोध-प्रबंधक संग पञ्जी आ मैथिली-इंग्लिश कोषक डेटाबेस देखिते-देखिते ठाढ़ भए गेल। इंटरनेट पर ई-प्रकाशित करबाक उद्देश्य छल एकटा एहन फॉरम केर स्थापना जाहिमे लेखक आ पाठकक बीच एकटा एहन माध्यम होए जे कतहुसँ चौबीसो घंटा आ सातो दिन उपलब्ध होअए। जाहिमे प्रकाशनक नियमितता होअए आ जाहिसँ वितरण केर समस्या आ भौगोलिक दूरीक अंत भऽ जाय। फेर सूचना-प्रौद्योगिकीक क्षेत्रमे क्रांतिक फलस्वरूप एकटा नव पाठक आ लेखक वर्गक हेतु, पुरान पाठक आ लेखकक संग, फॉरम प्रदान कएनाइ सेहो एकर उद्देश्य छ्ल। एहि हेतु दू टा काज भेल। नव अंकक संग पुरान अंक सेहो देल जा रहल अछि। विदेहक सभटा पुरान अंक pdf स्वरूपमे देवनागरी, मिथिलाक्षर आ ब्रेल, तीनू लिपिमे, डाउनलोड लेल उपलब्ध अछि आ जतए इंटरनेटक स्पीड कम छैक वा इंटरनेट महग छैक ओतहु ग्राहक बड्ड कम समयमे ‘विदेह’ केर पुरान अंकक फाइल डाउनलोड कए अपन कंप्युटरमे सुरक्षित राखि सकैत छथि आ अपना सुविधानुसारे एकरा पढ़ि सकैत छथि।
मुदा ई तँ मात्र प्रारम्भ अछि।
अपन टीका-टिप्पणी एतए पोस्ट करू वा अपन सुझाव ई-पत्र द्वारा editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाऊ।