३२ अध्याय
पाँच वर्ष बाद मृणालिनी पैतृक घर खोलय पहुँचैत
अछि। परिवार घर बेचबाक निर्णय कऽ चुकल अछि, आ ईशान ओकरा तीन मासक भीतर कागज-पत्तर आ
स्मृति-सामग्री छाँटबाक जिम्मेदारी दैत अछि। बसन्ती काकीक दही-चूड़ा, पुरान भानसघर,
सिलौट आ बचपनक स्वाद ओकरा बुझबैत अछि जे फोटो आ सूचीमे गन्ध, आवाज आ श्रमक पूरा इतिहास
नहि समाइत। काकी नामहीन कागजक संग नामहीन लोककेँ सेहो मोन रखबाक प्रश्न उठबैत छथि।
ऊपरक कोठलीमे मृणालिनी केँ एक सन्दूकसँ ‘भानस-पोथी’ भेटैत अछि। मुख्य देवनागरी लिखाइक
कातमे अपरिचित महीन, सम्भवतः तिरहुता, लिखाइ देखिते ओकर काज साधारण सूची-निर्माणसँ
इतिहासक अन्वेषणमे बदलय लगैत अछि।
ईशान भेटल भानस-पोथीकेँ सम्भावित पुस्तक आ
व्यावसायिक आकर्षण बुझैत अछि, मुदा मृणालिनी लेखकत्व निश्चित कएने बिना ओकर प्रचार
स्वीकार नहि करैत अछि। पोथीक मुख्य लिखाइ व्यवस्थित देवनागरीमे अछि, किन्तु किनारमे
दोसर हाथक तिरहुता टिप्पणी, प्रश्न आ सुधार भेटैत अछि। शशिभूषण काका बिना संशय पोथीकेँ
देवकान्तक बतबैत छथि आ हुनकर हस्तलिपि-साक्ष्य आनबाक बात करैत छथि; मृणालिनी तुलना
करबाक आग्रह राखैत अछि। सतरहम पृष्ठपर नूनक निश्चित मापक बाद ‘नून स्वाद अनुसार’ जोड़ल
भेटैत अछि। एहि परिवर्तनसँ दू ज्ञान-दृष्टिक संवादक सम्भावना खुलैत अछि—एक माप निश्चित
करय चाहैत अछि, दोसर परिस्थिति आ स्वादक भिन्नता देखबैत अछि। मृणालिनी लेखकक नामक बदला
पहिने प्रमाण जुटेबाक निर्णय करैत अछि।
मृणालिनी पोथीक पन्नासभ, तिथि आ बीचमे दबायल
सूखल पातक जाँच करैत अछि। बसन्ती काकी पातकेँ सम्भवतः तिलकोर कहैत छथि, मुदा पहचान
निश्चित नहि मानल जाइत अछि। पोथीक तिथिसभ सीधा क्रममे नहि, आ १५ जनवरीक एक पन्ना अधूर
भेटैत अछि; मृणालिनी दस्तावेजक समयरेखा आ अपन कल्पना अलग रखबाक सावधानी अपनबैत अछि।
कथा तत्पश्चात् पुरान समयमे पहुँचैत अछि। कलकत्तासँ घुरल देवकान्त भोजन आ लोकजीवनक
ज्ञान जमा करय चाहैत छथि, मुदा जानकी पहिने खेनाइ, तकर बाद लिखनाइ सिखबैत छथि। पात
छाँटैत माधवीसँ हुनकर परिचय होइत अछि। जानकी स्पष्ट करैत छथि जे पात-सागक बहुत ज्ञान
माधवीकेँ हुनकासँ बेसी अछि। एतहिसँ पुरान भानस-पोथीक मानवीय कथा शुरू होइत अछि।
१५ जनवरी १९३४ केर भोर देवकान्त साधारण भोजन,
चाउर धोएब आ भानसक श्रमक नोट बना रहल छथि। अचानक भूकम्प धरती, घर आ दैनिक अनुशासन सभ
केँ हिला दैत अछि। भानसघरक भित्ति चिरि जाइत अछि, लोक बाहर निकलैत अछि आ आँगन पड़ोसीसभक
अस्थायी आश्रय बनैत अछि। माधवी चोट खायल बच्चाक देखभाल, असुरक्षित कोठलीसँ दूर रहबाक
निर्णय आ पीबाक तथा घाउ धोबाक लेल पहिने पानि उबालबाक निर्देश दैत अछि। आपदामे हुनकर
स्थितिजन्य ज्ञान सभसँ उपयोगी प्रमाणित होइत अछि। देवकान्त पहिल बेर केवल सामग्री नहि,
निर्णय लेनिहार व्यक्तिक नाँव लिखैत छथि—‘माधवी—पानि पहिने’। ओ पोथीक लेल नियम बनबैत
छथि जे जकर निर्णय, तकर नाँव दर्ज होअय।
भूकम्पक बाद घरमे अनाज सीमित अछि आ आश्रय
लेने पड़ोसी, वृद्ध तथा घायल लोकसभकेँ खुअएबाक प्रश्न उठैत अछि। सभक लेल एक पातिल खिच्चड़
बनैत अछि; चाउर-दालि, पानि, ईंधन आ परोसबाक क्रम परिस्थितिक अनुसार बदलय पड़ैत अछि।
पुरान सामाजिक आदत आ अलग बासनक झिझक पूर्णतः समाप्त नहि होइतहुँ बच्चा, जरूरतमन्द आ
श्रम करनिहार लोकक आवश्यकता महत्त्व पबैत अछि। माधवी, जानकी, हेमलता, रमानन्द आ दोसर
लोकक योगदान देवकान्तक नोटमे प्रवेश करैत अछि। स्वयं देवकान्त करछुल लऽ कऽ परोसब सीखैत
छथि। नून कम भेला पर जानकीक हँसी भयाकुल वातावरण हलुक बनबैत अछि। देवकान्त बुझैत छथि
जे आपदा-भोजनक इतिहास केवल विधि नहि, अनेक हाथक सहयोग, परिस्थितिक स्वाद आ नाँवक इतिहास
अछि।
भूकम्पक तेसर भोर माधवी देवकान्तकेँ बारीमे
तिलकोर तथा दोसर पात चिन्हब सिखबैत अछि। पातक कोमलता, नस आ डाँठक अन्तर केवल ‘कोमल’
लिखि देने सँ स्पष्ट नहि होइत; स्पर्श आ अभ्यासक आवश्यकता अछि। देवकान्त पुछैत छथि
जे माधवी एतेक कोना जानैत अछि। ओ खेत, पोखरि, घरक स्त्रीसभ आ अपन नानासँ प्राप्त ज्ञानक
परम्परा बतबैत अछि, संगहि अपन तिरहुता लिखाइ देखबैत अछि। देवकान्त साझा भानस-पोथीक
प्रस्ताव रखैत छथि। माधवी पाँच शर्त राखैत अछि—जकर योगदान तकर नाँव, अज्ञात बात नहि
गढ़ब, एक घरकेँ सम्पूर्ण मिथिला नहि मानब, निजी पन्नाक गोपनीयता, आ भाषा बदललासँ पहिने
अर्थक सहमति। देवकान्त स्वीकार करैत छथि। एहि सहमतिसँ पोथी एकल लेखकक परियोजनासँ साझा
बौद्धिक श्रममे बदलैत अछि।
जाड़क साँझि कुर्थी दालि बनैत अछि। जानकी
परिवारमे प्रचलित मान्यता सुनबैत छथि जे सालमे एक मास कुर्थी खएलासँ पथरी नहि होइत।
देवकान्त आरम्भमे एकरा निश्चित चिकित्सकीय तथ्य जकाँ लिखि दैत छथि, मुदा माधवी पूछैत
अछि जे ई प्रत्यक्ष अनुभव, सुनेल बात अथवा जाँचल प्रमाणमे सँ की अछि। लोक-विश्वासकेँ
बिना जाँच सत्य कहब आ ओकर उपहास करब—दूनू अनुचित ठहरैत अछि। देवकान्त अपन नोट तीन खण्डमे
बाँटैत छथि: ‘सुनल’, ‘देखल’, ‘पुछबाक’। वैद्य, दोसर परिवार आ खेती करनिहारसँ बुझबाक
योजना बनैत अछि। अध्याय लोक-अनुभव आ चिकित्सकीय प्रमाणक अन्तर, कथनक स्रोत, आ जाँच
बाकी राखबाक ईमानदारीकेँ केन्द्रमे आनैत अछि।
देवकान्त नूनक वैज्ञानिक माप निर्धारित करबाक
लेल तराजू आ बाट लऽ भानसघर पहुँचैत छथि। माधवी आ जानकी प्रश्न उठबैत छथि—कतेक लोक,
केहन भूख, कोन नून, कोन संगक भोजन, आ ककर ‘चुटकी’? निश्चित मात्रा सभ परिस्थिति लेल
एकसमान नहि रहैत। माधवी हुनका तीन अलग घरक दालि चखबैत अछि। एके अरहरिक दालि पानि, आगि,
हाँड़ी, परोसाइ आ घरक पसिन अनुसार भिन्न स्वाद लैत अछि। देवकान्त अन्ततः आधार-विधि
संग भिन्नता आ प्रत्यक्ष जाँचक संकेत लिखबाक पद्धति स्वीकार करैत छथि। ‘स्वाद अनुसार’
अंग्रेजीमे कोना व्यक्त हो, सेहो सहज नहि। एक पाक-विधिक नापकेँ सम्पूर्ण लोकजीवनक अन्तिम
नियम बना देबाक सीमा एहि अध्यायमे स्पष्ट होइत अछि।
अतिथिसभक लेल तिलकोरक तरुआ बनैत अछि। माधवी
कोमल पात चुनबाक, धोकऽ सुखेबाक, पीठारक गाढ़पन आ तेलक तापक अन्तर देखबैत अछि; जानकी
आ हेमलता सेहो अलग-अलग काज करैत छथि। देवकान्त आरम्भमे पकवानक एक ‘मुख्य बनौनिहार’
खोजैत छथि, मुदा अन्ततः प्रत्येक हाथक योगदान नाम सहित दर्ज करैत छथि। एहि बीच माधवी
एक विशेष कोमल तरुआ देवकान्तक थारीमे रखबबैत अछि; हुनका एकर भाव निजी लगैत अछि, किन्तु
ओ अनुमानकेँ निश्चित तथ्य नहि बनबैत छथि। लिखाइमे ‘आज’क बदला ‘आइ’ चुनबाक प्रसंग भाषा
आ घरक आवाजक प्रश्न खोलैत अछि। अध्यायमे श्रमक साझा श्रेय, भाषिक स्वाभाविकता आ देवकान्त–माधवीक
अनकहल निकटता एक संग बढ़ैत अछि।
माधवी देवकान्तकेँ रमानन्दक संग भोरमे पोखरि
देखबय लऽ जाइत अछि। ऊपर सँ सुन्नर देखाइत पानिक पाछाँ मखानक बीआ उठेबाक जोखिम, कादो,
काँट, साँस रोकबाक श्रम, मजूरीक अनिश्चितता आ मालिकाना व्यवस्था उपस्थित अछि। रमानन्द
अपन हाथक निशान आ काज देखबैत छथि तथा कहैत छथि जे पुस्तकमे ‘बीआ एकत्र कएल गेल’ लिखलासँ
शरीरक परिश्रम अदृश्य भऽ जाइत अछि। बादमे बीआ सुखेबाक, गरम करबाक आ चोट दऽ मखान फोड़बाक
क्रिया देखाओल जाइत अछि। देवकान्त ‘उत्सवक श्रेष्ठ पदार्थ’ जकाँ सतही वर्णन बदलि जल-श्रमक
पूरा सन्दर्भ लिखैत छथि। रमानन्दक नाँव आ कथन दर्ज होइत अछि। मखानक हलुक स्वादक पाछाँक
भारी श्रम एहि अध्यायक केन्द्रीय सत्य अछि।
जानकी आ माधवी देवकान्तकेँ चाउरक पीठार आ
दालिक भरावनसँ बगिया बनबैत सिखबैत छथि। पीठारमे पानिक माप, किनार जोड़ब, भापक ताप आ
पकबाक चिन्ह केवल घड़ीक समयसँ तय नहि होइत। देवकान्तक पहिल बगिया फाटैत अछि, दोसरमे
सुधार होइत अछि; ओ अपन अनुभवक रूपक माधवीक कथन बनाकऽ लिखबाक गलती सँ सावधान होइत छथि।
माधवी हुनका सँ आधा बगिया बाँटैत अछि, आ एहि सहज व्यवहारमे दुनूक सम्बन्धक सूक्ष्म
निकटता प्रकट होइत अछि। हेमलता अपन इतिहास स्वयं लिखबाक बात कहैत अछि, जकरा देवकान्त
ओकर नाम सहित दर्ज करैत छथि। भोजनक विधि संग व्यक्तिगत श्रेय, अनुभवक असफलता आ भीतरक
अर्थकेँ बिना आरोपित रूपकक सुरक्षित रखबाक शिक्षा एहि अध्यायमे अछि।
माछ-बजारमे नसीमा देवकान्तकेँ छोट-पैघ माछक
भेद, ताजगी चिन्हबाक संकेत, मूल्य आ खरीदक व्यवहार सिखबैत अछि। माधवी आ नसीमा हुनका
एक परिवारक नियमकेँ सम्पूर्ण मिथिलाक अपरिवर्तनीय भोजन-नियम नहि बनएबाक सावधानी देैत
छथि। घरमे माछ बनबाक समय सफाइ, काँट, बासन आ खेनिहारक भिन्न आदतक चर्चा होइत अछि। भोजन
करैत देवकान्तक गला मे माछक काँट अटकैत अछि, जाहिसँ विधि लिखनिहारक अपन देहक असावधानी
सेहो सामने अबैत अछि। साँझि हुनकर अंग्रेजी वाक्य ‘मैथिल माछ पसिन करैत अछि’ पर माधवी
‘सभ?’ पूछैत अछि। देवकान्त बुझैत छथि जे आकर्षक सामान्यीकरण मे अनेक लोकक भिन्नता मेटि
सकैत अछि। नसीमाक नाँव आ बजारक प्रत्यक्ष ज्ञान लिखित कथाक जरूरी स्रोत बनैत अछि।
देवकान्त तिरहुता सीखैत आ माधवीक लिखल पन्नासभ
बुझबाक प्रयास करैत छथि। छपाइ आ व्यापक पाठकक सुविधा लेल देवनागरीमे प्रतिलिपि बनेबाक
प्रश्न उठैत अछि, मुदा माधवी पूछैत अछि जे सुविधा केकरा लेल आ मूल अक्षरक आवाज कतए
बचत। ओ अपन निजी कागजक सीमा स्पष्ट रखैत अछि। तिलकोरक विधि लिखबामे ‘घोल’क बदला ‘पीठार’
आ ‘पत्ता’क बदला ‘पात’ राखबाक आग्रह भाषा तथा अर्थक सम्बन्ध देखबैत अछि। अन्तमे माधवी
अपन तिरहुता हस्ताक्षर पन्नाक तलमे करैत अछि आ जकर ज्ञान, तकर नाम संग रखबाक नियम लागू
करबबैत अछि। देवकान्त मूल हस्ताक्षर सुरक्षित राखि पाठक लेल देवनागरी उल्लेख जोड़बाक
सहमति दैत छथि।
अध्याय १४ — जे
शब्दक अनुवाद नहि
अंग्रेजी लेख लेल देवकान्त तरुआ, बगिया, अमट,
अदौरी, पाग आ पाँति जकाँ शब्दक अनुवाद खोजैत छथि। माधवी देखबैत अछि जे एक अंग्रेजी
पद कतेको बेर वस्तु, बनबाक ढंग, ऋतु, सामाजिक प्रसंग आ घरक आवाजकेँ एक संग नहि समेटि
सकैत। दुनू निर्णय करैत छथि जे मूल मैथिली नाम रहत, पहिल उल्लेखपर पर्याप्त व्याख्या
देल जाएत। तिलकोरकेँ केवल ‘तलल पात’ कहला सँ चयन आ श्रमक पूरा प्रक्रिया ओझरा जाइत
अछि। बातचीत धीरे-धीरे सम्बन्धक परस्पर बुझाइ धरि पहुँचैत अछि: जे नहि बुझल गेल, ओकर
ठाम अनुमानसँ नहि भरबाक। पान बाँटबाक एक शान्त क्षणमे दुनूक अनकहल प्रेम-भाव देखाइत
अछि। सभ स्वाद, शब्द वा अनुभवकेँ पोथीमे बन्द करब आवश्यक नहि—ई समझ प्रबल होइत अछि।
गर्मीमे जानकी पाँच प्रकारक तरुआ—कदिमा, आलू,
बैंगन, तिलकोर आ काँच केला—तैयार करबबैत छथि। एके पीठारक भीतर पदार्थसभक अलग देह, नमी
आ पकबाक समय देखाओल जाइत अछि। अतिथि-थारी सजेनाइ पर देवकान्त मिथिलाकेँ एक थारीक रूपकमे
समेटय चाहैत छथि, मुदा माधवी पूछैत अछि जे एहि सजावटसँ बाहर रहल श्रम, अभाव, लोक आ
भोजनक की होएत। रूपकक सीमा लिखल जाइत अछि। शिक्षित अतिथि शारदा देवकान्तक लेख आ माधवीक
योगदानक चर्चा करैत छथि। देवकान्त–शारदाक सहज बातचीत बीच माधवीक मौन बदलैत बुझाइत अछि,
मुदा देवकान्त बिना प्रमाण ओकर भावकेँ ‘ईर्ष्या’ नहि कहैत छथि। अन्तमे माधवीक देल तिलकोरक
टुकड़ा सम्बन्धक अनकहल अर्थ सुरक्षित राखैत अछि।
आमक मौसममे माधवी आ जानकी काँच आम काटि धूपमे
सुखा कऽ अमट तैयार करैत छथि। आमक प्रकार, कटान, धूप, नमी, गन्ध आ भण्डारणक सावधानी
सँ देवकान्त बुझैत छथि जे भोजन-संरक्षण भविष्यमे अनुपस्थित ऋतुक स्वाद बचेनाइ अछि।
एही बीच कलकत्ताक सम्पादक जल्दी आ संक्षिप्त लेख माँगैत छथि, विशेषतः घरेलू विस्तार
घटेबाक आग्रह करैत छथि। माधवीक एक महत्त्वपूर्ण कथन—स्वाद बचलाक संग ज्ञान देनिहार
हाथक नाँव सेहो बचबाक चाही—देवकान्तकेँ अंग्रेजी लेखक निष्कर्ष बनय योग्य लगैत अछि।
मुदा जगह आ स्वीकृतिक चिन्तामे ओ कथन छोट करबाक वा काटबाक दबाव अनुभव करैत छथि। ऋतु-पार
संरक्षणक संग लिखित इतिहासमे श्रेय बचेनाइ केर प्रश्न एहि अध्यायमे तीक्ष्ण होइत अछि।
बरखाक प्रारम्भमे अरिकञ्चन बनबाक तैयारीमे
कचूक पात, मसाला आ तह-दर-तह मोड़बाक कौशल सामने अबैत अछि। देवकान्तकेँ बुझाइत अछि जे
बाहरसँ एक देखाइत वस्तु भीतर अनेक पातक श्रम राखैत अछि। माधवी अपन नानीसँ जुड़ल किछु
निजी तिरहुता पन्ना सार्वजनिक पोथीक हिस्सा बनेबा सँ रोकैत अछि। देवकान्त ज्ञानक उपयोगिताक
नाम पर ओकरा देखबाक आग्रह करैत छथि, मुदा माधवी स्पष्ट करैत अछि जे निजी कागजक अन्तिम
निर्णय ओकर। तेज वर्षामे एक निजी पन्ना गठरीसँ खसि खुलि जाइत अछि। देवकान्त पढ़ि सकैत
रहितहुँ ओकरा बिना पढ़ने सुरक्षित राखि दैत छथि। माधवीक भरोसा गहिर होइत अछि। अध्याय
साझी विद्या आ व्यक्तिक गोपनीय अधिकारक बीच आवश्यक सीमा स्थापित करैत अछि।
बरखाक पहिल फूलसँ कदिमाक फूलक पकवान बनैत
अछि। माधवी अपन नानी धनेश्वरी आ हुनकर जेठ बहिनसँ सम्बन्धित विधि बतबैत अछि, मुदा स्थानीय
नामक उच्चारण आ लिखित रूप निश्चित नहि भेला सँ शीर्षक खाली छोड़य कहैत अछि। स्रोतक
पाँतिओ पूरा होय सँ पहिने धुँधलाएब आ स्थगनक शिकार होइत अछि। कथा २०२६ मे घुरैत अछि,
जतए मृणालिनी मूल पोथीक एहि पन्नापर रिक्त शीर्षक, पोंछल/घसाइल स्याही आ सम्भावित
‘माध…’ अक्षर चिन्हैत अछि। ओ जानि-बुझि कऽ ‘माधवी’ निश्चित नहि लिखैत अछि। ईशान भोजनालयक
मेनूमे पकवान जोड़य चाहैत अछि, मुदा दूनू जाँच धरि नाम रोकबाक निर्णय करैत छथि। नामक
रिक्त ठाम अब सामान्य भूल नहि, सम्भावित श्रेय-लोपक प्रमाण-संबन्धी प्रश्न बनैत अछि।
देवकान्त, माधवी, हेमलता आ गोनू जनकपुर यात्रा
पर निकलैत छथि। चूड़ा, सत्तू, गुड़ आ अमट जकाँ बाटक भोजनसँ प्रारम्भ भेल यात्रा १९३४
केर भूकम्पपछाति भूगोल, कठिन सड़क आ भारत–नेपालक सीमा-पार नातेदारीकेँ देखबैत अछि।
देवकान्त पबैत छथि जे कागजक नक्शा जतेक सीधा, लोकक बोली, सामग्री, नाँव आ व्यवहार ओतेक
सरल सीमा मानैत नहि। जनकपुरक बाजारमे समान देखाइत पकवानक विधि आ नाम अलग भेटैत अछि।
भीड़मे माधवी किछु देर नजरिसँ ओझरा जाइत अछि, आ ओकरा खोजैत देवकान्त अपन भीतरक गहीर
भय चिन्हैत छथि। माधवी सुरक्षित भेटला पर प्रेमक सम्भावना स्पष्ट होइत अछि, मुदा दुनू
हतबड़ीमे सम्बन्धक नाँव नहि दैत छथि।
जनकपुरसँ घुरलाक बाद लगातार वर्षा ताजा भोजन,
सुखायल अमट, भण्डार, चूल्हि आ कागज सभ पर प्रभाव दैत अछि। माधवी, जानकी आ हेमलता नमी
लागल सामग्री अलग करैत अछि आ ऋतु अनुसार बचाओल अदौरी, अमट आ अन्य पदार्थक उपयोग करैत
अछि। देवकान्त बुझैत छथि जे भण्डारण भूखक भविष्यक विरुद्ध परिवारक श्रम अछि। वर्षाक
बूँद भानस-पोथीक किछु पन्ना भीजा दैत अछि; नसीमाक नाँव सहित माछक नोटक सुरक्षा चिन्ताजनक
होइत अछि। मूल पन्ना बचेनाइ, पुनः नकल करब आ क्षतिग्रस्त स्थानकेँ यथावत् दर्ज करब
आवश्यक ठहरैत अछि। भोजन आ दस्तावेज दुनू नाजुक भण्डार छथि—एक देहक भविष्य लेल, दोसर
स्मृतिक भविष्य लेल।
वर्षाक बीच मौसम खुललापर अदौरी बनेबाक क्रम
शुरू होइत अछि। भिजाओल दालि, पीसबाक दशा, छोट आकार देब, धूप, फेराइ आ नमी सँ बचाएब—सभमे
समय आ निरन्तर श्रम आवश्यक अछि। देवकान्त भविष्यक दिनक भूख लेल धूपक दिनक परिश्रमक
अर्थ बुझैत छथि। एही अध्यायमे हेमलता तिरहुता आ देवनागरीक अभ्यास करैत-करैत पुरान भानस-पन्नासभक
सावधान प्रतिलिपि तैयार करैत अछि। ओ तिलकोर, अमट, अदौरी आ नसीमाक माछ सम्बन्धी नोटमे
स्रोतक नाँव बचबैत अछि। माधवीक हस्ताक्षरक नकल करबाक बदला ‘मूल पन्ना पर माधवीक हस्ताक्षर’
लिखैत अछि। धुँधलायल अथवा काटल पाठ अपनासँ सुधारि नहि देबाक नियम ओ स्पष्ट लिखैत अछि।
भविष्यक सत्यापन लेल एहि अभ्यास-पोथीक महत्त्व स्थापित होइत अछि।
पर्वक समय घरमे पिरुकिया बनैत अछि। भरावन,
पीठार आ किनारक मोड़ सँ हेमलता धीरे-धीरे हस्तकौशल सीखैत अछि; देवकान्त ओकर पहिल सफल
मोड़ नाम सहित लिखैत छथि। माधवी देवकान्तक पसिन-मिठास मोन राखि हुनका लेल पिरुकिया
अलग बनबैत अछि। राति देवकान्त जनकपुरमे शुरू भेल अपन प्रेम-भाव स्पष्ट शब्दमे कहैत
छथि। माधवी भावना अस्वीकार नहि करैत अछि, मुदा प्रश्न उठबैत अछि जे समानता आ साथक अर्थ
परिवार, कुल-प्रतिष्ठा तथा सामाजिक विरोधक सामने की होएत। देवकान्त तत्काल स्पष्ट निर्णय
नहि दे पबैत छथि आ ‘एखन नहि जानैत छी’ स्वीकार करैत छथि। पिरुकियाक नीक मोड़ सम्बन्धक
नाजुक जोड़क संकेत बनैत अछि: प्रेमक मिठासक संग कठिन सामाजिक निर्णय आवश्यक अछि।
कलकत्ताक सम्पादक अंग्रेजी लेख संक्षिप्त
करबाक निर्देश संग फेर पठबैत छथि। भोजनक विवरण राखि स्त्री-श्रम, स्रोत, नाँव आ श्रेयक
बहस अलग करबाक सुझाव दैत छथि। माधवी देवकान्तकेँ देखबैत अछि जे सम्पादनक अन्तिम निर्णय
लेखकहि करैत छथि। लेख छोट करैत-करैत ‘भानसक इतिहास बनौनिहार स्त्रीसभक नाँव बिना अधूर
अछि’ वाक्य कटि जाइत अछि। देवकान्त भविष्यक दोसर लेखमे एकरा रखबाक आश्वासन दैत छथि,
मुदा तत्काल सुधार नहि करैत छथि। माधवी साझा पोथीसँ अपन निजी तथा किछु स्रोत-पन्ना
फेर आपस लैत अछि आ भरोसा नवसँ जाँचबाक निर्णय करैत अछि। देवकान्त अन्तिम क्षण धरि काटल
पाँति फेर जोड़ि सकैत छथि, तैयो बन्द लिफाफा डाकमे पठा दैत छथि। प्रेम आ बौद्धिक नैतिकताक
बीच पहिल प्रत्यक्ष दरार पड़ैत अछि।
घरक पैघ संस्कारक भोजमे देवकान्त पाहुनसभक
स्वागत आ बाहरी व्यवस्था देखैत छथि, जखनकि भीतर स्त्रीसभ, गोनू आ अनेक सहायक भोरसँ
भोजन तैयार करैत छथि। परोसबाक क्रम, विशेष अतिथि, अलग बासन, श्रम करनिहार लोकक पाँति
आ अन्तमे भोजन करनिहार स्त्रीसभक प्रतीक्षा—सभ सामाजिक सम्बन्धकेँ दृश्य बनबैत अछि।
बाहरक लोक ‘मिथिलाक भोज’क प्रशंसा करैत अछि, मुदा ओकर पाछाँक परिश्रम आ भेद बहुधा अनाम
रहैत अछि। देवकान्त अपन नोटमे देखल घटनाकेँ मात्र एहि घरक एहि संस्कारसँ जोड़ि लिखबाक
सावधानी बरतैत छथि। ‘हमर संग्रह’ कहि देला पर हुनका असहजता होइत अछि, कारण नसीमा, माधवी,
जानकी, रमानन्द आ हेमलताक काज ओहि पन्नासभमे निहित अछि।
देवकान्तक अंग्रेजी लेख कलकत्ताक पत्रिकामे
छपैत अछि। परिवार गर्व अनुभव करैत अछि, मुदा शीर्षकक नीचाँ केवल देवकान्तक नाँव अछि,
जखनकि अनेक महत्त्वपूर्ण विधि आ विचार माधवी तथा दोसर स्रोतसँ आएल छल। माधवी प्रत्यक्ष
तुलना कऽ देखबैत अछि जे छपल पाठमे ज्ञान देनिहारक नाँव गायब अछि। आरो गम्भीर रूपसँ
कुर्थी सम्बन्धी जानकीक लोक-मान्यता सम्पादनक बाद लगभग चिकित्सकीय नियम जकाँ प्रस्तुत
भेल अछि, जखनकि मूल नोटमे ‘जाँच बाकी’ स्पष्ट छल। देवकान्त सार्वजनिक सुधार आ स्रोत-श्रेय
सम्बन्धी पत्र लिखैत छथि। माधवी एकरा आवश्यक मुदा अपर्याप्त मानैत अछि, किएक तँ पहिल
छपल संस्करण नाँव-विहीन रूपमे लोक धरि पहुँचि चुकल अछि। ओ अपन किछु पन्ना वापस लैत
अछि; नैतिक दरार सार्वजनिक भऽ जाइत अछि।
परिवार देवकान्तक विवाह लेल सम्पन्न घरक प्रस्ताव
आनैत अछि। देवकान्तक मोन माधवी लग अछि, मुदा पिता आ बुजुर्ग सभक सामने ओ पहिने ओकर
नाँव स्पष्ट नहि कहि सकैत छथि। माधवी किछु दिन लेल जनकपुर दिस जाएबाक निर्णय करैत अछि।
पोखरिक कात दुनूक बातचीतमे प्रेम स्वीकारल रहितहुँ भविष्यक सहमति नहि बनैत; माधवी अपन
जीवन आ पन्ना सम्बन्धी स्वतन्त्र निर्णयक अधिकार रखैत अछि। प्रस्थानक पूर्व देवकान्त
परिवारमे माधवीक नाँव कहैत छथि, मुदा सामाजिक उत्तर एखन बाकी रहैत अछि। माधवी अपन मूल
कागज संग लऽ जाइत अछि आ हेमलता अपन अभ्यास-पोथी सुरक्षित रखैत अछि। देवकान्त पोथीमे
माधवीकेँ महत्त्वपूर्ण सहभागी ज्ञान-स्रोत रूपमे दर्ज करैत छथि, मुदा ‘सहलेखक’क उपाधि
ओकर सहमति बिना नहि दैत छथि। ओकर प्रस्थान निश्चित, वापसी अनिश्चित रहि जाइत अछि।
२०२६ मे ईशानक आधुनिक भोजनालय ‘मिथिला अनुभव’
परीक्षण-भोजन आयोजित करैत अछि। तिलकोर, मखान, बगिया आ कुर्थीकेँ विरासत-स्वादक रूपमे
प्रस्तुत कएल जाइत अछि। मृणालिनी प्रत्येक पकवानक स्रोत, उत्पादक, श्रम आ लिखल दाबी
देखैत अछि। कुर्थीक प्रचार-पर्चीमे लोक-विश्वासकेँ ‘पथरी-रोधी’ स्वास्थ्य-दाबी बना
देबाक गलती भेटैत अछि। ओ ईशानकेँ मूल भानस-पोथीक सावधानी देखबैत अछि, आ व्यवसायिक प्रस्तुति
सत्य आ स्रोत-सम्मानक आधारपर सुधारबाक बहस होइत अछि। राति बसन्ती काकीक साधारण कुर्थी
दालि-भात खाइत मृणालिनी अनुभव करैत अछि जे स्वाद केवल सजावट वा विपणनक वस्तु नहि—श्रम,
स्मृति, भूख आ सम्बन्धक संयुक्त अनुभव अछि। भूलयुक्त विज्ञापनकेँ सेहो अभिलेखमे राखबाक
निर्णय होइत अछि।
एक प्रकाशक पुरान भानस-पोथीकेँ ‘देवकान्तक
मिथिला भानस’ नामसँ आकर्षक विरासत-संस्करण रूपमे छपबाक आर्थिक प्रस्ताव दैत अछि। ईशान
आ शशिभूषण उत्साहित छथि, मुदा मृणालिनी बिना लेखकत्व-जाँच आ योगदानक उचित श्रेय प्रकाशनकेँ
रोकैत अछि। ओ स्पष्ट करैत अछि जे कागजक भौतिक स्वामित्व, लिखित पाठक लेखकत्व, ज्ञानक
स्रोत आ प्रकाशनक निर्णय-अधिकार अलग-अलग प्रश्न छथि। मुख्य देवनागरी हाथ देवकान्तसँ
जुड़ैत अछि, किन्तु तिरहुता किनार, माधवीक योगदान आ हेमलताक प्रतिलिपि अनदेखा नहि भऽ
सकैत। प्रकाशन स्थगित करैत मृणालिनी नेपालक पुरान सम्बन्ध आ अधूर पताक खोज शुरू करैत
अछि। ‘स्वादक मालिक’ प्रश्न एकल परिवार अथवा बाजारक अधिकारसँ बेसी व्यापक बनैत अछि।
मृणालिनी जनकपुर पहुँचि वृद्ध रेणुकासँ भेटैत
अछि। ओ मूल पोथीक छवि, तिरहुता पन्ना आ हेमलताक लिखाइक नमूना देखबैत अछि, मुदा उत्तर
सुझा कऽ नहि दैत अछि। रेणुका मौखिक स्मृतिक सीमा बतबैत छथि; विशेष रूपसँ माधवी आ हेमलताकेँ
जैविक बहिन मानबाक प्रचलित भ्रम सुधारैत छथि। हुनका लग सुरक्षित हेमलताक अभ्यास-पोथीमे
तिलकोर, अमट आ दोसर सामग्री संग ‘माधवी दीदी सँ सुनल/देखल’ जकाँ स्पष्ट श्रेय भेटैत
अछि। नाँव, तिथि, गीत आ पातक चिह्नक किछु अर्थ एखनहुँ अप्रमाणित रहैत अछि। रेणुका अनुमति
अनुसार चुनल पन्नाक छवि आ मौखिक स्मृति दर्ज करबय दैत छथि। मृणालिनी एकल निष्कर्ष नहि,
परस्पर जाँच योग्य लिखित आ मौखिक प्रमाण लऽ घुरैत अछि।
जनकपुर सँ भेटल प्रतिलिपिक आधार पर मृणालिनी
मूल पोथीक तिलकोरवला पृष्ठ ४१–४२ फेर जाँचैत अछि। पृष्ठक भीतरक तहमे अतिरिक्त कागज
होएबाक सम्भावना पर विशेषज्ञक सावधान निरीक्षण कराओल जाइत अछि। ओतयसँ एक छोट तिरहुता
पर्ची भेटैत अछि, जकर पाठक आरम्भमे ‘हम माधवी’ पढ़ाइत अछि आ तिथि २१.९.१९३४ मजबूत रूपसँ
चिन्हाइत अछि। पाछाँक देवनागरी टिप्पणीमे माधवीक छूटल नाँव फेर धरबाक आशय भेटबाक सम्भावना
अछि; लिखाइ देवकान्तक मुख्य हाथसँ मिलैत अछि, मुदा अन्तिम प्रमाण-जाँच बाकी अछि। मृणालिनी
न नाँव-लोपक दोष तुरन्त मिटबैत अछि, न पछतावाक संकेत नकारैत अछि। पर्ची भेटला सँ माधवीक
नाँव बचैत अछि, पर ओकर पूरा जीवन वा न्याय एखन पुनर्निर्मित नहि भऽ पबैत अछि।
माधवीक पर्ची भेटलापर मृणालिनी अपन २०२६ केर
टंकित प्रतिलिपिक आलोचनात्मक जाँच करैत अछि। मूल ‘पीठार’, ‘भानस’, ‘अमट’ आ अन्य शब्दकेँ
सुविधा लेल बदलि देने, अनिश्चित पाठ निश्चित कएने, अलग हाथक टिप्पणी एक वाक्यमे मिला
देने आ स्रोतक नाम कातमे खिसकाएब जकाँ भूल देखाइत अछि। ओ बुझैत अछि जे सम्पादकक सुविधा
लेखक आ स्रोतक स्वर बदलि सकैत अछि। तदनुसार मूल छवि, कूटस्थ प्रतिलिपि, पाठ-सहायक रूप,
अलग-अलग हस्तलिपि, स्रोत-श्रेय, अनिश्चितता आ सम्पादनक खुला विवरणवाली नीति बनैत अछि।
परिवारक बैठकमे शशिभूषण आ ईशान एकल लेखकक दाबी त्यागि प्रमाणानुसार बहुस्तरीय श्रेय
स्वीकार करैत छथि। मृणालिनी अपन भूलयुक्त प्रारम्भिक प्रतिलिपि सेहो भविष्यक अभिलेख
लेल सुरक्षित रखबाक निर्णय करैत अछि।
नव प्रकाशन-खसड़ामे शीर्षक ‘मिथिला भानस-पोथी’
राखल जाइत अछि। देवकान्तक संकलन आ मुख्य लेखन, माधवीक प्रमाणित लिखाइ आ ज्ञान-स्रोत,
हेमलताक प्रतिलिपि-साक्ष्य, जानकी, नसीमा, रमानन्द सहित अन्य स्रोत तथा मृणालिनीक आलोचनात्मक
सम्पादन—सभकेँ प्रमाणक सीमा अनुसार श्रेय देबाक व्यवस्था बनैत अछि। ईशानक भोजनालय स्वास्थ्य-दाबी
सुधारि स्रोतक जानकारी जोड़ैत अछि। पैतृक घरक बिक्री अन्ततः होइत अछि, मुदा मूल दस्तावेज
सुरक्षित अभिलेख-ठाम पहुँचाओल जाइत अछि। विदाइपूर्व परिवार पुरान आँगनमे सामूहिक भोजन
करैत अछि। माधवीक बादक जीवन, विवाह, निवास आ मृत्यु सम्बन्धी अनेक प्रश्न अनुत्तरित
रहैत अछि। मृणालिनी एहि रिक्तताकेँ कल्पनासँ नहि भरैत अछि; अन्तिम अभिलेखमे ‘व्यक्ति-नाम:
माधवी’ लिखि ओकर नाँव सुरक्षित करैत अछि।
४२ अध्याय
‘सातम साक्षी’क कथा कचहरीक बन्द अभिलेख-कोठरीमे
वसुधा कर्णक संदिग्ध मृत्युसँ आरम्भ होइत अछि। घड़ीक चारि बजि सतरह मिनट, गायब दस्तावेज,
चायक कप, सुपारीक डिबिया आ दुलारी सदायक अनुपस्थिति एक रहस्य रचैत अछि। जयनारायण मंडल,
माधवी, विनय ठाकुर आ अभिराम एहि घटनाक अलग-अलग साक्ष्य एकत्र करैत छथि।
जाँच धीरे-धीरे सात टोला निवासीक भूमि-अधिकार,
१९३४क भूकम्पपछाति बनल दस्तावेज, कुसुमा आ रासबिहारीक अधूर इतिहास, आ ‘सूत्र’ नामक
संगणकीय विश्लेषण-प्रणालीक सीमासँ जुड़ि जाइत अछि। सत्य केवल गणना, केवल स्मृति अथवा
केवल लोककथासँ नहि, स्रोतसभक जाँच आ परस्पर मिलानसँ आकार पबैत अछि।
अन्तिम भागमे वसुधाक मृत्यु सम्बन्धी आपराधिक
निर्णय होइत अछि, मुदा भूमि-अधिकारक विवाद जारी रहैत अछि। पुरान पत्रक एक नव अखण्ड
प्रति भेटलाक बाद ओकर उत्पत्तिक प्रश्न अनुत्तरित रहैत अछि। एहि सारांशमे मूल कथाक
ई भेद सुरक्षित अछि—जे सिद्ध अछि तकरा सिद्ध, जे सम्भावना अछि तकरा सम्भावना, आ जे
अज्ञात अछि तकरा अज्ञात कहल गेल अछि।
सम्पादकीय सूचना : आगाँक अध्यायवार विवरणमे
कथाक अन्तिम घटनाक्रम सहित रहस्यक समाधान स्पष्ट कएल गेल अछि।
अध्याय १ — बरखाक
चारि बजि सतरह मिनट
बरखाक रातिक भोरमे कचहरीक पुरान अभिलेख-कोठरी
भीतर अधिवक्ता वसुधा कर्ण मृत भेटैत छथि। दुआरि भीतरसँ बन्द अछि, देवाल-घड़ी चारि बजि
सतरह मिनट पर अटकल अछि, आ मेज पर अधलिखल चेतावनी, सुपारीक डिबिया, चायक दूटा दाग तथा
गायब दस्तावेजक सङ्केत भेटैत अछि। उपनिरीक्षक विनय ठाकुरक प्रारम्भिक जाँच आत्महत्याक
सम्भावना उठबैत अछि। मुदा सेवानिवृत्त अन्वेषक जयनारायण मंडल वसुधाक रोजक आदति आ कोठरीक
असङ्गति देखैत छथि। वसुधाक सहयोगिनी माधवी जानकारी देबय लगैत छथि। अन्तिम बेर वसुधा
लग गेल युवती दुलारी सदाय सेहो घर नहि घुरल अछि; तेँ मृत्यु आ गुमशुदगीक रहस्य एक-दोसरासँ
जुड़ि जाइत अछि।
जयनारायण कचहरीक लोकसँ अलग-अलग पूछताछ कऽ
वसुधाक स्वभाव आ दिनचर्याक नक्सा बनबैत छथि। माधवी बतबैत छथि जे वसुधा राति सुपारी
नहि खाइत, चायमे चीनी नहि लैत आ डिबिया सदिखन मेजक दहिना रखैत छलीह। कमली देवीक चाय-दोकानसँ
राति दू कप गेल छल, मुदा घटनास्थल पर सफेद कप मात्र भेटल; नील किनारीक कप बादमे नालीमे
भेटैत अछि। दुलारीक माय फूलो धमकी आ गायब बेटीबारे बतबैत छथि। वसुधाक झोरा, पुरान जमीनक
नकल आ सुपारी-डिबियाक असङ्गति सन्देह बढ़बैत अछि। एही बीच तकनीकी सहायक अभिराम ‘सूत्र’
नामक प्रणालीसँ समय-रेखा जोड़बाक प्रस्ताव दैत अछि, जकर उपयोगपर अनुभवी अवलोकन आ आँकड़ाक
बीच पहिल बहस शुरू होइत अछि।
अभिरामक डिजिटाइज कक्षमे ‘सूत्र’ प्रवेश-अभिलेख,
ताला-संवेदक, दूरभाष-सङ्केत आ दस्तावेजक गतिविधि जोड़ि घटनाक सम्भावित क्रम देखबैत
अछि। प्रारम्भिक परिणाममे आत्महत्या अथवा आकस्मिक विषप्रभावक सम्भावना ६१ प्रतिशत देल
जाइत अछि। जयनारायण बुझबैत छथि जे फोनक स्थान फोनक मालिकक स्थान नहि, आ ताला खुलबाक
सङ्केत मानवीय आवागमनक सम्पूर्ण प्रमाण नहि। वायु-नलीक बाट साँकल लगाओल जाएबाक सम्भावना
जोड़िते गणना बदलि जाइत अछि। माधवी दुलारीक सामाजिक परिस्थिति आ साझा दूरभाषक बात उठबैत
छथि। अन्तमे माधवीक फोन पर धमकी अबैत अछि—दुलारीकेँ खोजब बन्द करब आ ‘सातम पन्ना’ छोड़ब।
एहिसँ रहस्यक नब दिशा खुलैत अछि।
धमकीक बाद जयनारायण, माधवी, विनय आ अभिराम
सात टोला पहुँचि दुलारीक घर, बस्ती आ रातिक पाठशालाक जाँच करैत छथि। दुलारीक माय फूलो
बतबैत छथि जे बेटी सामान्यतः बरखामे जूता घर छोड़ि चप्पल पहिरैत छलीह; तेँ जूता छूटल
रहब भागबाक प्रमाण नहि। ओकर कापीमे फाटल पन्ना, दबल लिखावट आ जमीनक कागज पढ़बाक अभ्यास
भेटैत अछि। बस्तीमे ओकर चरित्र आ चोरीबारे पसरल अफवाहक समानान्तर ओकरा भेटल धमकीक कथा
उभरैत अछि। दुलारीक अपन लिखल पाँति—‘हम भागब नहि’—माधवीकेँ ओकर दृढ़ता देखबैत अछि।
जाँचमे गरीब युवतीक अनुपस्थितिकेँ अपराध मानि लेबाक प्रवृत्तिपर प्रश्न उठैत अछि।
दुलारीक खोज आ वसुधाक मृत्यु सँ थाकल माधवी
अपन माय मालती देवी लग घर घुरैत छथि। रातिमे हुनका सात सीढ़ी, लाल ओढ़नी आ साँस लैत
देवालक रहस्यमय सपना अबैत अछि। जागलापर हथेलीमे उज्जर धूरिक कण देखिकऽ ओ सशङ्कित होइत
छथि, मुदा सपना आ तथ्यकेँ एक नहि मानबाक प्रयत्न करैत छथि। वसुधाक झोरामे देखल मोट
पोथीक स्मृति हुनका पुलिसक सूची दिस लऽ जाइत अछि। जयनारायण आ अभिराम धूरिक सम्भावित
भौतिक कारण जाँचबाक बात कहैत छथि। एहि अध्यायमे माधवीक अपराध-बोध, स्मृति, भय आ अन्तःअनुभव
जाँचक वस्तुगत पद्धतिक संग टकराइत अछि, मुदा कोनो अलौकिक निष्कर्ष घोषित नहि होइत।
अध्याय ६ — बन्द
कोठरीक दोसर साँस
जाँचक केन्द्र बन्द अभिलेख-कोठरीक वेंटिलेटर
आ ओकर पाछाँक पुरान वायु-नली बनैत अछि। जयनारायणक सूक्ष्म निरीक्षण, अभिरामक वायु-परीक्षण
आ भवनक ऐतिहासिक मरम्मत-अभिलेखसँ बुझाइत अछि जे बन्द बुझाएवला कोठरीमे हवा प्रवेशक
वैकल्पिक बाट अछि। दुलारीक छाता आ बरखाक दिशा सेहो परीक्षणमे अबैत अछि। पुरान भवनक
नक्शा, निरीक्षण-पट्टी आ मरम्मत-कक्षक सम्बन्ध साँकलक रहस्यकेँ सम्भव भौतिक तर्क दैत
अछि, यद्यपि घटनाक वास्तविक क्रियाविधि एखन सिद्ध नहि। माधवीक सपनासँ मिलैत हवा आ देवालक
संकेतकेँ जाँचक प्रेरणा मानल जाइत अछि, प्रमाण नहि।
जयनारायण आ माधवी वसुधाक शोकमग्न घर पहुँचि
हुनकर पति अरुण, भाई प्रखर, माय आ सासुसँ बात करैत छथि। घरक सदस्य सभ वसुधाक जिद, भूमि-मुकदमा,
धमकी आ पारिवारिक तनावकेँ अलग-अलग अर्थ दैत छथि। वसुधाक अध्ययन-कक्षमे कागजक बामा कोन
मोड़बाक आदति, चीनी-विहीन चाय आ लेखनक अन्य नियमित ढङ्गक पुष्टि होइत अछि। माधवी प्रखरक
फोनपर ‘फेर फोन नहि करू’ सन सन्देश देखैत छथि, मुदा तुरन्त अपराधक अर्थ नहि निकालैत
छथि। प्रयोगशालाक कप-परीक्षण चीनीक असमानता प्रमाणित करैत अछि। एहि अध्यायमे मृत्युकेँ
घरक प्रतिष्ठा आ निजी सम्बन्धक कथा बनाओल जाएबाक खतरा सेहो सामने अबैत अछि।
कमली देवी, माधवी आ आन परिचित लोकसँ वसुधाक
दैनिक समय-सारिणी, चाय, सुपारी, कागज मोड़बाक ढङ्ग आ कचहरीक कामक विस्तृत सूचना एकत्र
होइत अछि। स्वतन्त्र स्मृति आ छोट प्रयोगसँ घटनास्थलक कागजक मोड़ सामान्य आदतिसँ अलग
बुझाइत अछि। अभिराम पुरान मरम्मत-अभिलेखमे वायु-मार्गक सूचना आनैत अछि। जयनारायण चेतबैत
छथि जे एकटा आदति कानूनन निर्णायक प्रमाण नहि, मुदा अनेक असङ्गतिक मेल महत्त्वपूर्ण
जाँच-बिन्दु होइत अछि। माधवी आ अभिरामक बीच तर्क-वितर्क धीरे-धीरे सहयोग आ निकटतामे
बदलए लगैत अछि। घटनास्थलकेँ मृतकक व्यवहारक आलोकमे पढ़बाक पद्धति एहि अध्यायमे विकसित
होइत अछि।
साँझक डिजिटाइज कक्षमे माधवी आ अभिराम सात
टोला, १९३४, ‘सातम चिन्ह’, नछत्तर-पोथी आ वायु-मार्गसँ सम्बन्धित पुरान अभिलेख खोजैत
छथि। दू युवक-युवतीक बीच आँकड़ा, स्मृति, भरोसा आ अपन-अपन जीवनक अनुभवपर लमहर संवाद
होइत अछि। सम्भावित ऐतिहासिक छवि आ प्रवेश-अभिलेखक जानकारी भेटितो जयनारायण मूल स्रोत
देखल बिना अन्तिम निष्कर्ष नहि निकालबाक सलाह दैत छथि। माधवीक सम्बन्धक प्रसङ्गसँ अभिरामक
अव्यक्त स्नेह स्पष्ट होमय लगैत अछि। अन्तमे सूचना भेटैत अछि जे वसुधाक झोरामे एक पुरान
कपड़ामे बान्हल पोथी सुरक्षित अछि। दुनू एके छाताक नीचाँ घर दिस बढ़ैत छथि; रहस्यक
बीच व्यक्तिगत नेहक सूत्र सेहो खुलैत अछि।
पुलिसक उपस्थितिमे वसुधाक मोहरबन्द झोरा खोलल
जाइत अछि। भीतर ‘जन्म-नछत्तर आ घर-बही’ नामक पुरान पोथी भेटैत अछि, जाहिमे जन्म-तिथि
मात्र नहि, बाढ़ि, विवाह, घरक झगड़ा, कर्ज आ विस्थापनक स्मृति सेहो लिखल अछि। अंबिका
काकी एहि पोथीमे विभिन्न परिवार, कुसुमा, लाल ओढ़नी, पुरान राहत-शिविर आ सात प्रमाण-सङ्केतक
चिन्ह पहिचानबाक प्रयास करैत छथि। नक्षत्रक लेखाक सामाजिक इतिहास बनि जाएब कथा लेल
महत्त्वपूर्ण मोड़ अछि। ‘सातम साक्षी’ व्यक्ति छथि अथवा प्रमाणक कोनो रूप—ई एखन प्रश्न
रहैत अछि। सूत्र अधूर पाठपर कम भरोसाक सूचना दैत अछि आ अनुसन्धान पुरान पारिवारिक इतिहास
दिस मुड़ैत अछि।
सूत्रक सड़क-कैमरा, गाड़ी आ दूरभाषक मिलानसँ
वसुधाक पति अरुणक कथन गलत सिद्ध होइत अछि—ओ राति घरसँ बाहर गेल छलाह। पूछताछमे बुझाइत
अछि जे अरुण अपन सम्बन्धिनी रूपाक निजी चिकित्सकीय सङ्कटमे सहायता करए गेल छलाह; परिवारक
लाज बचाबय ओ झूठ बजलाह। एहि झूठकेँ वसुधाक मृत्युक सीधा प्रमाण मानब अनुचित ठहरैत अछि।
अरुण रातिमे वसुधासँ फोन पर बात भेलाक समय दुलारीक उपस्थितिक सङ्केत सेहो दैत छथि।
सासुक पुरान पारिवारिक कथा आ ‘कनियाँक कोठरी’क उल्लेख जाँचकेँ घरक बन्द कोठरी दिस लऽ
जाइत अछि। अध्याय देखबैत अछि जे सभ गुप्त बात अपराध नहि होइत।
वसुधाक घरक बन्द ‘कनियाँक कोठरी’ विधिसम्मत
उपस्थिति आ सूची बनाकऽ खोलल जाइत अछि। पुरान फोटोमे १९३४क राहत-शिविर, लाल ओढ़नीवाली
एक युवती आ वर्तमान अभिलेख-भवनसँ मिलैत वेंटिलेटर देखाइत अछि। परिवारक बुजुर्ग स्त्री
कुसुमाक नामसँ जुड़ल मनाहीक परम्पराक सङ्केत दैत छथि। कोठरीमे भेटल वस्तु, लिखावट आ
फोटो वसुधाक पुरान इतिहास खोजबाक प्रयत्नकेँ स्पष्ट करैत अछि। माधवीक सपनामे देखल आकृतिक
संग फोटोसँ किछु समानता बुझाइत अछि, मुदा जाँच-दल ओकरा स्वतंत्र प्रमाण नहि मानैत।
‘कनियाँक कोठरी’ पारिवारिक मौन, लोकस्मृति आ ऐतिहासिक दस्तावेजक संगम बनैत अछि।
कथा माघ १९९० सालक विनाशकारी भूकम्पक समयमे
पाछाँ घुरैत अछि। राहत-शिविरमे उच्च घरानाक पढ़ल युवती कुसुमा आ नकल-लेखनक काज करनिहार
रासबिहारी परिचित होइत छथि। लोकक नाम, बस्ती, राहत आ पुरान सीमा लिखैत दुनू देखैत छथि
जे आपदामे गरीबक घरक संग ओकर निवासक प्रमाणो नष्ट भऽ जाइत अछि। कुसुमा निम्नवर्गीय
परिवारक स्त्री-पुरुषक नाम सुरक्षित राखबाक प्रश्न उठबैत छथि। सात टोला परिवारक संयुक्त
भूमि-अधिकारक आवश्यकता धीरे-धीरे स्पष्ट होइत अछि। सामाजिक सेवा आ साझा संवेदनाक बीच
कुसुमाक मनमे रासबिहारी लेल स्नेह जन्मैत अछि।
राहत-शिविरक काम बढ़लाक संग कुसुमा आ रासबिहारीक
प्रेम विकसित होइत अछि। मुदा जाति, धन, परिवारक प्रतिष्ठा आ स्त्रीक स्वाधीनतापर नियंत्रण
एहि सम्बन्धक विरुद्ध ठाढ़ अछि। कुसुमाक घरक काका हुनकर कचहरी जाएब पसिन्न नहि करैत
छथि। दादीक नछत्तर-बही, पत्र आ निजी नील सूतक गाँठि हुनकर स्नेहक सांकेतिक भाषा बनैत
अछि। दुनू एक-दोसराकेँ सामाजिक कर्तव्य आ सात टोला जमीनक मुद्दासँ अलग नहि देखैत छथि।
दादी सम्बन्धक आभास पबैत छलीह, मुदा कुसुमाकेँ सावधान करैत छथि जे प्रेम आधा झूठपर
दीर्घकाल नहि टिकत।
भूकम्पपछाति सात टोला परिवार अपन-अपन नाम,
सीमा, पोखरि, बाट, सामूहिक उपयोग आ पुरान बसावट सुरक्षित करबाक लेल बैठक करैत अछि।
रासबिहारी प्रतिनिधि सभक कथन, अँगूठा-छाप आ उपलब्ध नक्शाक आधारपर संयुक्त दस्तावेज
तैयार करैत छथि; कुसुमा सेहो एहि काममे योगदान दैत छथि। दस्तावेज बनब लोककेँ अपन अधिकार
स्पष्ट रूपेँ कहबाक साहस दैत अछि, विशेषतः स्त्री आ हाशियाक परिवारकेँ। कुसुमाक हस्ताक्षर
घराना-स्वार्थक विरुद्ध प्रमाण बनैत अछि। कागज बनलाक खबर घर पहुँचैत अछि आ काका कुसुमाक
बाहर जाएब रोकि दैत छथि। सार्वजनिक अधिकारक सङ्घर्ष आब घरक भीतरक विद्रोह बनि जाइत
अछि।
कुसुमाकेँ घरमे रोकि देल जाइत अछि आ एही बीच
सात टोला मुकदमाक मुख्य लाल बस्ता, मूल हस्ताक्षर आ सत्यापन-सामग्री कचहरीसँ गायब होइत
अछि। दस्तावेज हटेबाक दोष रासबिहारीपर देल जाइत अछि; रिश्वत, निजी सम्बन्ध आ घरानाक
बदनामीक अफवाह पसरैत अछि। कुसुमा बाहर नहि निकलि सकैत छलीह, मुदा नन्दलालक माध्यमसँ
गोपनीय सूचना पहुँचबाक सम्भावना बनैत अछि। काका हुनकासँ लिखाबय चाहैत छथि जे रासबिहारी
बहकाकऽ हस्ताक्षर लेलनि। कुसुमा झूठा बयान देबासँ साफ मना करैत छथि। गायब दस्तावेजक
रहस्य आ स्त्रीक व्यक्तिस्वातन्त्र्यक प्रश्न एकहि सङ्घर्षमे बदलैत अछि।
आषाढ़क भीषण बरखामे घरमे बन्द कुसुमा दादीक
सहायता सँ पिछला बाटसँ निकलैत छथि। ओ सुरक्षित नकल आ सात टोला लोकक कागज बचाएबाक आशा
लऽ पुरान भण्डार-भवन दिस जाएबाक सोचैत छथि। तकर बाद हुनकर पक्का ठेकान नहि भेटैत। घरक
खोज, प्रशासनक सूचना आ रासबिहारीक उपस्थिति-बही एक सीमा धरि तथ्य दैत अछि; मुदा कुसुमाक
नदीमे डूबब, भागि जाएब, हवेलीमे बन्द होएब अथवा प्रेमी संग पलायनक अनेक विरोधी लोककथा
पसरैत अछि। लाल ओढ़नी आ पायलक आवाज स्मृतिक रहस्यमय प्रतीक बनैत अछि। उपन्यास एहि ऐतिहासिक
गुमशुदगीक कोनो निश्चित समाधान नहि दैत।
कथा वर्तमानमे घुरैत अछि। माधवीकेँ फेर पायलक
झनकार सुनाइत अछि आ पुरान हवेलीक ‘कनियाँ-कोठरी’क खोज शुरू होइत अछि। वसुधाक परिवारक
अनुमति तथा उपस्थित साक्षीक संग निरीक्षण कएलापर भूकम्पक मरम्मत, वेंटिलेटर आ देवालक
पुरान तह महत्त्वपूर्ण सिद्ध होइत अछि। विशेषज्ञ सभ सावधानीसँ देवालक खोखर खोलैत छथि
आ ओतऽ आधा ऐतिहासिक पत्र तथा नील धागाक चिन्ह भेटैत अछि। भेटल सामग्री सुरक्षित कऽ
जाँच लेल पठाओल जाइत अछि। झनकारक सम्भावित कारण पुरान लोहेमे हवा सेहो मानल जाइत अछि।
तर्कसङ्गत अनुसन्धानक बीच कुसुमाक अधूर कथा फेर जीवित होइत अछि।
हवेलीसँ भेटल धागा आ पत्रक बाद माधवी अपन
हथेली आ स्वप्नपर सोचैत छथि। ओ अंबिका काकी लग जाइत छथि, जतऽ अनुभव, हस्तरेखा, मानवीय
निरीक्षण आ आधुनिक आँकड़ाक अर्थपर बातचीत होइत अछि। काकी कहैत छथि जे लमहर जीवनानुभवकेँ
जादू कहि छोड़ब आ संगणककेँ त्रुटिहीन मानब दुनू गलत अछि। माधवी आ अभिरामक बीच हल्का
व्यङ्ग्य आ निकटता सेहो बढ़ैत अछि। एही बीच सूत्र बैंक निकासी, दूरभाष आ नदीपारक स्थानक
आँकड़ा जोड़ि दुलारीकेँ ‘प्राथमिक संदिग्ध’ घोषित करैत अछि। एहि निष्कर्षसँ आनन्दपूर्ण
वातावरण फेर आशङ्कामे बदलैत अछि।
दुलारीक विरुद्ध सूत्रक प्रमुख आधार—बारम्बार
नगद निकासी, साझा दूरभाष, अपरिचित खातासँ भुगतान आ गायब रहब—स्वतन्त्र सत्यापनमे दोसर
अर्थ पबैत अछि। निकासी परिवारक औषधि आ आवश्यकता लेल छल; सम्पर्क-संख्या अनेक घरक साझा
साधन छल; बारह सय रुपैया विधिक-सहायता समितिक यात्रा-व्यय छल। अभिराम मानैत अछि जे
संदर्भहीन आँकड़ा गरीब जीवनकेँ अनुचित रूपेँ संदिग्ध बना सकैत अछि। वसुधाक दुलारीक
सम्बन्धमे लिखल ‘सम्पर्क सुरक्षित नहि’ सन टिप्पणी खतरेकेँ प्रकट करैत अछि। तखन माधवीकेँ
सात सेकण्डक आवाज भेटैत अछि—‘हम भागल नहि छी’। ई दुलारीक जीवित होएबाक महत्त्वपूर्ण
सङ्केत बनैत अछि।
सात सेकण्डक आवाज माधवीकेँ दुलारीक लगैत अछि,
मुदा जयनारायण पहिचान आ विधिसम्मत प्रमाणनकेँ अलग रखैत छथि। दूरसंचार जाँच आवाजक सन्देश
नदीपारक टावर-क्षेत्रसँ जुड़ल देखबैत अछि; निश्चित गाम वा घर चिन्हित नहि होइत। स्थानीय
भौगोलिक जानकारी आ नाविकक सहयोग लेल जाँच-दल बरैला-दियारा दिस जाएबाक निर्णय करैत अछि।
दुलारीक माय चाहैत छथि जे माधवी संग रहय, ताकि बेटी पुलिसदेखि नहि नुकाए। नावमे जयनारायण,
माधवी, अभिराम, महिला सिपाही आ भोला सहनी निकलैत छथि। एहि अध्यायमे गुमशुदगीक अमूर्त
सन्देह वास्तविक खोजक दिशा पबैत अछि।
नदीपारक यात्रामे आँधी-बरखा आ तेज धार नावकेँ
सङ्कटमे डालैत अछि। नाविक भोला सहनीक स्थानीय अनुभूति यांत्रिक नक्शाक अपेक्षा कतेको
क्षणमे अधिक उपयोगी होइत अछि। दल राति अस्थायी आश्रयमे बितबैत अछि आ दियारा-लोकसँ पूछताछ
कऽ दुलारीक सम्भावित बाटक जानकारी जोड़ैत अछि। जोखिमक बीच माधवी आ अभिरामक परस्पर सहारा
नेहकेँ नब निकटता दैत अछि; दुनू एक-दोसराक अनुभवक सीमाकेँ सेहो स्वीकारैत छथि। पर्याप्त
सूचना बिना चरमे आगाँ बढ़नाइ सुरक्षित नहि मानि दल अन्ततः शहर घुरैत अछि। दुलारी एखन
नहि भेटैत, मुदा खोजक भूगोल स्पष्ट होइत अछि।
अध्याय २३ — ज्योतिषी
नहि, स्मृतिकार
अंबिका काकी अपन निजी बही सभ जाँच-दलकेँ देखबैत
छथि। एहि दस्तावेजमे जन्मक ज्योतिषीय लेखासँ अधिक महत्त्वपूर्ण लोकक पलायन, विवाह,
कर्ज, बाढ़ि आ विस्थापनक स्मृति अछि। सात टोला परिवारक पुरान बसावट अलग-अलग सम्बन्धक
भीतर दर्ज भेटैत अछि, जाहिसँ औपचारिक अभिलेखक खाली जगह भरबाक दिशा बनैत अछि। काकी केवल
भविष्य कहनिहार नहि, स्थानीय इतिहासक स्मृतिकार रूपमे सामने अबैत छथि। अभिराम आ माधवी
बुझैत छथि जे मौखिक स्मृति मूल्यवान स्रोत भऽ सकैत अछि, मुदा सत्यापन आवश्यक रहत। वसुधा
सेहो मृत्यु सँ पहिने एहि इतिहासक खोज करैत छलीह—ई बात महत्त्वपूर्ण बनैत अछि।
हवेलीक पुरान आ वर्तमान फोटो तुलना करैत माधवी
एक एहन देवालक हिस्सा देखैत छथि जाहिपर मरम्मतक नब चून पुरान लिखावटकेँ झाँपने अछि।
रातिमे पायलक झनकारक अनुभव दोहराइत अछि, मुदा ओ ओकरा स्वतन्त्र प्रमाण नहि बनबैत छथि।
अगिला निरीक्षणमे विशेषज्ञ सभ चून नहि हटाकऽ तिरछा प्रकाश आ फोटोग्राफीसँ अक्षर उभारैत
छथि। लिखावटमे कुसुमाक नाम आ ‘हम एतऽ रही’ सन वाक्य पढ़ल जाइत अछि। ई कुसुमाक उपस्थितिसँ
सम्बन्धित सम्भावित ऐतिहासिक चिन्ह अछि, मुदा लिखावट कखन आ के कएलक, से अज्ञात रहैत
अछि। सपना आ दस्तावेजक बीचक अन्तर कथामे सुरक्षित रहैत अछि।
स्थानीय नाव-दल दुलारीसँ मेल खाइत युवतीक
सूचना दैत अछि आ माधवी, पुलिसक महिला अधिकारी तथा जाँच-दल नदीपारक चर पर जाइत छथि।
फुलमतिक आश्रयमे दुलारी जीवित भेटैत अछि। ओ बतबैत अछि जे कागज जरबैत एक व्यक्तिकेँ
देखला बाद आ स्वयं आरोपित होएबाक डर सँ घर नहि घुरल। वसुधासँ जुड़ल छाया-नकल ओ तेल-कागजमे
सुरक्षित रखने अछि, जेकर स्वैच्छिक सुपुर्दगीक स्पष्ट अभिलेख ओ चाहैत अछि। दुलारीक
अविश्वास ओकर सामाजिक अनुभवसँ उपजल अछि—पुलिस गरीबक कथन पहिने नहि मानत, ई ओकर डर छल।
शहर लौटैत ओ पूछैत अछि जे ओ साक्षी अछि कि आरोपी।
थानामे दुलारी अपन बयान पढ़ि सत्यापित करबाक
अधिकार माँगैत अछि आ सुरक्षित छाया-नकल पुलिसकेँ दैत अछि। मुदा वसुधाक अन्तिम भेटनिहार,
गायब रहबाक अवधि, नकल अपन लग रखब आ सूत्रक पहिल प्रतिवेदनक आधारपर पुलिस ओकरा गिरफ्तार
करैत अछि। विधिक-सहायताक अधिवक्ता रचना मंडल पहुँछि गिरफ्तारीक आधार, संशोधित विश्लेषण
आ दुलारीक अधिकारपर प्रश्न उठबैत छथि। दुलारीक स्वैच्छिक सहयोगक बादो ओकरा हिरासतमे
जाएब पड़ैत अछि। जयनारायण आ अभिराम बुझैत छथि जे तकनीकी त्रुटि सुधारलाक बादो पहिल
गलत निष्कर्ष प्रशासनिक कागजमे जीवित रहि सकैत अछि।
सत्र न्यायालयमे दुलारीक जमानतपर रचना मंडल
सुनियोजित बहस करैत छथि। ओ साझा दूरभाष, औषधि लेल बैंक निकासी, विधिक-सहायता भुगतान
आ दुलारी द्वारा स्वेच्छासँ देल छाया-नकलक तथ्य प्रस्तुत करैत छथि। अभियोजन ओकर गायब
रहब आ अन्तिम भेटक आधारपर हिरासतक माँग करैत अछि, मुदा बचाव पक्ष सूत्रक संशोधित संस्करण
आ मूल अभिलेखक अनुपस्थितिपर जोर दैत अछि। न्यायाधीश इरा सिन्हा जाँचमे सहयोग आदि शर्तक
संग जमानत मंजूर करैत छथि आ प्रणालीक सभ संस्करण सुरक्षित राखबाक निर्देश दैत छथि।
दुलारी मुक्त होइत अछि, मुदा ओकर दोष-अदोषक प्रश्न एखन समाप्त नहि भेल।
जमानतक बाद न्यायालयमे मुख्य प्रश्न बनैत
अछि—सूत्रक निष्कर्षक उत्तरदायित्व ककर? अभिराम पहिल आ संशोधित प्रतिवेदन, आँकड़ाक
स्रोत, गलत वर्गीकरण आ सीमित विश्वसनीयताक बात स्पष्ट करैत अछि। न्यायालय निर्णय दैत
अछि जे तकनीकी विश्लेषण स्वतन्त्र प्रत्यक्ष साक्षी नहि; ओकरा उपयोग करबाक लेल मूल
स्रोत, संरक्षण-क्रम, गणना-विधि आ मनुष्यक जिरह योग्य उत्तरदायित्व आवश्यक अछि। दुलारी
विरुद्ध पहिल मशीन-आधारित शङ्काक आधार कमजोर होइत अछि। सुनवाईक बाद कमली देवी केँ भोर
चारि बजि दस मिनट पर दू चमच चीनीवाली चाय लेनिहार परिचित व्यक्तिक बात मोन पड़ैत अछि,
जे घड़ी रुकबाक सात मिनट पहिनेक नब सङ्केत बनैत अछि।
अध्याय २९ — कमली
देवीक चारि बजिया चाय
कमली देवी अपन चूल्हि, दूधक आपूर्ति आ रोजक
क्रमसँ भोरक समय अनुमान करैत छथि। ओ एक परिचित चाय लेनिहार व्यक्तिक विधिसम्मत बयान
दैत छथि, मुदा पहिचान तत्काल निश्चित नहि होइत। घड़ीक यांत्रिक जाँच देखबैत अछि जे
जोरक झटकासँ ओ रुकि सकैत छल; चिकित्सा-परीक्षणमे आत्महत्याक निर्णायक विष-प्रमाण नहि
भेटैत। वायु-नली आ साँकलक प्रतिरूप बनाकऽ दूरसँ दुआरि अँटकाओल जाएबाक सम्भावना प्रयोग
द्वारा देखाओल जाइत अछि। भोरक मीठ चाय, रुकल घड़ी, जड़ल कागज आ गायब नकल एक-दोसराक
लग अबैत अछि, मुदा समय-समीपता मात्रसँ दोष सिद्ध नहि होइत।
पुलिस न्यायालयमे वसुधाक मृत्युक प्रारम्भिक
‘आत्महत्या’ धारणा पर पुनर्विचारक आवेदन दैत अछि। पाँच तरहक आदति-विसङ्गति, दू कप,
चोट, घड़ी, राख, छाया-नकल आ साँकलक सम्भावित यान्त्रिक नियन्त्रणक आधारपर घटनास्थल
जानि-बुझि बदलल होएबाक शङ्का मजबूत होइत अछि। न्यायालय सम्भावित हिंसक मृत्यु आ प्रमाण-हेरफेरक
दिशामे विस्तृत जाँच स्वीकार करैत अछि। जयनारायण चेतबैत छथि जे बनाओल दृश्यक लेखक एक
नहि सेहो भऽ सकैत अछि—वसुधाक आदति जाननिहार आ भवनक पुरान वायु-नली जाननिहार भिन्न व्यक्ति
भऽ सकैत छथि। एहि अध्यायमे आत्महत्याक आसान कथा औपचारिक रूपसँ टूटैत अछि।
कमली देवी पहिल पहिचानमे वसुधाक पति अरुणक
फोटो चुनैत छथि। मुदा समय-रेखा, चिकित्सकक आगमन आ दूरभाषक दृश्य-संवादक आधारपर अरुणक
चारि बजिक आसपास कचहरीमे उपस्थिति अत्यन्त असम्भव सिद्ध होइत अछि। जयनारायण स्वीकारैत
छथि जे चन्द्रकलाक एक पुरान जाँचमे पतिक झूठकेँ समय पर नहि पकड़ि सकबाक स्मृति हुनका
अरुणक विरुद्ध पक्षपाती बना रहल छल। ओ अपन पुष्टि-पक्षपातकेँ स्पष्ट रूपेँ दर्ज करबैत
छथि। मानवीय स्मृति आ प्रत्यक्षदर्शीक अनिश्चितताकेँ स्थान देबाक आवश्यकता सामने अबैत
अछि। एही बीच पुरान अभिलेखमे ‘रासबिहारी’ नाम देखिकऽ अभिरामक अपन परिवारक इतिहाससँ
सम्बन्धित शङ्का जागैत अछि।
अभिराम अपन घरक पुरान संदूकमे रासबिहारीक
नामवला १९३५क पुनर्नकल-आवेदन आ १९५०क दशकक नकल भेटबैत अछि। कागजपर ओकर पुरखाक हस्ताक्षर,
लाल पेन्सिलक टिप्पणी आ सात टोला सीमासँ सम्बन्धित जानकारी अछि। ई स्रोत वसुधाक शोधकेँ
महत्त्वपूर्ण सहायता दऽ सकैत अछि, मुदा परिवारपर आरोप लगबाक डर अभिरामकेँ रोकैत अछि।
ओ पहिने कागजक छवि बनबैत अछि, मुदा तत्काल पूरा जानकारी माधवी अथवा जाँच-दलसँ साझा
नहि करैत। निजी भयकेँ स्रोत-पुष्टिकरणक उचित सावधानी कहि ओ अपनहि केँ बुझबैत अछि। ओकर
मौन नेह आ व्यावसायिक ईमानदारी दुनू लेल समस्या बनैत अछि।
माधवीकेँ अभिरामक घरमे भेटल कागज आ ओकर चुप्पीक
बात मालूम पड़ैत अछि। ओ आहत छथि, कारण अभिराम पहिनेसँ मानि लेलक जे परिवारक नाम सुनि
माधवी ओकरा दोषी बुझतीह। दुनूक विश्वासमे दरार पड़ैत अछि। जयनारायण स्रोत रोकबकेँ जाँचक
त्रुटि मानैत छथि, मुदा अभिरामक भयकेँ अलग मानवीय समस्या रूपमे देखैत छथि। अन्ततः मूल
कागज विधिसम्मत रूपेँ सुपुर्द होइत अछि, ओकर उत्पत्ति आ परीक्षणाधीन स्थिति स्पष्ट
लिखल जाइत अछि। सूत्र विभिन्न बर्खक नक्शा जोड़ि सीमा एके दिशामे सरकबाक प्रारम्भिक
सङ्केत देखबैत अछि। तकनीकी काम आगाँ बढ़ैत अछि, मुदा व्यक्तिगत भरोसा तुरन्त नहि घुरैत।
नब स्रोत जोड़ि सूत्र १९३४, १९४१, १९५७ आ
वर्तमानक सीमांकन-नक्शा तुलना करैत अछि। पोखरि, मन्दिर, स्थिर स्थल-चिन्ह आ कागजक सिकुड़नक
भेद ध्यानमे रखिते सात टोला सीमाक क्रमिक विस्थापन एके दिशा मे देखाइत अछि; बहुत हिस्सा
लगक घराना-जमीनमे जोड़ल देखाइत अछि। सरकारी बहीमे ‘सीमा सुधार’ टिप्पणी अछि, मुदा अनेक
पन्नापर वैधानिक निरीक्षण आ प्रतिनिधिक हस्ताक्षरक अभाव अछि। मैदानी सत्यापन तकनीकी
चित्रकेँ परखैत अछि। पुरान नकलमे गोलक भीतर सात बिन्दुक चिन्ह फेर देखाइत अछि। जाँच
एखन दोषी नहि, बल्कि अभिलेख-परिवर्तनक ठोस प्रक्रियाकेँ खोजैत अछि।
पुरान पोथी बान्हनिहार रहमत काका नील धागाक
भौतिक बनावट आ मरम्मत-बहीक प्रविष्टि देखैत छथि। ओ चेतबैत छथि जे धागाक रंगसँ ककरो
पहचान निश्चित करब उचित नहि। पुरान कार्य-पर्चीमे नील सूत ‘कन्याक निज चिन्ह’ कहल गेल
अछि, सम्भवतः कुसुमाक, सरकारी मुहर नहि। रहमत काका १९३५क दाखिल-बही जिल्दमे फाटल पत्रक
भाग जोगाओल गेल होएबाक सम्भावना बतबैत छथि। हुनकर पुस्तक-बँधनक अनुभव भूलेल इतिहासक
नब स्रोत बनैत अछि। माधवी आ अभिरामक बीच किछु संवाद फेर सम्भव होइत अछि, मुदा भरोसाक
दरार एखन पूरापूर नहि भरल।
अध्याय ३६ — सातम
साक्षी शब्दक असल अर्थ
जिला अभिलेखागारक १९३५क दाखिल-बहीक जिल्द
भीतर सुरक्षित कागजक दोसर टुकड़ा भेटैत अछि, जकर किनार हवेलीसँ भेटल आधा पत्रसँ मेल
खाइत अछि। प्रारम्भिक पठनसँ ‘सातम साक्षी’क ऐतिहासिक अर्थ स्पष्ट होइत अछि—सात टोला
भूमि-दस्तावेजक सातम प्रमाण-चिह्न, अर्थात् घराना-पत्रक पुरान स्वीकारक चिन्ह; ई कोनो
निश्चित व्यक्तिक नाम नहि। गोल भीतर सात बिन्दु नकलक सत्यापनमे सहायक छल, जखन कि नील
सूत कुसुमाक निजी पहिचान। सूत्रक पुरान वर्गीकरण संशोधित कएल जाइत अछि। मुदा पत्रक
अन्तिम प्रश्न—‘जे देखैत अछि मुदा नाम नहि कहैत, ओकरा कोन लेखामे राखब?’—एकटा नब अनिर्णीत
अर्थ छोड़ैत अछि।
वसुधाक भाई प्रखरक ऋण, कारोबारी भुगतान आ
भूमि-समूहसँ आर्थिक सम्बन्धक कागज भेटैत अछि। परिवारक कथनसभ ओकर रातिक उपस्थिति सिद्ध
करबाक प्रयत्न करैत अछि, मुदा स्रोतक तुलना अनेक खाली जगह देखबैत अछि। माधवी पहिने
प्रखरक फोनपर जे गोपनीय सन्देश देखलीह, ओकर सम्बन्ध भूमि-समूहक दलाल विजय मल्लिकसँ
निकलैत अछि। कमली देवीक भोरक चायवला पहिचान फेर परीक्षणमे प्रखर दिस सङ्केत करैत अछि,
यद्यपि ओ पूर्ण प्रमाण नहि। प्रखरक दोसर फोनसँ वरिष्ठ अभिलेख-सहायक नवलकिशोर झा संग
राति आ भोरक सम्पर्क भेटैत अछि। जाँचक केन्द्र आब प्रखर आ अभिलेख-कर्मीक सम्बन्ध बनैत
अछि।
अध्याय ३८ — चारि
बजि सतरह मिनट
स्रोत, बयान आ भौतिक परीक्षण जोड़लाक बाद
घटनाक निर्णायक क्रम सामने अबैत अछि। प्रखर भूमि-समूहक ऋणक दबावमे वसुधाक नकल रोकबाक
उद्देश्यसँ भोरमे कोठरी पहुँचैत अछि। बहिनसँ झगड़ाक समय ओ हिंसक धक्का दैत अछि; वसुधाक
माथ अलमारीक कठोर कोनासँ टकराइत अछि आ घड़ी चारि बजि सतरह मिनट पर रुकैत अछि। प्रखर
चिकित्सा-सहायता बजाबयक बदला नवलकिशोरकेँ बजबैत अछि। नवलकिशोर कागज जरबैत, मेजक दृश्य
बदलैत आ पुरान वायु-नलीसँ साँकल लगा कऽ बन्द कोठरीक भ्रम रचैत अछि। राति दुलारी छाया-नकल
बचा चुकल छलीह। जाँच घटना, हिंसा, सहायता नहि देब आ प्रमाण नष्ट करबकेँ अलग-अलग लिखैत
अछि; विधिक दोषक अन्तिम निर्धारण न्यायालय लेल छोड़ैत अछि।
दुलारी पुनः बयान देबय पहुँचि स्पष्ट पूछैत
अछि जे ओ आरोपी अछि कि साक्षी। विधिसम्मत पहिचान-प्रक्रियामे ओ जे देखल, केवल ओतबे
कहैत अछि—कागज जरबाक आगि, एक व्यक्तिक चाल आ चाभीक चमक; ओ हत्या देखबाक दावा नहि करैत।
ओ बतबैत अछि जे छाया-नकल सुरक्षित राखबाक, सामाजिक पूर्वग्रह आ भूमि-समूहक धमकीसँ बचबाक
लेल नदीपारक फुलमतिक घर गेल छल। पुलिस प्रखर आ नवलकिशोर विरुद्ध अलग-अलग आरोपक आवेदन
करैत अछि। दुलारीक नामपर रहल सन्देह हटब शुरू होइत अछि। एहि अध्यायमे सीमित मुदा सत्य
कथनक नैतिक मूल्य मुखरित होइत अछि।
आठ महीना बाद न्यायालयमे प्रखर आ नवलकिशोर
विरुद्ध अन्तिम बहस होइत अछि। अभियोजन आर्थिक हित, हिंसक धक्का, चिकित्सा-सहायता नहि
बजाओल, दस्तावेज जराबय आ घटनास्थल बदलबाक संयुक्त साक्ष्य प्रस्तुत करैत अछि; बचाव
पक्ष प्रत्येक स्रोतक सीमा उठबैत अछि। न्यायाधीश इरा सिन्हा पहिनेसँ नियोजित हत्या
पर्याप्त सिद्ध नहि मानैत छथि, मुदा प्रखरकेँ मृत्युक कारण बनल हिंसक काज आ प्रमाण-नाशक
षड्यन्त्रमे दोषी ठहरबैत छथि। नवलकिशोर प्रमाण नष्ट करब, अभिलेख-छेड़छाड़ आ जाँच भटकाबयमे
दोषी ठहरैत अछि। दुलारी विरुद्ध शङ्का पूर्णतः हटाओल जाइत अछि। अदालत स्पष्ट करैत अछि
जे ‘सूत्र’ स्वतन्त्र साक्षी नहि; न्यायिक निर्णय सत्यापित स्रोत आ मानवीय उत्तरदायित्वपर
टिकल रहत।
अध्याय ४१ — माटि
फेर नाम पबैत अछि
आपराधिक मुकदमाक निर्णय भेला बादो सात टोला
परिवारकेँ जमीन स्वतः वापस नहि भेटैत अछि। रचना मंडल दीवानी न्यायालयमे अन्तरिम संरक्षणक
माँग करैत छथि, कारण सरकारी नकलक श्रृंखलामे छेड़छाड़क प्रमाण अछि आ विस्थापन अपूरणीय
क्षति कऽ सकैत अछि। न्यायालयक देखरेखमे पुनः सीमांकन, पुरान रसीद, परिवारक बसावट, पोखरिक
उपयोग आ स्थानीय गवाहीक मिलान शुरू होइत अछि। सूत्रक नक्साकेँ सहायक दृश्य कहल जाइत
अछि, वैधानिक माप नहि। माटि, विद्यालय, चूल्हा आ स्मृतिसँ जुड़ल अधिकारक अर्थ सामने
अबैत अछि। अन्तिम स्वामित्व एखन अनिर्णीत अछि, मुदा सात टोलाक नाम फेर अभिलेख आ सार्वजनिक
आवाजमे घुरए लगैत अछि।
अध्याय ४२ — जतऽ
तर्क थमि जाइत अछि
आपराधिक प्रकरण समाप्त, भूमि-मुकदमा जारी
आ हवेली संरक्षित अभिलेख-स्थल बनि चुकल अछि। आधिकारिक निरीक्षणक समय सील कएल कोठरीमे
नील धागासँ बान्हल एक अखण्ड पत्र भेटैत अछि, जे पहिने दू अलग सुरक्षित टुकड़ामे भेटल
ऐतिहासिक पत्रक पूर्ण पाठसँ मेल खाइत अछि। मूल टुकड़ाक मोहर सुरक्षित अछि आ कैमरा-लेखामे
तत्काल कोनो स्पष्ट अनधिकृत प्रवेश नहि देखाइत; मुदा एहि सँ रहस्य समाधान नहि होइत।
नव पत्रक उत्पत्ति, कागजक आयु आ रखबाक मार्ग अज्ञात रहैत अछि। माधवी अपन सपना प्रमाण
नहि मानैत, अभिराम अज्ञातकेँ अज्ञात लिखबाक पाठ स्वीकारैत आ जयनारायण चुप्पीकेँ बुद्धिक
अंश कहैत छथि। उपन्यास प्रश्नकेँ जबरन उत्तर दिए बिना समाप्त होइत अछि।
एहि ४२ अध्यायक कथाक केन्द्रमे वसुधाक मृत्यु-जाँच
आ सात टोला माटिक अधिकार अछि। ‘सातम साक्षी’ एक दिस पुरान दस्तावेजक सातम प्रमाण-चिह्न
बनैत अछि, दोसर दिस मौन, अपूर्ण गवाही आ अज्ञात प्रश्नक साहित्यिक प्रतिध्वनि बनि रहैत
अछि। न्यायालयक निर्णय, भूमिकालीन इतिहास आ व्यक्तिगत स्मृतिकेँ एक-दोसरासँ जोड़ितो
उपन्यास सभ प्रश्नक अन्तिम उत्तर देबाक दावा नहि करैत अछि।
२३ सम्पादकीय
पाठ-खण्ड
झिंगुर → कलित → नन्द → आरुणि : ई वंशानुक्रम
कथाक रीढ़ अछि। मिथिलाक नदी, बाढ़ि आ ग्रामजीवनक संग आधुनिक शिक्षा, सरकारी अभियंत्रण,
नैतिक संघर्ष, भ्रष्टाचारक जाँच, पारिवारिक स्मृति, विज्ञान-अदृश्यक द्वन्द्व आ जीवन-मृत्युक
अनुभव एक क्रममे जुड़ैत अछि।
01 झिंगुरक आँगनमे कलितक बाल्यकाल आ नव शिक्षाक दिशा
झिंगुर ठाकुर आ हुनकर पत्नी अपन पुत्र कलितक
बचपनक घटना मोन पाड़ैत छथि। ठेहुनियाँ मारब, खिड़की धरि पहुँचबाक प्रयास, बड़का लोकक
बोलीक नकल आ घरक छोट-छोट हँसी-ठट्ठा सँ कथा आरम्भ होइत अछि। एहि घरेलू स्मृतिक बीच
सन् १८८५ मे कलितक जन्मक उल्लेख अबैत अछि। अंग्रेजी राजक बढ़ैत प्रभाव आ सरकारी सेवामे
अंग्रेजीक आवश्यकताक कारण झिंगुर बाबू पुत्रकेँ केवल परम्परागत संस्कृत शिक्षामे सीमित
नहि राखए चाहैत छथि। ओ कलकतियाबाबू आ दरिभङ्गाक बंगाली शिक्षकक माध्यमसँ अंग्रेजी पढ़बाक
व्यवस्था करैत छथि।
झिंगुर बाबूकेँ अपन बालकक भविष्यक गर्व अछि,
मुदा अखड़ाहामे आन बालक सभक संग ओकर कम सहभागितासँ कचोट सेहो होइत अछि। घरक भीतर सम्मानसूचक
बोलचाल आ लोकाचारक अन्तरक चर्चा होइत अछि। पिता मोनहि-मोन चाहैत छथि जे कलित नव समयक
व्यवहार आ पुरान जंजालक बीच अपन स्वतंत्र बाट बनाबथि।
02 गोत्रीय निमंत्रण, सभागाछी आ बलान-कमलाक बदलैत धार
एकौरसँ आएल समादी तिरहुता लिपिमे लिखल गुलाबक
पत्र झिंगुर ठाकुरकेँ दैत छथि। पत्रमे गड़ेस आ चन्द्रमोहनक उपनयनक निमंत्रण, वंशगत
सम्बन्ध बनाए रखबाक आग्रह आ झिंगुर बाबूकेँ आचार्य बनेबाक प्रस्ताव अछि। एहि प्रसंगसँ
पुरखा, गोत्र, पारस्परिक समाचार आ मिथिलाक सभागाछी-परम्परा सामने अबैत अछि। झिंगुर
बाबू कलितकेँ संग लऽ एकौर जाइबाक योजना करैत छथि।
बलानक गहींर आ शांत धारा, कमलाक फेनिल बाढ़ि
आ नव धारक निर्माणक विवरण कथा केँ भूगोलक दीर्घ कालसँ जोड़ैत अछि। पिपराघाट दिस गाछ
खसला सँ धार बदलबाक, कमलाक बालु जमबाक आ परतापुरक सभागाछीक उजड़बाक विवरण अबैत अछि।
एहि परिवर्तित परिदृश्यमे पिता-पुत्र एकौर पहुँचैत छथि, जतए विद्वत् चर्चा, इतिहास
आ सामुदायिक भेंटघाँट एकहि संग चलैत अछि।
03 एकौरक सभा, कलितक विवाह आ कटिहारक प्रारम्भिक सेवा
एकौरमे विद्वान लोकनिक चर्चामे अंग्रेजी शासन,
सैनिक अभियान, मँगरूबाबूक युद्ध-स्मृति आ कांग्रेसक उल्लेख अबैत अछि। एहि वातावरणमे
राजे गामक फन्नू बाबू कलितक विषयमे जानकारी लैत छथि। कलितक अंग्रेजी शिक्षा आ कटिहारमे
राजस्व-वसूलीक सम्भावित काज जनबाक बाद ओ अपन पुत्रीक लेल विवाह-सम्बन्धक विचार करैत
छथि। दियाद लोकनिक मध्यस्थतासँ सम्बन्ध शीघ्र निश्चित भऽ जाइत अछि।
महफा, कटही गाड़ी, पैदल बरियात, परिछनि, गीत,
शास्त्रार्थ आ रातिभरि चलैत विधि-विधानक वर्णनसँ विवाहक सामाजिक संसार उभरैत अछि। विवाहक
बाद कलित कटिहार जाइत छथि। ओतए कोशी क्षेत्रक कठिन परिवेशमे ओ राजस्व-वसूलीक काज सीखि
प्रतिष्ठा अर्जित करैत छथि आ भ्रष्ट वसूली-पद्धतिमे सुधारक प्रयास करैत छथि। एहि बीच
हुनकर माएक मृत्यु भऽ जाइत अछि। विवाहक उल्लासक पाछाँ पारिवारिक शोकक पहिल पैघ छाया
पड़ैत अछि।
04 झिंगुरक निधन, बुचियाक विवाह आ भाइक दायित्व
कलितक द्विरागमनक तेसर साल झिंगुर ठाकुर अपन
मृत्यु निकट देखैत पुत्रकेँ बहिन ‘बुचिया’क जिम्मेवारी सौंपैत छथि। पत्नी-वियोग हुनका
भीतरसँ तोड़ि देने अछि। घर-गाम छोड़ि पुत्रसँ संग रहबाक आग्रह स्वीकार नहि कऽ सकैत
छथि। झिंगुरक निधनक बाद कलितक जीवनमे पिता-समर्थनक स्थान पर परिवारक निर्णयक पूर्ण
भार आबि जाइत अछि।
पिताक बरखी आ गामक भोजक बाद कलित बुचियाक
योग्य वर ताकए लगैत छथि। परतापुरक सभागाछीमे मनोनुकूल वर नहि भेटला पर ओ गिद्धौर आ
बाढ़ क्षेत्रक परिचयक आधारपर दूरक एक सुयोग्य युवक चुनैत छथि। विवाह निश्चित करबाक
हुनकर त्वरित शैली झिंगुरक निर्णयक स्मृति जगा दैत अछि। बुचियाक विवाह विधिपूर्वक होइत
अछि। भौजी आ ननदिक स्नेह, द्विरागमनक प्रतीक्षा आ दूर गंगापारक सासुरक कारण उपजल व्याकुलतासँ
परिवर्तित गृहस्थी देखाइत अछि।
05 १९३४ क भूकम्प, नव डीह आ कलितक परिवारक मृत्यु-छाया
समयक संग कलित अपन पत्नी, पुत्री-पुत्रक संग
परिवार बढ़बैत छथि। १९३४ क भूकम्पमे घर ढहि जएबाक बाद महादेव पोखरिक कात परिवार सहित
राति बिताबए पड़ैत अछि। लगातार झटका सँ किछु दिन कटिहार रहबाक पश्चात गामक पुरान डीह
छोड़ि फुलवारीक कात नव घर बसाओल जाइत अछि। एहि तरहें प्रकृतिक आपदा परिवारक स्थान आ
जीवन-रचना बदलि दैत अछि।
पुत्री सभक विवाह होइत अछि, मुदा प्रसवक समय
पहिल पुत्रीक मृत्यु होइत अछि; ओकर छोट बच्ची सेहो बादमे पेट-दर्दसँ नहि बचि सकैत अछि।
हैजा, प्लेग आ गामक मृत्यु-समाचार निरन्तर उपस्थित छथि। कटिहारमे कलितक प्रतिष्ठा बढ़ैत
अछि, दू पुत्र पढ़ए लगैत छथि। छोट पुत्र नन्द गणित-विज्ञान दिस बढ़ैत छथि, मुदा अदृश्य
शक्तिपर सेहो विश्वास करैत छथि। एक दिन कलित अचानक खसि मृत्यु प्राप्त करैत छथि; नन्द
एहि अप्रत्याशित मृत्युकेँ अपन आँखिसँ देखैत छथि।
06 नन्दक शिक्षा : भय, गणित आ अभियन्ता बनेबाक यात्रा
पिताक मृत्यु पश्चात नन्द अपन माए यशोदाक
संरक्षणमे पढ़ैत बढ़ैत छथि। गहुमन साँपक टुकड़ा आ नेना सभक माथ लग बिज्जीक पहराक घटना
घरक स्मृतिक हिस्सा बनैत अछि। बँटवारा मे संपत्तिक विभाजन होइत अछि, मुदा नन्द पढ़ाइ
नहि छोड़ैत छथि। छात्रवृत्तिक सहारे आर.के. कॉलेज, मधुबनीमे गणित सहित विज्ञानक अध्ययन
करैत छथि। आरम्भमे विषय कठिन लगैत अछि; रटन्त अभ्यास धीरे-धीरे समझमे बदलैत अछि आ ओ
प्रथम श्रेणी प्राप्त करैत छथि।
१९५९ मे मुजफ्फरपुर इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजीमे
सिविल इंजीनियरिंग पढ़ए जाइत छथि। धोती-कुर्ता सँ पैंट-शर्टमे बदलबाक प्रसंग आधुनिक
तकनीकी संस्थान आ ग्रामीण संस्कारक टकराव देखबैत अछि। पढ़ाइक खर्च ससुर द्वारा उठेबाक
शर्त पर विवाह होइत अछि, यद्यपि छुट्टीक मासक खर्च काटि लेल जाइत अछि। १९६३ धरि पढ़ाइ
पूर्ण कऽ नन्द सरकारी अभियंत्रण सेवामे प्रवेश करैत छथि आ १९६४ सँ सहायक अभियन्ता बनैत
छथि।
07 राष्ट्रभावना, लोकसेवा आ नन्दक नीतिगत दृढ़ता
नन्दक स्मृतिमे १५ अगस्त १९४७ क उत्सव आ १९६२
क चीनी आक्रमणक हताशा दुनू अछि। १९६५ क युद्धक समय सेनामे अभियन्ता-अधिकारी बनबाक आवेदन
करैत छथि, मुदा शारीरिक वजनक कारण छाँटि देल जाइत छथि। सरकारी अभियन्ताक रूपमे विभिन्न
क्षेत्रमे नियुक्ति हुनका ग्रामीण श्रमजीवी आ आदिवासी समाजक निकट आनैत अछि। डेहरी-ऑन-सोनक
विकासकार्य मे स्थानीय लोकक सहयोग, मजदूरकेँ अवसर देब आ अनुचित कमाइ अस्वीकार करब हुनकर
स्वभावक अङ्ग बनैत अछि।
दमा रोगक आक्रमणक समय स्थानीय वैद्यक जड़ी-बूटीसँ
राहत भेटबाक अनुभव हुनका आधुनिक चिकित्सा सँ इतर लोक-उपचारक प्रति आकर्षित करैत अछि।
संगी लोकनि स्नेहसँ ‘भोलेनाथ’ कहैत छथि। अपन गाममे कोठाक घर बनाओलक सपना आ पत्नीकेँ
प्रत्यक्ष सम्बोधनक नव व्यवहार हुनकर गृहस्थीमे परिवर्तनक संकेत दैत अछि। हुनकर लोकसेवाक
आदर्श धीरे-धीरे व्यवस्था सँ टकराबए लगैत अछि।
08 बा केर बिछोह, सिंचाइक प्रयास आ कमला-बलानक संकट
नन्दक बाल-बच्चा बढ़ैत छथि, मुदा भातिज नवीनक
अकाल मृत्यु ओहि परिवारमे गहींर पीड़ा अनैत अछि। दिल्लीक प्रशिक्षणक समय नन्दक स्वप्नमे
भातिजक मृत्यु-सदृश दृश्य अबैत अछि; गाम पहुँचलापर घटना सत्य भेटलाक विश्वास हुनकर
अदृश्य शक्तिपर भरोसा बढ़ा दैत अछि। दोसर दिस माए, जिनका बच्चा सभ ‘बा’ कहैत अछि, पेटक
रोगसँ पीड़ित होइत छथि। इलाजक पश्चात कैंसरक पता चलैत अछि, मुदा पटनेमे मृत्यु भऽ जाइत
अछि। बा केर स्मृति नाति-नातिनक घरमे बनल रहैत अछि।
नन्द शुष्क बाधमे बोरिंग लगबैत छथि, मुदा
भूमिगत पानि नहि भेटैत अछि। बादमे सरकारी बोरिंग उचित स्थान पर लगबए लेल प्रयत्न होइत
अछि। कमला-बलानक छहर, बालु जमब, खेतक उपज बदलि जाएब, पोखरि-बाहा, रोपनी आ पुरान गामक
झगड़ाक खिस्सा सभ एहि पारिवारिक कथा केँ ग्रामीण पर्यावरणक इतिहास बना दैत अछि।
09 आरुणिक जन्म, दुःस्वप्न आ बालमनक जिज्ञासा
नन्दक छोट पुत्र आरुणिक जन्मक समय पहिने पुत्रीक
जन्मक गलत समाचार पहुँचैत अछि; किछु दिन बाद वास्तविकता स्पष्ट होइत अछि। ई प्रसंग
आरुणिक चेतनामे सत्यक बदलैत प्रत्यक्ष रूपक प्रश्न जगबैत अछि। जन्मक पहिनहि मरि चुकल
बा केर कथासँ ओ अपन परिवारक अदृश्य अतीतकेँ जानए लगैत छथि। बाल्यकालमे हुनका रातिमे
डराओन स्वप्न अबैत अछि—छतक कातसँ खसबाक अनुभूति, प्रकृतिक अज्ञात आकर्षण आ जन्म-मृत्युक
प्रश्न हुनकर मोनमे बसल अछि।
पिता नन्द स्वयं बचपनमे ‘सहस्रबाढ़नि’ नामक
झोंटाबला, आगि उगलैत भयावह आकृतिक स्वप्न देखबाक बात सुनबैत छथि; लोककथामे ओकर आगमन
अनिष्ट आ अकालसँ जोड़ल गेल अछि। आरुणि निद्रा कखन अबैत अछि, स्वप्नक बोध केना बनैत
अछि, एकरा बुझबाक प्रयास करैत छथि। अक्षर, अङ्क, संस्कृत श्लोक आ संख्याक क्रममे रुचि
हुनकर प्रश्नशील प्रतिभाक पहिल संकेत बनैत अछि।
10 १९७६ : गंगा-ब्रिज कॉलोनी आ आरुणिक डायरी
आरुणि अपन डायरीमे १९७६ केँ जीवनक एकटा निर्णायक
रेखा मानैत छथि। हाजीपुरक गंगा-ब्रिज परियोजनाक कॉलोनीमे माता-पिता आ भाइ-बहिनक संग
रहैत ओ पिताक सरकारी अभियंता रूपक संग होम्योपैथिक चिकित्साक सेवा देखैत छथि। नन्दक
घरक एक भाग रोगीक लेल खुलल रहैत अछि। कॉलोनीक बच्चा सभ लेल नव विद्यालय बनेबाक प्रसंग
सँ सामुदायिक शिक्षा-व्यवस्थाक चित्र तैयार होइत अछि।
आरुणि अपन स्मृतिमे तथ्य, कल्पना आ अनुभूतिक
सीमा जाँचैत छथि। खेल, प्रश्न, विद्यालय, वैज्ञानिक जिज्ञासा आ सहपाठीक डायरी हुनकर
भीतरक कथाकारकेँ आकार दैत अछि। एक परिचित बालकक काल्पनिक दुर्घटना आ दीर्घ आरोग्यलाभ
सम्बन्धी लेखन सेहो ओ पढ़ैत छथि। ई लिखित स्मृति आगाँ चलि आरुणिक अपन जीवनक दुर्घटना
आ पुनर्प्राप्ति सँ अचम्भित ढंगसँ मेल खाइत अछि। एहि प्रसंगमे बालक दृष्टि आ भविष्यक
स्मृति एक दोसराक प्रतिध्वनि बनैत अछि।
11 गामक डेढ़ साल : खेल, समाजबोध आ बालनाटक
गाममे रहबाक कालमे आरुणिक स्मृतिमे खेलक मैदान,
छोट-बड़का गोटक झगड़ा, लोकगीत, नाटक आ विद्यालयक सांस्कृतिक प्रतियोगिता एक संग जुड़ैत
अछि। लालछड़ी बेचि जीविका चलेबला व्यक्ति आ मजदूरक परिवारक कठिनाई देखि बालमनमे गरीबी
आ सामाजिक असमानताक प्रश्न उठैत अछि। पिता द्वारा रिश्वतक सूटकेस लात मारि हटेबाक घटना
आरुणिक ईमानदारी सम्बन्धी आरम्भिक शिक्षामे बसि जाइत अछि।
ओ विजय, हारि, दोस्ती आ सामूहिक प्रतिस्पर्धा
पर अपन तर्क गढ़ैत छथि। गाममे रामलीला आ अन्य नाटक देखबाक उत्साहसँ प्रेरित भऽ बालकलाकार
‘दानवीर दधीची’ मंचित करबाक तैयारी करैत छथि। शिक्षकक अनुपस्थिति, पैघ छौड़ा सभक उपद्रव
आ मंचक अव्यवस्था अनुभवक भाग बनैत अछि। विद्यालयक पढ़ाइ, ग्रामीण मेलजोल आ संघर्षक
बीच आरुणि अपन स्मृतिलिपि तैयार करैत छथि। बादमे नन्दकेँ पुत्रक डायरी हाथ लगैत अछि
आ ओ पढ़ाइ पर ध्यान देबाक सलाह दैत छथि।
12 पटना घुरब, पारिवारिक जीवन आ गंगा-पुलक विवाद
गामक समयक बाद परिवारक पटना घुरबाक प्रसंग
अबैत अछि। नन्द अग्रजक आग्रह पर गंगा-पुलक क्षेत्रीय निर्माणकार्यसँ हटि ऑफिसक काज
लेबाक प्रयास करैत छथि। परिवारक संग सामान्य जीवन बिताबए, बच्चाक पढ़ाइ देखब आ व्यवस्थित
गृहस्थी चलाएब हुनका लेल सहज नहि अछि। पटनेमे चिड़ियाखानाक नाम, वनस्पति उद्यान आ जैविक
उद्यानक भिन्नता पर पिता-पुत्रक चर्चा आरुणिक जिज्ञासाकेँ आगू बढ़बैत अछि।
गंगा-पुल निर्माणक अनियमितता नन्दकेँ गहींर
आहत करैत अछि। कथानकमे कमजोर पाया, दरारि, रातिमे तोड़फोड़ आ मजदूरक दुर्घटनासँ मृत्यु
सम्बन्धी हुनकर अनुभव आ आरोप दर्ज अछि। भ्रष्टाचारक विरोध सँ हुनकर वेतन, पदस्थापन
आ सामाजिक सम्बन्ध प्रभावित होइत अछि। रेडियो-ट्रांजिस्टरक माध्यमसँ अदृश्य तरंगक चर्चा
सेहो विज्ञान आ नन्दक अदृश्य जगतप्रतिक आकर्षणक बीच अन्तर्विरोध स्थापित करैत अछि।
13 शोभाबाबूक पुनर्भेट आ नन्दक नैतिक आघात
पटनामे बहुत वर्षक बाद कछबी गामक शोभाबाबूसँ
नन्दक भेंट होइत अछि। ओ नन्दक दिवंगत पैघ बहिनक दिअर छथि। जमीन्दारीक अन्त, परिवारक
आर्थिक पतन, चाय-पानक दोकान सँ आत्मनिर्भर बनबाक संघर्ष आ पुरान सम्बन्धक टूटन पर दुनू
गोटे भावुक बातचीत करैत छथि। ई भेंट नन्दकेँ बहिन आ अल्पायु भाँजिकी मृत्यु फेरसँ मोन
पाड़ैत अछि।
पुलक उद्घाटनक बाद नन्दक पीड़ा आरो बढ़ैत
अछि। हुनकर कथनानुसार दुर्घटनामे मरल बहुत मजदूरक नाम स्मारकमे नहि अछि, जखनकि अभियन्ता
सभ पुरस्कृत भेल छथि। एहि अन्यायकेँ ओ अपन संघर्षक अधूरापन मानैत छथि। अग्रज हुनका
समझबैत छथि जे बच्चा सभकेँ एहि पीड़ाक दण्ड नहि देबाक चाही। मुदा नन्दक अन्तर्मन पर
हारिक अनुभूति भारी पड़ैत अछि। ओ ज्योतिष, रत्न आ तांत्रिक उपाय दिस आकर्षित होमए लगैत
छथि।
14 नन्दक आध्यात्मिक उलझन, अकस्मात् मृत्यु आ अन्त्येष्टि
पुल-निर्माणक संघर्षक बाद नन्दक नियमित अध्ययन,
पारिवारिक संगति आ गाम जएबाक पुरान क्रम प्रभावित होइत अछि। पूजा-पाठ, तांत्रिक आस्था
आ दूरक सम्बन्धीक संग धार्मिक सम्पर्क बढ़ैत अछि। घरमे पुत्र द्वारा अनल टेलीविजनपर
महाभारत देखबाक छोट सुखक प्रसंग एहि जीवनक अन्तिम समयमे अबैत अछि। एक रविदिन महाभारत
देखलाक बाद विश्राम करैत नन्दकेँ माए चाह देबाक प्रयास करैत छथि, मुदा ओ नहि जागैत
छथि। चिकित्सक हुनकर मृत्यु घोषित करैत छथि।
आरुणि पिता केँ गामसँ रहल लगाव याद करैत पटनेसँ
मृतदेह गाम लए जेबाक निर्णय करैत छथि। गंगा-पुल पार करैत काल मजदूरक नामक सूची, बाल्यकालक
कॉलोनी आ पिता द्वारा लिखल पीड़ाक स्मृति फेर सामने अबैत अछि। गामक कलम-गाछीमे दाह-संस्कार
होइत अछि। श्राद्धक अनुष्ठान आ गरुड़पुराणक पाठक बीच आरुणि मृत्यु, सामाजिक रीति आ
पिताक नैतिक जीवनकेँ नव रूपमे देखैत छथि।
15 शोकक बाद आरुणिक आत्मपुनरावलोकन आ रोजगारक बाट
नन्दक मृत्युक बाद आरुणिक कथामे स्मृति आ
वर्तमान बारम्बार एक दोसरामे प्रवेश करैत अछि। कलकत्ताक अपार्टमेंटमे अस्वस्थ अवस्था
सँ अतीत देखैत आरुणि अपन परिवारक अपेक्षा, माएक स्नेह, घरक आर्थिक असुरक्षा आ पिताक
असफल बुझल गेल नैतिक संघर्षक पुनर्मूल्यांकन करैत छथि। कथा एहिठाम पारिवारिक इतिहाससँ
अधिक आत्मवृत्तात्मक मननक स्वर ग्रहण करैत अछि।
पढ़ाइक विषय चुनबाक समय आरुणि पिताक इच्छाक
विपरीत विज्ञान छोड़ि कला लेलन्हि। बादमे विभिन्न प्रतियोगिता परीक्षा देबाक आ केन्द्र
सरकारक वर्दीबला समूह ‘बी’ सेवामे प्रवेश करबाक विवरण अबैत अछि। पिता हुनकर कारोबारी
प्रवृत्ति सँ प्रसन्न नहि रहैत छलाह, मुदा सरकारी नौकरी सँ किछु संतोष भेटलन्हि। क्रिया-कर्मक
बाद आरुणि महसूस करैत छथि जे अब पिता अनुपस्थित छथि, मुदा हुनकर बाटसँ जुड़ल नैतिक
उत्तरदायित्व समाप्त नहि भेल अछि।
16 नवम्बर १९९५ क बसयात्रा : आजम साहेबक माध्यमसँ पिताक
पुनर्पहचान
नवम्बर १९९५ मे पिताक श्राद्धक पश्चात केश
कटेने आरुणि दरिभङ्गासँ पटना बस पर चढ़ैत छथि। सहयात्री अपन मकान, पद, संतान आ उपलब्धिक
बखान करैत रहैत छथि। आरुणि आरम्भमे चुप रहैत छथि। गंगा-ब्रिज कॉलोनी लग पहुँचला पर
बाल्यकालक विद्यालय आ घरक चर्चा उठैत अछि। पिताक नाम नन्द ठाकुर सुनितहि सहयात्री अपना
केँ ‘आइ.ए. आजम’ बतबैत अपन पुरान परिचय स्मरण करैत छथि। हुनकर पुत्र नेहाल आरुणिक सहपाठी
रहल छल।
आजम साहेब नन्दक निःशुल्क होम्योपैथिक सेवा,
बच्चाक रोग ठीक करबाक घटना, मजदूरक प्रति सहानुभूति आ घूस सँ दूरीक साक्ष्य अपने अनुभवसँ
सुनबैत छथि। आरुणि पुलपर मजदूरक अल्प नामवाली सूची देखैत छथि। पिताक जीवन जे घरक दैनिक
तनावमे अधूर बुझाइत छल, से आनक स्मृतिमे आदरणीय बनि पुनः उपस्थित होइत अछि।
17 पिताक ईमानदारीक मूल्य, भय आ घरक असुरक्षा
बसयात्राक बाद आरुणि पटनेमे नव किरायाक घर
ताकैत छथि आ अतीतक अनेक तनाव पुनः सोचैत छथि। नन्दक रिश्वत अस्वीकार करब घरक आर्थिक
कठिनाई बढ़बैत रहल, मुदा परिवारक भीतर एहिपर एकमत नहि छल। माय घर-खर्च, बच्चाक भविष्य
आ अतिथिक सम्मानक चिन्ता करैत छलीह, जखनकि पिता सिद्धान्तक लेल अधिक कठोर होइत गेलाह।
बच्चाक मनमे ई प्रश्न उठैत रहल जे जँ पिता केँ किछु भऽ जाएत तँ परिवारक की होएत।
आरुणि एहन घटनाकेँ सेहो मोन पाड़ैत छथि जाहिमे
एक दिन विद्यालयसँ घुरैत ओ सड़क दुर्घटनाक समाचार सुनि बुझि बैसलाह जे पिता मरि गेलाह।
बादमे पता चलल जे अन्य परिवारक गोटे मरल छथि। अपन राहतक संग दोसरक शोक अनुभव करब हुनका
विचलित करैत अछि। पिताक मृत्युक बाद किरायाक घर बदलि माए केँ फेर पटना आनल जाइत अछि;
आरुणि अपन सेवा-स्थल घुरि जाइत छथि।
18 स्वर्ण प्लाइ पर छापा आ आरुणिक जाँचक पहिल विफलता
सरकारी गुप्तचर-विजिलेंस सम्बन्धी कार्यमे
आरुणि ‘स्वर्ण प्लाइ’ नामक प्लाइवुड कम्पनी पर कर-चोरीक सूचना पबैत छथि। अनुमति लऽ
कारखाना, घर आ डीलरक ठिकानापर छापा पड़ैत अछि, मुदा कोनो ठोस प्रमाण नहि भेटैत अछि।
प्रतिष्ठित व्यापारी अपमान आ व्यवसायिक क्षतिक गप कहैत छथि; विभागक भीतर अधिकारीगण
आरुणिक निर्णय पर प्रश्न उठबैत छथि। आरुणि बिना प्रमाण दोष सिद्ध करबाक जोखिम बुझैत
छथि, मुदा मामला तुरन्त बन्द नहि करैत छथि।
ओ दस्तावेज, उत्पादन, आपूर्ति आ कर-भुगतानक
अनुपातक पुनः परीक्षण शुरू करैत छथि। मुख्य कम्पनीक बाहरक आपूर्ति-शृंखला ताकबाक योजना
बनैत अछि। पहिल विफलताक बाद आत्मरक्षामे केस छोड़ि देबाक बदला ओ गहींर छानबीनक निर्णय
करैत छथि। कथानक एतए पारिवारिक स्मृतिसँ तथ्य-संग्रह आ प्रशासकीय संघर्षक रोमांचक धरातलपर
पहुँचैत अछि।
19 अररियाक नवल, गुप्त सूचना आ असमान व्यापारक व्यवस्था
छानबीनमे आरुणि अररिया क्षेत्रक प्लाइवुड-कारखाना
धरि पहुँचैत छथि। चाह-पानक दोकानसँ सूचना लैत ओ एकटा सहयोगी कारखाना पहुँचैत छथि, जतए
नवल नामक युवा व्यापारीक संग भेंट होइत अछि। स्थानीय बन्द आ हिंसाक कारण नवल हुनका
अपन अतिथि-गृहमे राखैत छथि। गपशपमे रंगदारी, राजनीतिक दबाव, पुलिस-प्रशासनक खर्च आ
व्यापारीक कथित ‘एडजस्टमेन्ट’क चर्चा होइत अछि। नवल दाबी करैत छथि जे ओ प्रत्यक्ष कर-चोरी
नहि, बल्कि परिस्थितिक दबावमे व्यवहारिक समझौता करैत छथि।
रातिमे दूरभाष अएलाक बाद नवलक व्यवहार बदलैत
अछि। भोरमे ओ आरुणिक परिचय विजिलेंस अधिकारीक रूपमे खोलि दैत छथि आ बतबैत छथि जे मूल
कम्पनीक कार्यालयसँ हुनकर यात्राक सूचना पहुँचल छल। एहिसँ स्पष्ट होइत अछि जे जाँचक
गोपनीयता भंग भेल अछि। आरुणि फेर कोलकातामे कम्पनीक लेनदेन आ पुलिस अभिलेखक अधिक सूक्ष्म
खोज शुरू करैत छथि।
20 चोरीक डायरी, कर-घोटालाक खुलासा आ नवलक संदिग्ध
मृत्यु
कम्पनीक विरुद्ध प्रत्यक्ष प्रमाण नहि भेटला
पर आरुणि थानाक सम्पर्क बनाए रखैत छथि। लगभग छह मास बाद साल्ट लेक थानासँ एक सूटकेस
चोरीक शिकायतक समाचार भेटैत अछि। शिकायतमे १.७९ लाख रुपये नगद आ १.८३ लाखक चेकक उल्लेख
अछि। छापामे मिलल डायरीक नगद-चेक प्रविष्टिकेँ अररियाक कारखानाक रिटर्नसँ मिलाओल जाइत
अछि। पता चलैत अछि जे बहुत लेनदेनक लगभग आध भाग नगदमे देल जाइत छल, जे नियमित लेखा
आ कर विवरणसँ बाहर छल।
डायरीक आधारपर आरुणि निदेशककेँ प्रतिवेदन
दैत छथि आ ‘स्वर्ण प्लाइ’ विरुद्ध करोड़ों रुपैयाक कर अनियमितताक नोटिस जारी होइत अछि।
एतहि नवलक सड़क दुर्घटनामे मृत्यु होएबाक समाचार अबैत अछि; पात्र लोकनि दुर्घटना वा
सम्भावित षड्यंत्रक शंका प्रकट करैत छथि, मुदा हत्या सिद्ध नहि होइत अछि। आरुणि विचार
करैत छथि जे हुनकर अनुसन्धान अनचाहल रूपमे नवलक मृत्यु सँ कोन नैतिक सम्बन्ध रखैत अछि।
21 शशांकक षड्यंत्र, विदेशक फोन आ आरुणिक आत्मरक्षा
व्यावसायिक जाँचमे सफलताक बाद आरुणिक नियुक्ति
आ पदस्थापनक निर्णयसँ किछु सहकर्मी नाराज होइत छथि। शशांक नामक अधिकारी अपन लोकक पक्षमे
व्यवस्था मोड़बाक कोशिश करैत छथि। आरुणिक कार्यालयक फोनसँ अबुधाबी आ दुबइ फोन भेलाक
आरोप उठैत अछि, जखन कि ओहि समय फोन खराब रहबाक दावा अछि। आरुणिक जानकारी बिना अन्तरराष्ट्रीय
कॉलक सुविधा चालू कएल गेल रहैक। शिकायत आ जाँचक बीच आरुणिक स्थानान्तरण भऽ जाइत अछि;
शशांकक गुट एहि घटनाकेँ हुनकर पराजय मानैत अछि।
आरुणि पिताक अनुभवसँ सबक लैत छथि। मित्र मणीन्द्रक
सहयोगसँ फोनक सूची, शिकायत आ कथित विदेश-सम्पर्कक क्रम जँचबैत छथि। प्रत्यक्ष अभिलेख
सीमित रहितो उपलब्ध नम्बरक विश्लेषण आरोपक कमजोरी देखबैत अछि आ आरुणि विभागीय जाँचसँ
मुक्त होइत छथि। ई जीत हुनकर जीवनमे पिताक अधूर संघर्षक नकल नहि, बल्कि ओकर भिन्न रणनीतिक
उत्तरक रूपमे उभरैत अछि।
22 दिल्लीक सूचना-प्रौद्योगिकी शाखा आ शशांकक पर्दाफाश
आरुणि दिल्लीक विजिलेंस विभागक सूचना-प्रौद्योगिकी
शाखामे नियुक्ति स्वीकार करैत छथि। आन लोकक नजरिमे ई उपेक्षित पद अछि, मुदा ओ कम्प्यूटरक
अध्ययन, कर्मचारीक सुविधा आ नव तकनीकी उपकरणक उपयोगमे संलग्न भऽ जाइत छथि। विभागमे
दूरभाष-वार्त्तालापक अभिलेखनक व्यवस्था आरम्भ होइत अछि। शशांकक एक तस्करसँ संबंधक समाचार
अखबारमे प्रकाशित होइत अछि आ मंत्रीक आदेश पर जाँच बैठैत अछि।
जाँचक बैठकमे आरुणि अभिलेखित छोट-छोट फोन
वार्त्तालापक तिथि आ क्रम प्रस्तुत करैत छथि। शशांक द्वारा तस्करकेँ भेटबाक आग्रह,
तकर बाद तस्करक कर्मचारिकेँ रातिमे बुलाएब आ अगिला भोरक निष्फल छापा—एहि कड़ी सभसँ
छापाक सूचना लीक करबाक शंका ठोस बनैत अछि। जाँच अधिकारीगण प्रमाणक अगिला प्रक्रिया
करैत छथि। शशांककेँ अनिवार्य सेवानिवृत्ति अथवा आगाँक जाँचक विकल्प देल जाइत अछि; ओ
सेवानिवृत्ति स्वीकार करैत छथि। मणीन्द्र आरुणिक रणनीतिक धैर्यकेँ पिताक सम्मानसँ जोड़ैत
छथि।
23 दुर्घटना, पुनर्प्राप्ति आ ‘सहस्रबाढ़नि’क अन्तिम
प्रतिध्वनि
शशांकक प्रसंग समाप्त भेलाक बाद आरुणिक जीवन
फेर एकटा अप्रत्याशित मोड़ लैत अछि। सरकारी यात्राक बाद भीषण दुर्घटनामे ओ आहत होइत
छथि। पन्द्रह दिन वेंटिलेटर पर आ लगभग एक वर्ष वैशाखीक सहारे बितबैत छथि। अनेक शल्यचिकित्सा
आ दीर्घ आरोग्यलाभक बीच पुरान डायरीक ओ कल्पनात्मक दुर्घटना-कथा फेर वास्तविक जीवनसँ
मेल खाइत प्रतीत होइत अछि। समयक क्षति, सामाजिक सम्बन्धक क्षीणता, शारीरिक असहायता
आ अपन मानसिक दृढ़ताक विषयमे आरुणि आत्मपरीक्षण करैत छथि।
अनेस्थीसियासँ बाहर अबैत काल हुनका अनुभव
होइत अछि जे झोंटाबला ‘सहस्रबाढ़नि’ हुनका झमारि कऽ संसारमे फेर फेंकि दैत अछि। बाल्यकालक
भयावह स्वप्नक आकृति एहि प्रकारे जीवन-मृत्युक सीमान्त पर पुनः अबैत अछि। डेढ़ बरखक
बाद ओ कार्यालय घुरैत छथि, मुखपर पुरान हँसी बनाए। लोक एहि दुर्घटनाकेँ नवलक दुर्घटना
सँ तुलना कऽ संदेह करैत अछि, मुदा कथामे षड्यंत्रक निश्चायक प्रमाण प्रस्तुत नहि अछि।
आख्यान जीवित रहबाक जिद, स्मृति आ अनिश्चितताक संग समाप्त होइत अछि।
‘सहस्रबाढ़नि’ तीन सँ अधिक पीढ़ीक स्मृति-सम्बद्ध
कथाक माध्यमसँ मिथिलाक सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तनक चित्र प्रस्तुत करैत अछि। झिंगुरक
घरेलू संसार आ कलितक अंग्रेजी शिक्षासँ आरम्भ कथा नन्दक सरकारी सेवा, गंगा-पुल निर्माणक
नैतिक संकट आ आरुणिक प्रशासनिक संघर्ष धरि जाइत अछि। तीनू पीढ़ीमे जीवनक आकांक्षा आ
मृत्यु-अनुभव परस्पर दोहराइत अछि। आरुणिक जाँचक सफलताक बावजूद दुर्घटनाक घटना दिखबैत
अछि जे नियति, सामाजिक हिंसा आ मनुष्यक प्रयत्नक बीच संघर्ष समाप्त नहि होइत। बाल्यकालक
‘सहस्रबाढ़नि’ अन्तिम समय फेर स्वप्नक आकृति बनि आबैत अछि, आ पाठककेँ स्मृति, भय आ
जीवनक पुनरारम्भक प्रश्न लग छोड़ि जाइत अछि।
३४ कल्लोल
गढ़ नारिकेलक चर्मकार टोलमे जन्मल मुखदेव
रामक जीवन, जागेश्वर झाक संग हुनकर मित्रता, बहिन ममतोड़क बचपन आ विवाह, स्थानीय शिल्प
एवं लोकगीत, स्वतंत्रता-संघर्षक हिंसा, दीर्घ कारावास आ स्वतंत्र भारतक बदलैत राजनीतिक
अर्थव्यवस्था—ई उपन्यासक मुख्य सूत्र छथि। नदी, बाढ़ि, बान्ह आ विस्थापनक विवाद एहि
सूत्रकेँ पीढ़ी-दर-पीढ़ी जोड़ैत अछि। अन्तिम कल्लोलमे गामक नव पीढ़ी दिल्ली पहुँचि
रहल अछि, मुदा बूढ़ मोहन गबैय्याक स्वर लोकस्मृतिक सतत प्रवाह बनि रहैत अछि।
01 गढ़ नारिकेल- महिसबार ब्राह्मणक गाम
उपन्यास गढ़ नारिकेल गामक भोर, काजक गति आ
मुखदेव रामक परिवारसँ आरम्भ होइत अछि। मुखदेव, दयाराम आ हुनकर बहिन ममतोड़क स्नेहपूर्ण
बचपनक माध्यमसँ बाँस, माटि, चाम, ढोल-पिपही, पोखरि आ खेतसँ जुड़ल श्रम-संस्कृति देखाओल
गेल अछि। चर्मकार टोल अपन आजीविकामे आत्मनिर्भर अछि, मुदा आन टोलसँ सामाजिक दूरी एक
अदृश्य देबाल जकाँ ठाढ़ अछि।
कथाकार गामक पोखरि, कमला-बलान, कोसी, खेती,
जाति-पेशा आ पाबनि-तिहारक विस्तृत परिचय दैत छथि। लाला महराज, छेछनमल, लुकेसरी, दुलरा
दयाल आ अनेक लोकदेवताक खिस्सा गामक स्मृतिक हिस्सा बनैत अछि। एहि विस्तारमे गामक विविध
समुदायक पारस्परिक निर्भरता आ ऊँच-नीच दुनू सामने अबैत अछि। मुखदेवक बालसंसार एकटा
सामाजिक आ सांस्कृतिक जगतक प्रवेश-द्वार बनैत अछि।
कल्लोलक पहिल पल्लवमे लोकविश्वास आ सर्पकथाक
संग मुखदेवक कारावासक वर्तमान समय आपसमे जुड़ैत अछि। जेलक अधिकारी आ सहबन्दीक बीच बिहुला-बिसहराक
कथा सुनबैत मुखदेव स्वतंत्रता, राज्य आ प्रशासनपर व्यंग्यपूर्ण प्रश्न उठबैत छथि। कथा
आ वर्तमानक संवाद जेलक पहराक अर्थ बदलि दैत अछि।
दोसर पल्लवमे गढ़ नारिकेलक खढ़क घर, साँपक
भय, बालखेल आ बँसबिट्टीक आर-पारक सामाजिक दूरी फेर उभरैत अछि। जागेश्वर झा आ मुखदेव
रामक मित्रता जातिगत सीमा लाँघि कऽ बढ़ैत अछि। जागेश्वर हुनका अपन टोल, गाछी आ पोखरिक
दुनियाँमे लऽ जाइ छथि। बचपनक एहि स्नेहक संग दाता-मंगनहारक असमान सम्बन्धक बोध सेहो
मुखदेवक चेतनामे जगह बनबैत अछि।
03 कतेक जना हरिवासर ठानल/ भात बहुत कै सपना
जागेश्वरक मृत्यु-स्मृति सँ कल्लोल शुरू होइत
अछि। मुखदेव हुनकर अल्पायुक कारण पूछैत छथि आ सर्प, मनसा, चिरायुक धार्मिक आख्यानक
माध्यमसँ मृत्यु आ जीवनक असमानता पर विचार करैत छथि। मिथिलाक अकालक वर्णन, रौदीक कवित्त
आ गरीबक भुखमरीक स्मृति समाजक आर्थिक संकटकेँ उजागर करैत अछि।
एहि पृष्ठभूमिमे कमला-बलानक पानि आ जमीन्दारी
बान्ह गामक अस्तित्व लेल खतरा बनैत अछि। मुखदेव, जागेश्वर, जीवछ मुखिया आ आन गौँआ मिलि
जलनिकासक उपाय सोचैत छथि। गामकेँ डुबबासँ बचेबा लेल जागेश्वर आ जीवछ रातिमे बान्ह काटैत
छथि; पानि पीअर बच्चाक खेत दिस बहैत अछि। पछाति सामूहिक श्रमसँ बाहा खोदल जाइत अछि।
ओइ वर्ष बाढ़िक बाद अकाल नहि अबैत अछि। लोकहित आ जमीन्दारी हितक टकराव एहि कल्लोलक
केन्द्रीय घटना अछि।
04 विश्वकर्माक रखबाड़िमे इन्द्र लग अमृत
स्वतंत्रताकेँ समुद्र-मन्थनसँ प्राप्त अमृतक
रूपकमे प्रस्तुत कएल गेल अछि। मुखदेव बाँकीपुर कैम्प जेलमे घनानन्द, हलधर, नोने, दौलति
जहाँ, भट्ट भूषण, रुद्रमति आ रघुवरनक संग छथि। स्वतंत्र देशमे स्वतंत्रता सेनानी जेलक
भीतर किए छथि, ई प्रश्न बारम्बार उठैत अछि। मैथिली पाबनि, गीत आ सांस्कृतिक रीतिक स्मृति
कारागारक संवादकेँ समृद्ध करैत अछि।
मुखदेव अपन परिवारक चर्मशिल्प, ढोल-मृदंग
बनएबाक कौशल आ साहेबगंजवालीक प्रसव-सहायताक घटना सुनबैत छथि। जागेश्वर आ हुनकर परिवारक
परस्पर स्नेह, जमीन्दारक लठैत बा झाक दुर्व्यवहार आ जागेश्वरक प्रतिरोधक स्मृति हिंसाक
पृष्ठभूमि बनबैत अछि। ‘अमृत’ वास्तवमे ककरा भेटल, एहि सवालक संग स्वतंत्रताक अर्थ पुनः
जाँचल जाइत अछि।
दक्षक यज्ञ आ महादेवक क्रोधक पुराणकथासँ
‘बो-बो’ उच्चारणक उत्पत्ति सुनाओल जाइत अछि। कारावासक श्रोता सभ मुखदेवक कथा-चातुरीक
आनन्द लैत छथि, मुदा खिस्सा बीच-बीचमे स्त्रीक असमान स्थिति आ पितृसत्तात्मक व्यवस्थापर
प्रश्न सेहो करैत अछि।
नागपंचमीक अवसरपर घर-आँगन नीपब, लावा छीटब,
कुश-नीमक प्रयोग, साँपक मन्त्र आ स्थानीय धाइ-झाड़फूँकक प्रथा सामने अबैत अछि। अशोक
ठाकुरक कनियाँ जगदरवाली आ मोहम्मद शमशूलक कनियाँ मछधीवालीक प्रसंग विभिन्न समुदायमे
ज्ञानक आदान-प्रदान देखबैत अछि। धार्मिक विश्वासक संग वास्तविक लोकजीवनक उपचार, भय
आ सामुदायिक व्यवहारक वर्णन ई कल्लोलक प्रमुख विषय अछि।
06 छुच्छो हाथ भैया अबितथि बैसितथि माड़ब चढ़ि रे/ ललना
अपने सड़िया पहिरतौं भैया नाम लितौं रे
कुमरव्रता आ पतिव्रताक कथा मार्फत स्त्रीक
तप, विवाह, सेवा आ ऋषिक श्रापक विचित्र सम्बन्ध सामने अबैत अछि। मुखदेव प्रश्न करैत
छथि जे धर्मक कथामे पुरुख ऋषि सभ बारम्बार शाप देबामे तत्पर छथि, मुदा स्त्रीक जीवनमे
निष्ठा आ कष्टक भार किएक केन्द्रित अछि। एहि प्रसंगसँ ममतोड़क जन्म, बचपन आ लोकगीतक
स्मृति जुड़ैत अछि।
हिरनी-बिरनी नटिनक आख्यान, मुस्लिम पमरियाक
बधावा, नजरि उतारबाक मन्त्र आ ममतोड़क खेल मुखदेवक आत्मीय संसार खोलैत अछि। अन्तमे
मुखदेव आ जागेश्वर ममतोड़क सासुर दिस जाइत समय पुलिसक गिरफ्तमे पड़ैत छथि। गुप्त सूचना
आ पीअर बच्चापर शंका उठैत अछि। दुनूकेँ गंभीर अभियोगमे पटनाक जेल पठाओल जाइत अछि; ममतोड़क
प्रतीक्षा अधूरी रहि जाइत अछि।
07 धुन-धुन धुन-धुन बोलै चरखा, डर लागै घमासान हो
उमा, पार्वती आ गंगाक पुराणकथा सँ कल्लोल
प्रारम्भ होइत अछि, मुदा केन्द्रमे ममतोड़क विकास आ हुनकर अपन सामाजिक परिवेशक भीतर
सीखब अछि। साहेबगंजवाली आ परमेश्वर रामक घरमे पलैत बच्ची लोकगीत, हस्तकला, घरक काज
आ सामुदायिक व्यवहारसँ ज्ञान अर्जित करैत अछि। कथा औपचारिक विद्यालय आ जीवनसँ प्राप्त
शिक्षाक अन्तरकेँ उभारैत अछि।
जागेश्वर खादीक कपड़ा अनैत छथि; ममतोड़ अपन
सखी सभक संग खादी आ चामक झोरा बनबैत आ नक्काशी करैत अछि। ई झोरा कॉमरेड सभ धरि पहुँचैत
अछि, चरखा घर-घर पहुँचैत अछि। मुदा बा झाक घटनाक बाद ममतोड़क मनमे भय आ मौन आबि गेल
अछि। चरखाक गीतमे श्रमक संगे प्रतीक्षा आ असुरक्षाक स्वर मिलैत अछि; जेलमे सुननिहार
सभ स्तब्ध रहि जाइ छथि।
08 आजु धीया कोना अमा बिनु रहती/ छन-छन उठति चेहाय
भगीरथ द्वारा गंगा अनबाक आख्यानसँ आरम्भ करैत
कथा ममतोड़क विवाह दिस बढ़ैत अछि। कुमरम, मटकोर, पुरबा-पछबा, नगहर, मधुपर्क, विवाह-होम
आ लावा-छींटब आदिक विधिक बहुत विस्तृत विवरण प्रस्तुत अछि। स्त्रीगणक गीत, लोकनियाँ,
पुरहित आ परिवारक सहभागितासँ बियाह व्यक्तिगत घटनाक संग सामुदायिक आयोजन बनैत अछि।
विवाहक रस्मक बाद ममतोड़क विदाइ होइत अछि।
बा झाक उत्पातसँ उपजल भय विवाहक अवसरपर किछु कम भेल बुझाइत अछि, मुदा माय-बापक बिछोहक
पीड़ा गहींर अछि। जेलमे कथा सुनैत दौलति जहाँ आ रुद्रमतिकेँ अपन बेटीक विदाइ मोन पड़ैत
अछि। मुखदेवक दृष्टि स्मृतिक शून्यमे अटकि जाइत अछि।
09 मुँह चन्द्रसन, आँखि कमल सन, भोँह कामदेवक धणुष
सन, ठोर पाकल तिलकोर सन, नाक सुग्गाक लोल सन, बोली कोइली सन
गौरीक तपस्या, महादेवक परीक्षा आ कामदेवक
दहनक पुराणकथा सँ स्त्री-पुरुषक सम्बन्धक आदर्शक प्रश्न उठैत अछि। एकर बाद गढ़ नारिकेलमे
‘छबड़ा सभक थइर’ नामक सामूहिक बैसकीक चर्चा अबैत अछि। मुखदेव, जागेश्वर, दुखन महतो,
बासू चौपाल आ जीवछ मुखिया गामक समस्याक समाधान खोजैत छथि; पीअर बच्चाक बैसकीक लक्ष्य
मुख्यतः अपन हित अछि।
घेंघी अर्थात् कुसुमावतीक शिक्षा-प्रयास एतऽ
महत्वपूर्ण घटना अछि। हुनकर लग विभिन्न जातिक बालिका सभ पढ़ऽ अबैत अछि, ममतोड़ सेहो
शामिल अछि। रूपक सुन्दरतासँ बढ़ि कऽ ज्ञानक प्रकाश मुख्य बनैत अछि। कारागारमे रघुवरनक
तमिल बालगीत आ हुनकर भावार्थसँ भारतीय भाषाक बीच आत्मीय सम्बन्ध उभरैत अछि।
10 किए तोहर आहो लालाजी मुँह मलिन भेल/ किए मन लागैए
उदास
महादेव-गौरीक विवाहक हास्यपूर्ण पुराणकथा
एहि कल्लोलक पहिल भागमे अछि। मैनाक संकोच, शिवगणक रूप, विवाह आ गौरीक पारिवारिक जीवनक
प्रसंग विवाह-संस्कारक लोकप्रिय व्याख्या रूपमे अबैत अछि।
फेर लालबन बाबाक लोकगीत आ बाघिनसँ हुनकर मुठभेड़,
वन्यजीवन, श्रम आ वीरताक स्मृतिक चर्चा चलैत अछि। लोकगीतमे मयूरक वध आ मयूरनीक विधवापनक
प्रश्न मुखदेवक विचारकेँ आलोचनात्मक दिशा दैत अछि। रघुवरन सुब्रह्मण्य भारतीक तमिल
बालगीत सुनबैत छथि, जकर सन्देश अन्याय करनिहारसँ नहि डेराएब अछि। मुखदेव जागेश्वरक
निर्भीकता आ स्वतंत्र भारतक नव सत्ताधारीक आचरणक तुलना करैत छथि।
11 उक्खड़ि सन सन बीट, समाठ सन सन शीस, सेर बरोबड़ि,
सेर बरोबड़ि
गौरी-महादेवक पुत्र कार्तिकेय आ गणेशक जन्मक
लोकप्रचलित कथासँ कल्लोल खुलैत अछि। खेत, कृषिकर्म आ कातिकक रीति-रिवाजक बीच उक्खड़ि,
समाठ आ अन्नक माप सम्बन्धी कहबीक सांस्कृतिक अर्थ सामने अबैत अछि। गामक समाजमे पाबनि
खेतीक समय-सारिणी आ श्रमसँ अभिन्न रूपेँ जुड़ल अछि।
कथा जातिगत बँटवारा, परम्परागत पेशा, शिल्प
आ ज्ञानक प्रश्नकेँ बारम्बार छुबैत अछि। मुखदेव लोकाचारकेँ मात्र आस्था रूपमे नहि,
बल्कि गामक संसाधन, अधिकार आ सामूहिक स्मृति रूपमे देखैत छथि। पुराणक कथाक संग वर्तमानक
सामाजिक प्रश्न रखबाक एहि पद्धतिसँ कल्लोल समग्र आख्यानक सांस्कृतिक धरातल विस्तार
करैत अछि।
12 लोभेलै छौड़ा बभना रे दैव ना रे/ रौ पूछऽ जब लगलै
बभनमा रौ/ जतिया रौ ठेकनमा रौ दैव ना रे
गौरी, संध्या आ लीलीक कथामे धर्म-सोहागक विरोधाभास,
महादेवक व्यवहार आ विवाहक प्रसंग अछि। मुखदेव एहि लोककथाकेँ चर्मकार टोलक अलगाव आ समस्त
गाममे समान संस्कार-गीतक उपस्थिति सँ जोड़ैत छथि। प्रश्न उठैत अछि जे सामाजिक सीमा
एतेक कठोर होइतहुँ सांस्कृतिक जड़ि एतेक समान किएक अछि।
लालमैन बाबा, मनसाराम, लुकेसरी आ आन गृहदेवताक
आख्यान, चर्मकार स्त्री सभक दगरिनक भूमिका, चामक कला आ तकर सामाजिक अवमूल्यनक चर्चा
चलैत अछि। रघुवरन बाटा जूता उद्योगक उदाहरण दऽ श्रमक प्रतिष्ठाक अन्तर देखबैत छथि।
गंगेश आ चर्मकारिणीसँ विवाहक चर्चाक माध्यमसँ ज्ञान, जाति आ ऐतिहासिक स्मृतिक उलझन
पाठमे सामने अबैत अछि।
13 कुशक डेफसँ नथबौ गे धमिआइन तोहरो पनियादराध/ अस्सी
मनक पत्थल छेदि कऽ हेबै गे बहार
सुकन्या आ वृद्ध ऋषिक कथा संग अश्विनीकुमार
द्वारा नवयौवनक प्रसंग सुनाओल जाइत अछि। एकर बाद मुसहर समाजक दीना-भदरीक विस्तृत लोकगाथा
अछि। जमीन्दार कनक सिंह आ बुधनीक अत्याचारक विरुद्ध दीना-भदरीक संघर्ष, छलसँ हुनकर
मृत्यु आ लोकदेवता रूपमे हुनकर पुनर्स्थापन मुख्य घटना बनैत अछि।
बिचकुन सदाय, जेठियाहीवाली, भुरकुरी आ आन
मुसहर परिवारक आजीविका, कृषि, बिसाँढ़, मधुमाछी पालन, सिलाइ आ शिक्षाक विस्तार सेहो
वर्णित अछि। जागेश्वरक संग जुड़ल बिचकुन सामुदायिक उन्नतिक प्रयास करैत छथि। समाजक
तिरस्कृत वर्गक अपन वीरगाथा, दक्षता आ परिवर्तनक आकांक्षा एहि कल्लोलक केन्द्रमे अछि।
14 ब्रह्माक देल कोदारि/ विष्णुक चाँछल बाट
एक गरीब पुतोहुक पीड़ा आ बाल-बसन्त नागक सहायताक
कथा सँ नागक संरक्षण-मन्त्रक उद्भव सामने अबैत अछि। बासुकी परिवारक लोकविश्वासक बाद
भूमिहारक ऐतिहासिक पहिचान, बौद्ध आ जैन परम्पराक सम्बन्ध पर चर्चा होइत अछि।
डाकू रौहिणेयक विस्तृत जैन कथा कल्लोलक दोसर
मुख्य अंश अछि। महावीरक प्रवचनक एक छोट अंश सुनबाक कारण ओ मंत्री अभयकुमारक छलकेँ पहचानि
जाइत अछि; अभयदान भेटलापर अपराधक स्वीकारोक्ति करैत अछि आ अन्ततः जैन दीक्षा ग्रहण
करबाक निर्णय लैत अछि। जेलमे रघुवरन महावीरक वस्सावास, विदेहक बौद्ध-जैन इतिहास आ मिथिलाक
दार्शनिक परम्परापर चर्चा करैत छथि।
15 गहना रे जटा तड़बाक धूर/ घरे रहु रे जटा नयना हजूर
बैरसी, गोसाउनी आ लीलीक लोककथासँ कल्लोल शुरू
होइत अछि। ओहिमे विवाह, छल-भेष आ ससुरक श्रापक कथा अछि। एकर बाद जट-जटिन लोकनाट्यक
इतिहास, गीत आ प्रस्तुति प्रमुख स्थान लैत अछि। स्त्रीगण द्वारा साओन-भादवमे खेलाओल
जाइत जट-जटिनमे नैहर जेबाक इच्छा, दाम्पत्यक मनमुटाव, प्रवास आ पुनर्मिलन नाटकीय ढंगसँ
उपस्थित अछि।
कथाक गीतमे गहना आ साड़ी सँ बेसी घरमे पतिक
उपस्थितिक मूल्य उभरैत अछि। ई विरहक स्वर जागेश्वरक अनुपस्थिति आ घेंघीक प्रतीक्षासँ
जुड़ि जाइत अछि। पीअर बच्चा, जमीन्दारी शक्ति आ लोकक प्रतिरोधक चर्चा लोकनाट्यक सामाजिक
अर्थकेँ वर्तमानसँ जोड़ैत अछि।
16 छाती लात, झोँटा हाथ आ सौतिनक पोखड़िमे अढ़ाइ झाक
माटि उघब
श्रीकरक पुत्रीक कुण्डलीमे लिखल कष्टपूर्ण
भाग्य, सुवर्ण राजासँ विवाह, भूख-अपमान आ मधुश्रावणीक व्रतक कथा सुनाओल जाइत अछि। छोटकी
रानीक विरोध आ समाचार नहि पहुँचनाइ राजकुमारीक दुर्दशाक कारण बनैत अछि; अन्तमे सत्य
प्रकट होइते ओकर सम्मान घुरैत अछि। गणेश द्वारा सोहाग बाँटबाक आख्यान सेहो एहि प्रसंगक
हिस्सा अछि।
मुखदेव जेलकेँ निन्नक तुलनामे देखैत छथि,
जतऽ स्मृतिक संसार आ वास्तविक असुरक्षा एकमेक होइत अछि। जागेश्वरक दर्शन-सम्बन्धी पुरान
चर्चा—वैदिक भाषा, प्रकृति, ईश्वर, वाचस्पति मिश्र आ ज्ञानक परम्परा—क पुनर्स्मरण होइत
अछि। राति, धारक आवाज आ लेखनक इच्छा कल्लोलक अन्तमे मुखदेवक आत्मचिन्तनकेँ गहींर बनबैत
अछि।
17 गविया बाँझिन, बड़द बियाय, बूँदमे देखहुँ समुद्र
समाय
राधा-कृष्णक झूला-गीतसँ आरम्भ होइत अछि, मुदा
जल्दीए कथा जटमलपुरक लचका पुल तोड़बाक गुप्त क्रान्तिकारी अभियानपर आबैत अछि। जागेश्वर,
मुखदेव आ विभिन्न क्षेत्रक कॉमरेड ब्रिटिश शासन आ जमीन्दारीक साधन बनल पुल-रस्ताकेँ
लक्ष्य करबाक निर्णय लैत छथि। मुदा मुखदेव सामान्य लोककेँ होमयबला असुविधाक प्रश्न
सेहो उठबैत छथि।
अभियानसँ पहिने विभिन्न समुदाय, भाषा आ सांस्कृतिक
इतिहासक चर्चा होइत अछि। टोली बनि बारूद लऽ पुलक निकट पहुँचैत अछि आ विस्फोटसँ लचका
पुल नष्ट होइत अछि। भागैत काल चेथरू घायल भऽ खसि पड़ैत अछि; हुनका धनेसरक कामतपर आनल
जाइत अछि। संघर्षक सामूहिक लक्ष्य आ एक व्यक्ति पर पड़ल मूल्य एहि कल्लोलक निष्कर्ष
अछि।
18 मारबौ आरे कोइली, फोड़ब दुनू अँखिया/ तोर बोली सुनि
पिया गेल परदेस/ तोरे बोली सुनि ना
घायल चेथरूकेँ धनेसरक कामतपर राखि वैद्य अनाओल
जाइत अछि। मुखदेव आ साथी सभ काँटी निकालब, घाव साफ करब आ रक्तस्राव रोकबाक प्रयास करैत
छथि। राष्ट्रीयता आ गरीबक प्रतिरोधक चर्चा घायल क्रान्तिकारीक असहाय देहक संग चलैत
अछि। मुखदेव एहि प्रश्नपर सोचैत छथि जे मृत साथीक जीवन फेर नहि देल जा सकत, मुदा हुनकर
विचार बचाओल जा सकैत अछि।
एहि बीच कमला, बहुरा गोढ़िन आ नटुआ दयालक
कथाक पुनरावृत्ति नवीन रूपमे अबैत अछि। नदीक पानि, तंत्र, नृत्य आ प्रेमक प्रसंग लोककथामे
जुड़ैत अछि। अन्तक गीतमे परदेस गेल प्रियजनक प्रतीक्षा आ विछोह मुख्य स्वर बनैत अछि।
19 सूतलिमे छलिऐ रे सुगना एके संग रे सेजिया/ सपनेमे
देखलौं रे सुगना हंसा गेलै रे चोरिया
चेथरूक मृत्यु भऽ चुकल अछि। तार काटब, नौताल-धनहरक
पुल उड़ाएब आ थानापर कार्रवाईक घटनामे कुञ्जन, मुसाइ आ ढिनाइ सेहो मारल जाइ छथि। मुखदेव
आ जागेश्वर बचैत छथि, मुदा संग-साथी सभक क्षति विद्रोहक वास्तविक मानवीय मूल्य रूपमे
सामने अछि।
मुखदेव कृष्णपर स्यामन्तक मणि चोरबाक मिथ्या
आरोपक पुराणकथा सुनबैत छथि। एकर पाछाँ जागेश्वरक प्रश्न—गरीबक लेल संघर्ष केनिहारक
अन्त की केवल विनाश अछि?—भावनात्मक केन्द्र बनैत अछि। अंग्रेजी पुलिस विस्फोटक आ कॉमरेड
सभक विषयमे जागेश्वरसँ जानकारी माँगैत अछि, ओ उत्तर नहि दैत छथि। जेलमे सुननिहार लोकनि
हुनकर मृत्यु-स्मृति सँ व्यथित होइत छथि; विछोहक गीत कल्लोल समाप्त करैत अछि।
20 मैयाजी हे राखि लियौ अरज केर लाज/ जगदम्बा सेवक
कल जोड़ैए हे
रघुवरन मुखदेवकेँ नव समाचार सुनबैत छथि। पीअर
बच्चाक प्रभावसँ शिक्षा आ सामाजिक समावेशमे बाधा आएल, धनेश्वर-पर्शुराम आदिक प्रतिरोध
भेल, मुदा स्वयं पीअर बच्चा स्वतंत्रता सेनानीक पेंशन आ विधायकक पद पाबि रहल छथि। कृपानन्दक
शिक्षा-संघर्ष सेहो एहि विडम्बनाक उदाहरण अछि।
युधिष्ठिरकेँ कृष्ण द्वारा सुनाओल अनन्त चतुर्दशी
व्रतक कथा, शीला-कौण्डिन्यक समृद्धि आ विपत्तिक घटनाक संग प्रस्तुत अछि। एहि कथाक संदर्भमे
मुखदेवक जेल-मुक्तिक प्रतीक्षा आ घेंघीक कष्टक प्रश्न उठैत अछि। गाममे भगवतीक आराधना
आ मुखदेव-जागेश्वरक कुशल लेल विनती चलि रहल अछि; जागेश्वरक मृत्युबारे गामक लोक स्पष्ट
रूपसँ अनभिज्ञ अछि।
ब्राह्मण टोल, गुअरटोली, महिसबार समाज आ जातिगत
सम्बन्धक चित्रणसँ कल्लोल आरम्भ होइत अछि। जागेश्वरक हत्या आ मुखदेवक कारावासक चर्चा
संग सत्यनारायण यादवक उभार देखाओल गेल अछि। यादव समाजक पशुपालन, खेती आ गीतक संग कालिदास
नामक लोकदेवताक दीर्घ लोककथा प्रस्तुत अछि।
नव संविधान, सार्वभौम मताधिकार आ चुनावक तैयारी
गामक राजनीति बदलैत अछि। राधामोहन राय समाजवादी पक्षसँ आ पीअर बच्चा कांग्रेससँ प्रतिस्पर्धा
लेल तैयार छथि। सत्यनारायण यादव गौँआकेँ मतदानक अधिकारक मूल्य बुझबैत छथि आ स्वतंत्रता
लेल बलिदान देनिहारक बदला सत्ता पाबऽ चाहनिहारक विडम्बना उठबैत छथि। जनप्रतिनिधि पुरनका
जमीन्दारक नव रूप नहि बनि जाए, ई मूल आशंका अछि।
राधामोहन राय द्वारा विभिन्न टोलमे इनार खुनाबाक
सामूहिक प्रयत्नक स्मृति सँ कथा खुलैत अछि। डोमी मिआँ, लछमी ततमा, बंजारा आ आन लोकक
श्रमसँ पानिक सुविधा बढ़ल छल; ई सार्वजनिक हित पीअर बच्चाक ईर्ष्याक कारण बनल। मुखदेव-जागेश्वरक
गिरफ्तारी आ हुनकर अनुपस्थितिक सम्बन्धमे अफवाह पसरैत रहैत अछि।
चुनाव अभियानमे पीअर बच्चा कांग्रेसक नाम,
खादी आ नबका विकासक वादा करैत छथि, मुदा जागेश्वरक मृत्यु, घेंघीक पेंशन आ मुखदेवक
कारावासपर ठोस सहायता नहि दैत छथि। राधामोहन राय समाजवादी सोच आ सामाजिक संसाधनक पक्ष
रखैत छथि; सत्यनारायण यादव सेहो विरोधक स्वर छथि। अन्तमे जनस्मृति अधूरी रहला कारण
पीअर बच्चा चुनाव जीतैत छथि।
23 सात पाँच घर तन्हि सजि देल। पिआ देसाँतर आँतर भेल।
भारतक संविधान २६ जनवरी १९५० सँ लागू भेल,
मुदा मुखदेव स्वतंत्र भारतक कारागारमे बन्द रहैत छथि। रघुवरन आ सहबन्दीक संग संविधान,
स्वतंत्रता आ राजनीतिक अधिकारक चर्चा चलैत अछि। कथा तिरहुतक नीलक खेती, औपनिवेशिक अर्थव्यवस्था,
बंजारा समुदाय आ अनेक धार-बान्हक इतिहासक स्मृति सँ गुजरैत अछि।
कारावासक अभिलेखमे स्वतंत्रता सेनानी आ अपराधीक
बीच भेदक जटिलता मुखदेवक रिहाईकेँ कठिन बनबैत अछि। अन्ततः सहबन्दी आ जेलरक सहयोगसँ
मुखदेव छुटैत छथि। ओ घनानन्द, हलधर, नोने, दौलति जहाँ, भट्ट भूषण आ रुद्रमतिसँ विदा
लैत छथि। मुक्ति सुखक संग दीर्घ बिछोह आ घेंघीक अनिश्चित प्रतीक्षाक स्मृति लऽ कऽ अबैत
अछि।
24 अंडीक कोरो बघंडीक बाती, केहन घर छारलेँ रे पोदिनमाक
नाती
मुखदेव जेलसँ निकललाक बादो गढ़ नारिकेल नहि
पहुँचैत छथि। रघुवरनक कॉमरेड हुनका संग लऽ जाइ छथि; गाममे पीअर बच्चा हुनकर मुक्ति
लेल झूठा श्रेय लेबाक प्रयत्न करैत छथि। कुसुमावती, राधामोहन राय आ आन पात्रक माध्यमसँ
१९४२क आन्दोलन, खादी, झण्डा, खेतीक निर्णय आ स्वतंत्रता-पूर्व संगठनक संघर्षक स्मृति
फेर खुलैत अछि।
डोमी मिआँक मुस्लिम लीग, पाकिस्तानक कल्पना
आ ओकर राजनीतिक भ्रमसँ जुड़ल प्रसंग धर्मक आधारपर राष्ट्रीय विभाजन आ स्थानीय जीवनक
अन्तर देखबैत अछि। लछमी ततमा हुनका घुराबि अनैत छथि। राधामोहन रायक समाजवादी पक्ष,
पीअर बच्चाक कांग्रेस आ कमजोर कम्युनिस्ट संगठनक जटिल स्थिति संग गामक राजनीतिक दिशा
खुलैत अछि।
मुखदेव रघुवरनक संग मदुरै पहुँचैत छथि, जतऽ
भारतीय कम्युनिस्ट पार्टीक राजनीति आ भारतक स्वतंत्रताक अर्थपर चर्चा होइत अछि। एक
सभामे मुखदेव गीत गाबि अपन विचार प्रस्तुत करैत छथि। लोक हुनका ‘मोहन गबैय्या’ कहय
लगैत अछि; एहि नव नामक संग ओ सभासभामे गीत गाबऽ लगैत छथि।
गामक विकासक प्रश्न आब बाढ़ि, कमला-बलानक
बान्ह, पाँक, माछ-मखान आ लोक-निर्मित जलनिकासक व्यवस्थासँ जुड़ैत अछि। सत्यनारायण यादव
आ आन पात्र नदीकेँ बाँधबाक योजनाक उपयोगिता आ खतरा पर बहस करैत छथि। मुखदेवक बारह वर्षक
कारावासक बाद घेंघी आ कुसुमावतीक बदलिएल जीवन आ जागेश्वरक अनुपस्थिति स्थायी क्षति
रूपमे सामने अछि।
26 एतै दुख देलेँ हे माइ कोसिका एतै दुख देलेँ/ आरी
चढि़ रोबै छै किसान
पटवा जगदीश माइल आ हुनकर बेटा महेशक बुनाइ,
खादीक व्यवसाय आ नव शिल्पक अवसरक विस्तृत चित्रणसँ कल्लोल खुलैत अछि। एक बाहरी कलाप्रेमीक
गाममे आगमनक प्रसंगसँ भोला पंडितक माटिक कला, चर्मशिल्प, दर्जी, तेली, राजमिस्त्री,
मलाह आ अन्य समुदायक दक्षता उजागर होइत अछि। मोहन गबैय्याक लोकज्ञान औपचारिक प्रयोगशालाक
‘विकास’-दृष्टिक सामने रखल गेल अछि।
कमला-बलानक नाव, बेड़, बाढ़ि आ पूजा-संस्कृति
बीच बाँधक संभावित दुष्परिणामपर प्रश्न उठैत अछि। गामक राजनीतिक समीकरणो बदलि रहल अछि।
१९५७क चुनावमे पीअर बच्चाकेँ टिकट नहि देबाक चर्चा आ समाजक भीतर नव नेतृत्वक सम्भावना
उपस्थित अछि।
27 उत्तर दक्खिनसँ एलै नटनियाँ रे जान/ जान बैसि गेलै
चनना बिरिछिया रे जान
कोसीक बान्हबन्दी आ विनाशकारी बाढ़िक बीच
भारतीय कम्युनिस्ट पार्टीक पालघाट आ अमृतसर अधिवेशनक प्रसंग चलैत अछि। मुखदेव ‘मोहन
गबैय्या’ रूपमे राजनीतिक सभामे सक्रिय छथि। १९५७क चुनावमे पीअर बच्चा टिकटसँ वंचित
होइत छथि; राधामोहन राय पुनः कांग्रेसमे अबैत छथि आ सत्यनारायण यादव समाजवादी उम्मीदवार
बनि जीतैत छथि।
यात्राक दौरान मोहन आ रघुवरन वेदक भीतर लोकगीत-नृत्यक
परम्परा, कट्टरता, शिक्षा आ समाजक वंचित वर्गपर बात करैत छथि। ट्रेनमे बंजारा, संथाल
आ आन समुदायसँ भेँट होइत अछि। बंजाराक भाषा, वस्त्र, गोदना आ संथालक उत्पत्तिक लोककथा
सँ सामाजिक विविधता तथा घुमन्तु समुदायक अलग संघर्ष देखाओल गेल अछि।
28 कटबै सोना सुतरिया बिनबै झुमरि जाल हे
अकाल आ सुखाइत पोखरिक बीच बिचकुन सदाय आ मुसहर
परिवारक जीवन-रक्षा लेल बिसाँढ़क खोज देखाओल गेल अछि। एक दिस वर्षाक अभाव, दोसर दिस
नदीक बान्हक कारण उत्पन्न नव बाढ़ि-रूप, विस्थापन आ खेत-पथारक संकट वर्णित अछि। ऊँच
बान्ह, जलनिकास आ पुनर्वासक निर्णय सामान्य कृषकक अनुभवसँ कटि गेल देखाइत अछि।
कोसीक प्रवाह, रानू सरदार, कोइलाबीर, बैदला
आ नदीक विवाहक लोकगाथा वैज्ञानिक-प्रशासनिक बान्ह-बहसक संग चलैत अछि। लोकगाथामे कोसीक
स्वच्छन्द प्रवाह आ मजदूरक विधवापनक करुणा विशेष रूपेँ उभरैत अछि। बाढ़ि पीड़ित गामक
किछु परिवारकेँ देल गेल पुनर्वास-भूमि व्यवहारमे अनुपलब्ध निकलैत अछि; एहि विरोधाभासक
विरुद्ध धरना होइत अछि।
29 भगता कहलकै अकास बान्हब पताल बान्हब/ बौहु कहलकै-पहिने घरक कोनटा जे टूटल छै से ने बान्हौ
मोहन गबैय्या बागमतीक ऊँच कएल गेल बान्ह,
बन्द जलनिकास आ बाढ़ि नियंत्रणक अपूर्ण व्यवस्था पर चर्चा करैत छथि। एहि पृष्ठभूमिमे
इन्द्रकान्त मिश्रक छोट भाए धीरेन्द्रक बाल्यजीवन खुलैत अछि। ओ विद्यालयक पढ़ाइसँ बेसी
भगता, योग, तंत्र आ अतीन्द्रीय शक्तिक कथामे रुचि रखैत अछि।
कमलाक उत्पत्ति, नटुआ दयाल, कोइलाबीर, अमरसिंह
आ हड्डीक बान्हक विस्तृत लोकगाथा धीरेन्द्र सुनैत अछि। लोककथामे नदीकेँ बाँधबाक हिंसक
प्रयास आ ओकर मुक्ति वारम्बार सामने अबैत अछि। साधुक चमत्कारक प्रभावमे किशोर धीरेन्द्र
घरसँ ऋषिकेश चलि जाइत अछि; परिवार चिन्तित होइत अछि आ समयक संग गाम ओकरा बिसरि जाइत
अछि।
30 भादवक अन्हरियो नामी, इजोरियो नामी, रौदो नामी,
गुमारो नामी
गामक रिंग-बान्ह, जमीन्दारी बान्ह आ गढ़ अरड़नेबाक
अलग भौगोलिक पहिचानक चर्चा होइत अछि। महानन्दा, कारी कोसी, गंडक, बागमती आ कमलाक जल-परियोजनाक
विवरणक माध्यमसँ नदीक प्रवाह रोकबाक नीतिक सीमा पर प्रश्न उठैत अछि। गामक भीतर सामाजिक
मतभेद आ आर्थिक हितक टकराव जारि अछि।
धीरेन्द्र मिश्रक विषयमे समाचार पहुँचित अछि
जे ओ दिल्लीमे प्रसिद्ध योगी बनि गेल छथि आ प्रभावशाली नेता सभकेँ योग सिखबैत छथि।
ओकरा गामकेँ बाढ़िसँ बचेबाक सामर्थ्य देनिहार महात्माक रूपमे देखल जा रहल अछि। लोकमे
आशा, अविश्वास आ अफवाह तीनू व्याप्त अछि। एहि अनिश्चित स्थितिमे कथा आगाँ बढ़ैत अछि।
31 चिन्नी सेहो आब लगैए जे कम मीठ होइ छै
पुराणमे मृत्युकेँ लाल-पीअर वर्णक स्त्री
रूपमे रचबाक कथा सँ धीरेन्द्रक स्मृति जागैत अछि। ओ गाम घुरैत छथि, अपन माए आ भाए इन्द्रकान्तसँ
भेँट करैत छथि। दिल्लीक प्रभावशाली योगी रूपमे गाममे हुनकर प्रतिष्ठा बढ़ल अछि। गामकेँ
ऊँच बान्हसँ घेरबाक प्रस्ताव पर राजनीतिक आ प्रशासनिक समर्थन जुटैत अछि।
मुदा सत्यनारायण यादव, अरुणा झा आ मुखदेव
आदि लोकक जमीनक क्षति आ स्थानीय हितक प्रश्न उठबैत छथि। अधिकारी, ठेकेदार, मन्त्री,
मुख्यमन्त्री आ प्रधानमन्त्रीक बेटा धरि मामला पहुँचैत अछि। अरुणा झाक गिरफ्तारी आ
सरकारी रोक-टोकक बादो बान्हक काज चालू होइत अछि। ‘चिन्नी सेहो आब कम मीठ’ लगबाक रूपकसँ
स्वतन्त्र भारतमे आपसी विश्वास आ बोलक मिठास घटबाक पीड़ा व्यक्त होइत अछि।
32 दिनमे कौआ देखि कऽ डेराइ, रातिमे नदी हेलि जाइ
मोहन गबैय्याक लोकसंस्कृति आ नव भारतक बदलैत
आर्थिक-सामाजिक इतिहास एक व्यापक चित्रपट बनबैत अछि। मजदूरी, सरकारी सड़क, जमीन्दारी
अवशेष, मोबाइल, उद्योग, चुनाव, भारत-चीन युद्ध, आपातकाल, नक्सलबाड़ी, बाबरी मस्जिद,
हरित क्रान्ति आ वैश्वीकरण सन प्रसंग एहि कल्लोलमे आबैत अछि। स्थानिक गामक कथा राष्ट्रीय
घटनासँ जोड़ल जाइत अछि।
हरित क्रान्तिक फसल-वृद्धिक संग कीटनाशक,
विषमता आ श्रमिकक समस्या पर विचार होइत अछि। भूदान, भूमिहीनता, सूचना-प्रौद्योगिकी
आ शिक्षा सभक वास्तविक पहुँच प्रश्नक विषय बनैत अछि। गौरीशंकर स्थान आ परमानन्द पासवानक
सामाजिक कामक चर्चा सँ स्थानीय स्तरपर दलित शिक्षा, पानि आ सामूहिक संगठनक महत्व सामने
अबैत अछि।
सरकारी रोजगार आ न्यूनतम मजदूरीक दरमे विसंगतिक
विरोधमे मोहन गबैय्या आवाज उठबैत छथि। ठेकेदार सभक मस्टर-रोल, फर्जी दस्तखत, कमजोर
वा महिला मजदूरकेँ बाहर रखबाक प्रवृत्ति आ मजदूरीक सूचना नहि देबाक समस्या मुख्य बनैत
अछि। नबी बकस, हुनकर माए आ अनेक गौँआ संगीतक संग एकत्रित होइत छथि।
मोहनक गीतक स्वर धीरे-धीरे मजूरी आ अधिकारक
सामूहिक मागमे बदलैत अछि। बी.डी.ओ. परमानन्द पासवानक सहयोगसँ जनसुनबाही शुरू होइत अछि,
एस.डी.ओ. अनिच्छासँ सुनबाही करैत छथि आ मजदूरकेँ उचित भुगतान भेटऽ लगैत अछि। पाठमे
एहि स्थानीय प्रक्रियाकेँ २००५क सूचनाक अधिकार कानूनसँ पहिनुक सार्वजनिक जवाबदेहीक
प्रयास रूपमे देखाओल गेल अछि।
34 सेर भरि गहूम बरिख दिन खेबै/ पिआकेँ जाए नै देबै
हे
समापनक पहिल पल्लवमे गढ़ नारिकेलक अगिला पीढ़ीक
दिल्ली—किशनगढ़, मेहरौली आ वसन्तकुञ्ज—मे बसबाक विस्तृत चित्रण अछि। जाति-पेशा आधारित
पुरनका गामक लोक आब शिक्षक, चिकित्सक, बैंक अधिकारी, ठेकेदार, सफाईकर्मी, राजमिस्त्री,
कारीगर आ दोकानदार बनि भिन्न आर्थिक स्थितिमे छथि। दूटा माएक चिट्ठीक माध्यमसँ प्रवासी
सन्तानक समृद्धिक संग मातृस्नेहक उपेक्षा आ गामसँ बढ़ैत दूरीक पीड़ा सामने अबैत अछि।
दोसर पल्लवमे खेती, माटि, हर-बड़द, बदलिएल
बीआ, खाद, रासायनिक खेती, बाढ़ि-बान्ह आ गामक परिवर्तित जीवनक चर्चा अछि। ढोलन आ मड़ुवन
कन्याक लोकगाथा स्मृति आ कथा-परम्पराकेँ पुनः जीवित करैत अछि। तेसर पल्लवमे मुठिया
चाउर, भिक्षा, श्रम आ कृषकजीवनक चित्रक संग बूढ़ मोहन गबैय्या फेर देखाइत छथि। गामक
लोक हुनकर गीत आ संघर्षकेँ जीवित परम्परा मानैत छथि। अन्तमे स्पष्ट होइत अछि जे मुखदेव
‘सहस्रशीर्षा’क मूल खिस्सा सुनेबे नहि केलन्हि; उपन्यास स्वयं हजार माथ, आवाज आ अनुभवक
सामूहिक कथाक रूप ग्रहण करैत अछि।
अध्याय ०–१२
· उपसंहार · अतिरिक्त अन्तिम अध्याय ०
एहि उपन्यासमे अपराधक रूप बन्दूक, भय आ प्रत्यक्ष
हिंसासँ बदलि मोबाइल, डिजिटल संख्या आ अदृश्य आर्थिक ठगी धरि पहुँचैत अछि। अभिलेख पढ़निहार
नन्द आरुणि आ हुनकर मार्गदर्शक गोप कुमार पुरान खटाँस-प्रकरणक बाद ‘बादक पानि’क नव
फाइल खोलैत छथि। एक गरीब, तकनीकी प्रतिभावान बालक सामाजिक अपमान आ देखल जाएबाक भूखसँ
प्रेरित भऽ ‘तलगोहि’ आ फेर ‘पनिकौआ’ नामक अदृश्य ठगी-जालक संचालक बनैत अछि। ओकर असली
नाम छोटन अछि।
विशेष कार्यदलमे अरुणेश मिश्रक प्रमाण-सावधानी,
अभयकान्त झाक अनुभव, सुनयना ठाकुरक तकनीकी विश्लेषण आ धीरकेतु झाक पुरान आर्थिक नेटवर्कक
समझ एक संग अबैत अछि। मनोज सन गरीब युवकसभक माध्यमसँ फैलल ठगी, बिरजू साह द्वारा अवैध
धनक रूपान्तरण आ अपराधीक पहचान-भूख मिलि ओकर जालमे दरार अनैत अछि। नाम बदलैत रहितो
छोटन अपन व्यवहारक विशिष्ट निशान नहि मेटा सकैत अछि।
अध्याय १२ आ पहिल उपसंहार सार्वजनिक कथनक
अनुसार नदीमे छोटनक जलसमाधि मानैत अछि, यद्यपि देह नहि भेटैत अछि। मुदा मूल पोथीक अतिरिक्त
अन्तिम ‘अध्याय ० : जालक भीतर जाल’ एहि निर्णयकेँ उलटैत अछि। गुप्त रेकर्ड बतबैत अछि
जे मृत्यु देखाबऽक दृश्य भ्रामक छल; नियंत्रित छाह-जाल, दोहरायल व्यवहार, मानवीय कड़ी
आ स्वतंत्र प्रमाणसँ छोटन जीवित पकड़ल गेल आ न्यायिक हिरासतमे अछि। पोथीक निष्कर्ष
अछि जे व्यक्ति वा कूटनाम नहि, अपराधक तरीका आ प्रमाणित निशान चिन्हनाइ दीर्घकालिक
सामाजिक स्मृतिक आधार अछि।
चन्ना गाछीक पाछाँक पुरान अभिलेख-कोठरीमे
नन्द आरुणि आ गोप कुमार नगरक अपराध-स्मृतिसँ जुड़ल फाइल सभ पढ़ैत छथि। नन्द ‘खटाँस
मारल गेल’ शीर्षकवला पुरान मोटरी बन्द करैत छथि। गोप कुमार हुनका मोन पाड़बैत छथि जे
एकटा अपराधीक मृत्यु अपराधक व्यवस्था समाप्त भेलाक प्रमाण नहि होइत अछि। व्यक्ति मरि
सकैत अछि, मुदा ओकर जाल आ तरीका दोसर रूपमे जीवित रहि सकैत अछि।
गोप कुमार ‘बादक पानि’ नामक नव पेटार खोलैत
छथि। ओहिमे गोली, लहू वा पोस्टमार्टमक कागच नहि, बल्कि फोन, खाता, कार्ड आ स्क्रीनसँ
जुड़ल संख्या भेटैत अछि। एहि दस्तावेजसभमे बेर-बेर एकटा विचित्र हस्ताक्षर उभरैत अछि—‘तलगोहि’।
नन्दकेँ बुझाएत अछि जे नव अपराधी दूर बैसल लोकक जमा-पूँजी बिना घर घुसने लूटि सकैत
अछि। गोप कुमार हुनका नामक बदला व्यवहारक निशान पढ़बाक शिक्षा दैत छथि।
ई आरम्भ मुख्य कथाक अभिलेखीय चौखटा बनबैत
अछि। खटाँसक प्रत्यक्ष हिंसासँ ‘तलगोहि’क अदृश्य आर्थिक हिंसा धरि परिवर्तन एहि ठाम
स्थापित होइत अछि।
खटाँसक मृत्युक बाद राजधानी नगरमे बाहरी शान्ति
घुरि अबैत अछि, मुदा मोबाइल फोन आ डिजिटल लेन-देनक विस्तारसँ अपराधक नव बजार बनैत अछि।
कमला-बलानक बाढ़ग्रस्त क्षेत्रक एक गरीब परिवारमे जन्मल बालकक पिता ईंटा-भट्ठामे प्रवासी
मजदूरी करैत छथि आ माता दोसराक खेतमे रोपनी करैत छथि। बालक विद्यालयसँ आकर्षित नहि
होइत, मुदा खराब रेडियो, घड़ी आ फोन ठीक करबामे ओकर असाधारण रुचि अछि। एक बूढ़ीक रेडियो
मरम्मति करबाक बाद भेटल स्नेहसँ ओ पहिल बेर ‘देखल जाएब’क सुख अनुभव करैत अछि।
तेरह बरखक उमेरमे ओ शहरक मोबाइल-दोकानमे काज
पकड़ैत अछि। कम मजदूरी, अपमान आ मालिकक ईर्ष्याक बीच ओ चुपचाप फोन मरम्मति सीखि लैत
अछि। दुकानसँ पाइ हराएलापर बिना प्रमाण चोर ठहराएल जाइत अछि; ओकर मजदूर पिता आ जातिकेँ
अपमानित करैत मालिकक बात ओकरा गहींर चोट पहुँचबैत अछि। ओ प्रतिज्ञा करैत अछि जे दुनियाँ
ओकर शक्ति महसूस करत, मुदा ओकर असली परिचय नहि जानि सकत।
साइबर-कैफेमे ओ नामरहित ऑनलाइन ठगीक संसार
देखैत अछि। अपन तकनीकी दक्षता उपयोग कऽ ओ अनेक बेरोजगार आ कर्जदार छोट ठगकेँ एक्के
तरीकेसँ जोड़ैत अछि आ प्रत्येक ठगीसँ हिस्सा लेबाक अदृश्य व्यवस्था बनबैत अछि। ओ स्वयं
सामने नहि आबैत; ‘तलगोहि’क कूटनाम ओकर पहचान बनैत अछि। ओकर भीतरी द्वन्द्व अछि—पूर्ण
अदृश्यता चाहब आ सभसँ देखल जाएबाक तीव्र इच्छा।
खटाँस प्रकरणमे बनल अस्थायी विशेष कार्यदल
आब स्थायी संस्थाक रूप लऽ चुकल अछि। अरुणेश मिश्र नव अधिकारी सभकेँ बेर-बेर चेतबैत
छथि—‘अनुमानकेँ प्रमाण नहि बुझू।’ अभयकान्त झा फोनक आवाज, सम्पर्क आ चुप्पीक संकेत
पढ़बाक अनुभवी अधिकारी छथि, मुदा स्क्रीन आ संख्यामे घटैत नव अपराधक सोझाँ हुनकर पुरान
साधन अपर्याप्त बुझाइत अछि।
एहि परिस्थिति मे सुनयना ठाकुर कार्यदलमे
अबैत छथि। सूचना आ तकनीकी निशान पढ़बाक हुनकर दक्षताकेँ शुरू मे पुरान अधिकारी कम आँकैत
छथि। मुदा ओ तीन राति धरि सैकड़ो छोट-छोट ठगीक शिकाइत पढ़ि पबैत छथि जे रकम, स्थान
आ शिकायतकर्ता भिन्न रहितो छलक तरीका आ एक विशिष्ट गलती समान अछि। ओ निष्कर्ष निकालैत
छथि जे अलग-अलग ठगकेँ कियो एक्के ढंग सिखा रहल अछि।
अभयकान्त एहि साझा सूत्रकेँ ‘गिट्ठऽ’ कहैत
छथि, आ अरुणेश स्पष्ट करैत छथि जे ई एखन जाँच योग्य अनुमान अछि, न्यायिक प्रमाण नहि।
कार्यदल नामक सूची छोड़ि तरीकाक सूची तैयार करैत अछि। बिखरल शिकाइतसभक पाछाँ ‘तलगोहि’क
हस्ताक्षर धीरे-धीरे स्पष्ट होइत अछि।
तलगोहिकेँ ठगीसँ अथाह डिजिटल धन भेटैत अछि,
मुदा स्क्रीनक संख्या सीधे भात, घर वा जमीन नहि बनि सकैत अछि। अपराधक कमाइकेँ वास्तविक
दुनियामे उतारबाक लेल ओकरा एकटा अलग नेटवर्क चाही। एहि आवश्यकता मे ओकर सम्बन्ध बिरजू
साहसँ होइत अछि, जे खटाँसक समय अवैध कमाइकेँ कागच, कारोबार आ लेन-देनक सहारे वैध देखाबऽमे
निपुण छलाह।
दुनूक भेट आमने-सामने नहि होइत; संदेशक माध्यमसँ
साझेदारी बनैत अछि। बिरजू धनक पुरान बाट जनैत छथि, तलगोहि डिजिटल ठगीक नव प्रणाली।
दुनू अपन-अपन क्षेत्रमे अदृश्य रहबाक शर्तपर संगठित होइत छथि। तलगोहि आब छोट ठगसभपर
एक प्रकारक अदृश्य कर लगा दैत अछि; हिस्सा नहि देनिहारक सूचना पुलिस धरि पहुँचि जाइत
अछि।
एहि अध्यायमे खटाँसक पुरान आर्थिक जाल आ नव
साइबर अपराध एक सूत्रमे बान्हल जाइत अछि। बिरजूक व्यवस्था तलगोहिकेँ बल दैत अछि, मुदा
ओहि व्यवस्थासँ ओकर धन जमीनपर उतरैत अछि आ ओकरा पकड़बाक सम्भावना सेहो बनैत अछि।
सुनयना ठाकुर दोहरायल छलक शैली आ एक्के गलतीक
आधारपर ठगीक समूहक भीतर सम्बन्ध खोजैत छथि। अरुणेश मिश्र सलाह दैत छथि जे विशाल नेटवर्ककेँ
केवल अनुमानपर नहि, ओकर कोनो छोट, वास्तविक मानवीय कड़ीसँ पकड़ल जाए। एहि क्रममे मनोज
नामक गरीब युवक चिन्हल जाइत अछि। बीमार पिता, बहिनक बियाहक कर्ज आ भोजनक संकटसँ परेशान
मनोज अपन बैंक खाता भाड़ापर देलक, जाहिसँ दोसराक चोरीक पाइ बहैत छल।
पुलिस पकड़ैत अछि, मुदा अभयकान्त झा मनोजकेँ
खाली छोट अपराधी बुझि कारागार पठाबऽक बदला ओकर बात सुनैत छथि। ओ मनोजक गलत काजकेँ गलत
कहैत ओकर अपन शोषण सेहो देखबैत छथि। भरोसा भेटलापर मनोज ओ मंच, सम्पर्क आ शब्द सभ बतबैत
अछि, जकरा माध्यमसँ ओकरा जालमे जोड़ल गेल छल। अन्तमे ‘तलगोहि’क संकेत सामने अबैत अछि।
एहि पहिल ठोस कड़ीसँ कार्यदलकेँ जाँचक दिशा
भेटैत अछि। तथापि अभयकान्त स्पष्ट करैत छथि जे सूत्र भेटब आ अपराधीकेँ वैध प्रमाणक
संग पकड़ब अलग बात अछि। कथामे छोट माछ, गिट्ठऽ आ गोहि—तीनू रूपकक आपसी सम्बन्ध उजागर
होइत अछि।
अध्याय ५ : नाम
बदलल, निशान बचल
मनोजक अचानक गायब होएब, ठगीक एक मंचक चुप
भऽ जाएब आ एक पुरान साथी द्वारा उत्तर बन्द कएल जाएब तलगोहिकेँ चेतबैत अछि। बिरजू साह
ओकरा गहींरमे लुकि रहबाक सलाह दैत छथि। तलगोहि अपन पुरान डिजिटल पहचान ‘तलगोहि’ समाप्त
कऽ नव कूटनाम ‘पनिकौआ’ अपनबैत अछि, जाहिसँ जाँचकर्ता भ्रमित भऽ सकथि।
सुनयना पहिने एहि परिवर्तनकेँ जाँचक पराजय
बुझैत छथि। अभयकान्त हुनका हुनकर अपन सिद्धान्त मोन पाड़बैत छथि—नाम बदलल जा सकैत अछि,
तरीका आ आदतिक विशिष्ट चालि बदलनाइ कठिन अछि। सुनयना नव शिकायतसभ जाँचि पबैत छथि जे
‘पनिकौआ’क काजमे वएह दोहरायल गलती आ समान संगठनात्मक ढंग जीवित अछि।
नन्द आरुणि आ गोप कुमारक संवादमे ई बात उभरैत
अछि जे अपराधक इतिहास नामक सूची नहि, निशानक स्मृति अछि। कथाक केन्द्रीय सूत्र एतय
स्पष्ट बनैत अछि—तलगोहि आ पनिकौआ अलग व्यक्ति नहि, एक्के अपराधीक दूटा आवरण छथि।
कार्यदल पनिकौआक ऑनलाइन गतिविधि तकैत रहलोपर
ओकर वास्तविक ठाम नहि पबैत अछि। ओ अपन डिजिटल उपस्थिति निरन्तर बदलैत रहैत अछि। अभयकान्त
समझबैत छथि जे अपराधीकेँ ओकर सबल क्षेत्र—अदृश्य स्क्रीनक भीतर—पकड़बाक प्रयास कार्यदलकेँ
थका देत। वास्तविक कमजोरी ओ क्षण अछि, जखन चोरायल संख्या दुनियाक धन, सम्पत्ति वा कारोबार
बनैत अछि।
जाँचक दिशा तदनुसार परिवर्तित होइत अछि। स्क्रीनक
संकेतक संग हवाला, निविदा, बेनामी कारोबार, अचानक भवन-निर्माण आ अन्य आर्थिक गतिविधिक
अन्वेषण शुरू होइत अछि। अरुणेश मिश्र सुनयनाक नव तकनीकी दृष्टि आ अभयकान्तक पुरान आर्थिक
अनुभवकेँ एक-दोसरक पूरक मानैत छथि।
एहि काममे धीरकेतु झाकेँ फेर बजाओल जाइत अछि।
ओ पुरान अपराध-जगतक सम्पर्क, चेहरा आ कारी पाइक आवागमनक बाट चिन्हैत छथि, भले नव डिजिटल
व्यवस्था नहि बुझैत होथि। ‘नव पानि’ आ ‘पुरान माटि’क ई संयुक्त पद्धति पनिकौआक आर्थिक
आधार धरि पहुँचबाक तैयारी थिक।
जिलाक अनेक स्थानपर अचानक धनक गतिविधि देखाइत
अछि—बन्द चीनी-मिलक खातामे लेन-देन, बिना स्पष्ट दानदाताक धर्मशालाक जीर्णोद्धार आ
अनचिन्ह खरीददार द्वारा गामक पोखरिक ठेका उठाएब। अलग-अलग ई घटना सामान्य बुझाइत अछि,
मुदा अभयकान्त झा पुरान खटाँस-प्रकरणक कागच मँगबैत छथि आ दुनू कालक लेन-देनक शैली मिलबैत
छथि।
ओ पबैत छथि जे बेनामी कारोबारक शृंखला, कागचक
क्रम आ धन उतारबाक तरीका पुरान जालसँ मिलैत अछि। धीरकेतु एहि विशिष्ट छापकेँ चिन्हि
‘बिरजू साह’क नाम दैत छथि। स्पष्ट होइत अछि जे पनिकौआ ऑनलाइन ठगी करैत अछि आ बिरजू
ओकर आमदनीकेँ जमीनपर उतारबाक बाट उपलब्ध करबैत छथि।
अरुणेश बिना पर्याप्त प्रमाण बिरजूकेँ गिरफ्तार
करब उचित नहि मानैत छथि, कारण एहन जल्दबाजीसँ पनिकौआ सावधान भऽ सकैत अछि। कार्यदल बिरजूक
गतिविधि दूरसँ देखबाक निर्णय करैत अछि। अपराधक पुरान स्मृति एहि ठाम दोहरा भूमिका निभबैत
अछि—अपराधक निरन्तरता सेहो बनबैत अछि आ ओकर पहचानक साधन सेहो।
अध्याय ८ : जे
नाम मेटौलक, से देखाइ चाहैत छल
अपन असली नाम आ चेहरा नुका लेने पनिकौआक भीतर
‘देखल जाएब’क पुरान भूख बढ़ैत अछि। ओकरा मोन पड़ैत अछि जे मोबाइल-दोकानक मालिक ओकरा
मजदूरक बेटा कहि अपमानित केने छल। अपरिमित धनक बादो ओ अपन उपलब्धि ओहि व्यक्तिक सोझाँ
अपन नामसँ प्रदर्शित नहि कऽ सकैत अछि।
ओ बिरजू साहक माध्यमसँ अपन पुरान इलाकामे
धन पठाबैत अछि। ओकर माएक कच्चा घर पक्का बनैत अछि, गामक बाट ढलाइ होइत अछि आ ओहि अपमान
करनिहार दोकानदारक बेटाकेँ रहस्यमय रकम भेटैत अछि। पनिकौआ सोचैत अछि जे असली परिचय
छिपाएल रहितो लोक ओकर उपस्थितिकेँ महसूस करत; मुदा एही निजी लगावक कारण ओकर अदृश्यता
कमजोर होइत अछि।
धीरकेतु एहि कस्बामे अस्वाभाविक धन-प्रवाह
देखैत छथि। सुनयना पुरान जनगणना, विद्यालय आ दोकानक अभिलेख जाँचैत छथि आ बरख पहिने
गाम छोड़निहार मजदूरक बालकक नाम पबैत छथि। एखन ई पहचान सम्भावना मात्र अछि; अभयकान्त
ठोस प्रमाण भेटे बिना गिरफ्तारीसँ रोकैत छथि।
सुनयनाकेँ एकटा सम्भावित नाम, चेहरा आ गाम
भेटि चुकल अछि। ओ तुरन्त गिरफ्तारी चाहैत छथि, मुदा अरुणेश मिश्र स्पष्ट करैत छथि जे
शंका जाँचक दिशा देखबैत अछि, न्यायालयक समक्ष स्वतः प्रमाण नहि बनैत अछि। ओकरा लेल
घटना, व्यक्ति आ अपराधक बीच स्वतंत्र रूपसँ जाँचल जा सकऽवला सम्बन्ध चाही। कार्यदल
प्रतीक्षाक संग सबूत संचित करबाक नीति अपनबैत अछि।
एहि बीच पनिकौआक महत्वाकांक्षा बदलैत अछि।
केवल धन आ अदृश्य नियंत्रणसँ ओकर सन्तोष नहि होइत; ओ दोसराक नामे वैध दोकान, समाजसेवाक
काज आ नेता-ठेकेदारक संरक्षणक माध्यमसँ सार्वजनिक प्रतिष्ठा दिस बढ़ैत अछि। ओ खटाँसक
ओही दृश्य सत्ता दिस आकर्षित होइत अछि, जकरा सँ बचबाक उद्देश्यसँ अपन नाम मेटौने छल।
अभयकान्त एहि रूपान्तरणकेँ ओकर सबल सुरक्षा
छोड़बाक संकेत बुझैत छथि। अध्याय तकनीकी जाँचक संग अपराधीक मनोवैज्ञानिक असुरक्षा आ
प्रमाणक विधिसम्मत आवश्यकताकेँ समान महत्व दैत अछि।
बिरजू साह पनिकौआक प्रसिद्धि आ प्रभुत्वक
आकांक्षासँ डरैत छथि। बिरजू लेल अदृश्य रहब जीवनरक्षाक शर्त अछि, जखन कि पनिकौआ संसारक
ध्यान चाहैत अछि। एहि द्वन्द्वसँ दुनू पीढ़ीक अपराधी बीच दरार बनैत अछि। फोनपर बिरजू
सावधान रहबाक आग्रह करैत छथि, मुदा पनिकौआ हुनकर सावधानीकेँ बुढ़ापाक भय कहि अस्वीकार
करैत अछि।
अभयकान्त बुझैत छथि जे एहन जाल बाहरी बलसँ
नहि, भीतरक स्वार्थ आ भयक टकरावसँ टूटि सकैत अछि। ओ बिरजूकेँ तुरन्त पकड़बाक बदला छोट
छापा, कानाफूसी आ पुरान परिचितक गिरफ्तारीक समाचारक माध्यमसँ हुनका बेचैन होएबाक परिस्थिति
बनबैत छथि। बिरजू पुरान कागच समाप्त करैत, धन सुरक्षित करैत आ पनिकौआसँ दूरी बनबैत
छथि।
धीरकेतु एहि गतिविधिक निशान देखैत छथि, मुदा
अभयकान्त जानबूझि बिरजूकेँ जएबाक अवसर दैत छथि। बिरजूक पलायनसँ पनिकौआ धनकेँ वास्तविक
दुनियामे उतारबाक भरोसेमन्द बाट गुमाबि देत आ अधिक गलती करत। गोप कुमार स्मरण करबैत
छथि जे बिरजू सन बचि गेल अपराध-सहयोगी भविष्यक लेल जोखिम रहि सकैत अछि।
बिरजू साह गायब भेला पर पनिकौआ अकेला पड़ि
जाइत अछि। ओकरा लग डिजिटल संसारमे करोड़क संख्या अछि, मुदा ओकरा वास्तविक धनमे बदलनिहार
पुरान व्यवस्था बन्द भऽ चुकल अछि। जँ ओ नव सहयोगी खोजैत अछि, तँ जोखिम बढ़ैत अछि; जँ
पुरान सम्पत्तिकेँ छूबैत अछि, तँ कार्यदलक निगरानीक सम्भावना अछि। ओ बुझैत अछि जे स्क्रीनक
भीतरक सम्पत्ति ओकरा जीवनसँ जोड़ऽ लेल माटिपर उतरब अनिवार्य अछि।
अभयकान्त अनुमान करैत छथि जे घेरल पनिकौआ
भागबाक प्रयास करत। सभ मार्ग बन्द करबामे ओ भीतर लुकि रहि सकैत अछि; तेँ कार्यदल एकटा
बाट जानबूझि खुजल छोड़ैत अछि। ई बाट कमला-बलानक पार दिस जाइत अछि। पनिकौआ ओकरा अपन
चतुराईसँ ताकल मार्ग मानि ओही दिशामे बढ़ैत अछि।
अध्याय अपराधीक अदृश्यतासँ दृश्यताक यात्रा
केन्द्रीय बनबैत अछि। सार्वजनिक अभिलेखक कथनानुसार ओकर पानिसँ किनार दिस बढ़ब ‘जलसमाधि’क
भूमिका तैयार करैत अछि, मुदा एहि कथनक विश्वसनीयता अन्तिम गुप्त अध्यायमे फेर जाँचल
जाइत अछि।
सार्वजनिक अभिलेखक वर्णनमे बरखाक अन्तिम दिन
कमला-बलान भरल अछि। पनिकौआ छोट डोंगीमे अपन यन्त्र, कागच आ डिजिटल धनसँ जुड़ल सामग्रीक
झोरा लऽ पार होएबाक प्रयास करैत अछि। दोसर किनारपर अभयकान्त झा ओकरा जीवित पकड़बाक
प्रतीक्षामे छथि, जाहिसँ अपराधक सम्पूर्ण जाल बुझल जा सकय। मुदा कथित रूपेँ बीच धारमे
डोंगी डगमगाइत अछि; पानिक आवाज आ एक मनुष्यक स्वर सुनाइत अछि, फेर सभ शान्त भऽ जाइत
अछि।
पाछाँ टूटल डोंगी, भीजल झोरा आ चप्पल भेटैत
अछि, मुदा व्यापक खोजक बादो कोनो शव नहि भेटैत अछि। एहि आधारपर अभिलेख पनिकौआक ‘जलसमाधि’क
कथा प्रस्तुत करैत अछि। सुनयना पुरान अभिलेखसँ ओकर असली नाम ‘छोटन’ उद्घाटित करैत छथि—ओ
मजदूरक बेटा, जे तेरह बरखमे घर छोड़ने छल आ मोबाइल-मरम्मतिक विशेष प्रतिभा रखैत छल।
एहि स्तरपर कथा कहैत अछि जे लोकक नजरिमे महान
बनऽ चाहनिहार व्यक्ति मृत्युतेँ सेहो अदृश्य रहि गेल। तथापि शव नहि भेटब स्वयं मृत्यु-प्रमाण
नहि; बादक अतिरिक्त ‘अध्याय ० : जालक भीतर जाल’ एहि सार्वजनिक निष्कर्षकेँ उलटि दैत
अछि। अतः ‘जलसमाधि’ एहि अध्यायमे अभिलेखक कथित निष्कर्ष अछि, अन्तिम प्रमाणित घटना
नहि।
नन्द आरुणि सार्वजनिक ‘बादक पानि’ फाइल बन्द
करैत छथि आ खटाँस तथा छोटनक कथित समान अन्तपर विचार करैत छथि। गोप कुमार ध्यान दियबैत
छथि जे व्यक्ति समाप्त भेलोपर ठगीक ढंग, छोट सहयोगी, धन साफ करबाक पुरान बाट आ अपराधक
संरक्षण-संरचना बनी रहि सकैत अछि। बिरजू साहक बचि जएबाक प्रसंग एहि चेतावनीकेँ बल दैत
अछि।
गोप कुमारक अनुसार जाँचक असली उपलब्धि केवल
एकटा अपराधीक नाम नहि, ओकर पद्धतिक निशान चिन्हब अछि। खटाँसक बन्दूक आ छोटनक संख्या
बाहरी रूपमे भिन्न अछि, मुदा दुनूक आधार आर्थिक लाभ, भय, संरक्षण आ सार्वजनिक प्रभुत्वक
भूखसँ जुड़ल अछि। नन्द ‘बादक पानि’ फाइलपर लिखैत छथि जे नाम बदलैत रहत, निशान मोन राखब
आवश्यक अछि।
ई उपसंहार प्रकट इतिहासक आधारपर शिक्षापरक
समापन दैत अछि। मुदा मूल पाण्डुलिपि एतहि नहि रुकैत; एकटा गुप्त रेकर्डवला अतिरिक्त
अध्याय ई समझ बनबैत अछि जे सार्वजनिक स्मृति आ वास्तविक घटनाक पूर्ण ज्ञान अलग-अलग
भऽ सकैत अछि।
‘समाप्त’ पढ़लाक बाद गोप कुमार नन्द आरुणिकेँ
रोकैत छथि आ पेटारक गुप्त खाँचासँ करिया मोटरी निकालैत छथि। ओ स्पष्ट करैत छथि जे सार्वजनिक
‘जलसमाधि’ पूरा सत्य नहि छल। कथित नदी-दुर्घटनाक एगारहम दिन सुनयना भीजल झोरापर प्रश्न
उठौने छलीह—एतेक सावधान अपराधी भागैत काल अपन सभ गुप्त सामग्री एक्के झोरामे किएक रखत?
ओ स्पष्ट करैत छथि जे शव नहि भेटल, मुदा एकरासँ मृत्यु प्रमाणित नहि होइत अछि। अरुणेशक
‘अनुमानकेँ प्रमाण नहि बुझू’ नियम फेर निर्णायक बनैत अछि।
कार्यदल मृत्यु-संबन्धी सार्वजनिक समाचार
तत्काल नहि बदलैत अछि, ताकि छोटन जीवित रहलासँ अपन सुरक्षा-कवच बुझि असावधान हो। न्यायिक
अनुमति लऽ पुरान अपराध-जालक नियंत्रित ‘छाह-जाल’ तैयार होइत अछि, जाहिमे वास्तविक पीड़ित
वा वास्तविक धन नहि अछि। सुनयना नाम वा यन्त्र नहि, छोटनक संकेत जाँचबाक क्रम, ठहरबाक
समय, घुरि अएबाक लय आ व्यवहारक पुनरावृत्ति खोजैत छथि। किछु सप्ताह बाद अलग-अलग नामसँ
आबि रहल छोट संकेतमे वएह आदति देखाइत अछि। कार्यदल छाह-जालक भीतर जाल बनाकऽ ओकर सम्पर्कक
श्रृंखला चिह्नैत अछि।
सम्पर्कक सभ कड़ी सीमाक लग एकटा साधारण मोबाइल-मरम्मतिक
गुमटी धरि जाइत अछि। ओतय दोसर नामसँ रहैत एक दुबर व्यक्ति टूटल फोन आ रेडियो ठीक करैत
अछि—ओहि बचपनक बालक जकाँ। कार्यदल हड़बड़ी नहि करैत; गतिविधि, मानवीय कड़ी, पुरान जालक
रेकर्ड आ स्वतंत्र प्रमाण एक-दोसरकेँ पुष्ट कएलाक बाद भोरमे सुनयना आ अभयकान्त ओकरा
जीवित पकड़ैत छथि। अपन वास्तविक नाम ‘छोटन’ सुनिते ओकर बनौटी पहचानक पर्दा टूटैत अछि।
गुप्त रेकर्ड स्पष्ट कहैत अछि जे कमला-बलानक
‘जलसमाधि’ छोटनक गढ़ल भ्रामक दृश्य छल; अन्तिम अध्याय नदी, झोरा, डोंगी आ दुर्घटनाक
प्रतीकसभकेँ साइबर-पर्दाक रूपमे सेहो पुनर्व्याख्यायित करैत अछि। छोटन पानि मे मरल
नहि; ओ कूटनाम त्यागि बचि निकलने छल। शेष जालक जाँच लेल गिरफ्तारीक समाचार तुरन्त सार्वजनिक
नहि कएल गेल। अन्तिम अभिलेखमे ओकर स्थिति ‘जीवित, न्यायिक हिरासत’ लिखल अछि। वास्तविक
विजय एक नामक मृत्यु नहि, व्यवहारक निशान आ विधिसम्मत प्रमाणक आधारपर अपराधीकेँ जीवित
पकड़ब अछि।
अध्याय १२ आ उपसंहारमे छोटनक जलसमाधि सार्वजनिक
अभिलेखक कथन अछि। ताहि समय उपलब्ध सामग्रीमे देह नहि भेटब तथ्य अछि, मुदा मृत्यु प्रमाणित
नहि। अतिरिक्त अन्तिम अध्याय गुप्त जाँचक आधारपर छोटनक जीवित गिरफ्तारी उद्घाटित करैत
अछि। तेँ एहि पोथीक अन्तिम, संशोधित कथात्मक तथ्य ‘छोटन जीवित, न्यायिक हिरासतमे’ थिक।
दुनू वृत्तान्तकेँ समान रूपसँ अन्तिम सत्य मानि एकठाम मिला देनाइ मूल कथाक निर्णायक
मोड़केँ मेटा देत।
छह भाग
· १२० अध्याय · एक उपसंहार | अध्यायवार
सारांश
एहि दस्तावेजमे ‘पाँच प्रतिशत अन्हार’क मूल
कथाक आधारपर प्रत्येक अध्यायक अलग सारांश प्रस्तुत अछि। अध्यायसभक क्रम आ शीर्षक मूल
पुस्तकक अनुरूप राखल गेल अछि। तेसर भागक अन्तमे देल गेल ‘उपसंहार : अगिला नाम’क सारांश
सेहो उचित स्थानपर समाविष्ट अछि। एहि सारांशक उद्देश्य घटनाक्रम, पात्रक भूमिका आ कथाक
मुख्य प्रश्न बुझाएब अछि; मूल उपन्यासक स्थान लेब नहि।
भाग १
अध्याय १–२०
दरभंगाक रेलवे पुलक नीचाँ रानी देवीक छोट
दोकान आ हुनकर बेटा अमरेशक ऑनलाइन जुआसँ कथा आरम्भ होइत अछि। पाँच सय रुपैयाक दाँव
खेलैत-खेलैत अमरेश भारी घाटामे फँसि गेल अछि। दोसर दिस रानीक बैंक खातामे अज्ञात रकम
अबैत आ तुरन्त निकसि जाइत अछि। दिल्लीमे वित्तीय अन्वेषणसँ जुड़ल नीलिमा झा एहि लेनदेनक
जाँच शुरू करैत छथि। हुनका ‘पाँच प्रतिशत’क धमकीपूर्ण सन्देश आ मृत मानल गेल पूर्व
अधिकारी विवेक सूदक मकाउमे खिचायल संदिग्ध छवि भेटैत अछि। साधारण पारिवारिक संकट अन्तरराष्ट्रीय
अपराधक संकेत बनि उठैत अछि।
साइबर-अपराध निरीक्षक अरुणिमा राव आ नीलिमा
झा ‘अम्बर-९’ नामक जुआ-पृष्ठक भुगतान-पथ देखैत छथि। भारतीय ग्राहककेँ लक्ष्य कएनिहार
एहि व्यवस्थामे अनेक सामान्य नागरिकक नामपर खोलल खाताक उपयोग भऽ रहल अछि। दू हजार करोड़क
कथित कारोबारक आँकड़ाकेँ ओ प्रमाणित तथ्य नहि मानैत छथि। पटनाक सेवानिवृत्त शिक्षककेँ
‘डिजिटल गिरफ्तारी’क भय देखा कऽ ठकल रकम सेहो ओही खाताक रास्ता गेल अछि। जुआ आ ठगी
अलग अपराध होइतहुँ हुनकर भुगतान-पथ किएक मिलैत अछि, से जाँचक मुख्य प्रश्न बनैत अछि।
विवेक सूदक कथित दुर्घटनामे मृतदेहक हथेलीपर
हुनकर चिन्हित पुरान जलनक निशान नहि भेटलासँ मृत्यु-पहिचानपर शंका उठैत अछि। विवेकक
लिखावटवाली कापीमे पाँच प्रतिशतकेँ ‘चुप्पीक दाम’ कहल गेल अछि, मुदा कापीक एकटा पृष्ठ
फाटल अछि। सामान पठेनिहारक रूपमे रानी देवीक नामक दुरुपयोग भेल प्रतीत होइत अछि। धमकीक
बीच अमरेश दू अपरिचित लोकक भय देखिकऽ घर लौटैत अछि। पुलिस आ नीलिमा रानी-अमरेशक सुरक्षा
तथा बालकक स्वैच्छिक बयानकेँ प्रधानता दैत छथि; अपराधक संग पीड़ितक लाज आ भय सेहो उघड़ैत
अछि।
रानी देवी बैंक जा कऽ अपन नामपर चलैत असामान्य
लेनदेनक विवरण माँगैत छथि। अनुपालन अधिकारी सुजाता ठाकुर हुनकर बयान धैर्यसँ सुनैत
छथि आ खाताधारी तथा खाता संचालित करनिहारक बीच भेद करैत छथि। पाँच हजार रुपैआ दऽ मनीष
नामक मध्यस्थ रानीसँ हस्ताक्षर करौने छल। रानीक पुरान कापीमे सुपौल, मधुबनी आ समस्तीपुरसँ
जुड़ल संकेत भेटैत अछि। तीन जिलाक शिकायत एकहि मध्यस्थ संस्थासँ जुड़ल देखाइत अछि।
अध्याय वित्तीय अधिकार, अधूरी सहमति आ लिखित साक्ष्यक महत्त्व रेखाङ्कित करैत अछि।
पटनाक सेवानिवृत्त शिक्षक शिवशंकर मिश्र
‘डिजिटल गिरफ्तारी’क झूठ भयमे बेटी माधवीक विवाह लेल बचाओल एक लाख तिरासी हजार रुपैआ
गमा देने छथि। अरुणिमा आ नीलिमा हुनका स्पष्ट करैत छथि जे ओ अपराधी नहि, ठगीक शिकायतकर्ता
छथि। पत्रकार रेवती कर्ण ‘सुरक्षित भारत अभियान’ आ व्यवसायी विराज सहनीक प्रायोजनक
सम्बन्धमे प्रश्न उठबैत छथि। माल्टाक संस्थाक उल्लेख अनुसन्धानकेँ अन्तरराष्ट्रीय दिशा
दैत अछि। परिवारक दुख, पत्रकारिताक जिम्मेदारी आ बिना पुष्टि आरोप नहि लगएबाक अनुशासन
एहि अध्यायक केन्द्रमे अछि।
नीलिमा, अरुणिमा आ हुनकर सहयोगी देशभरि पसरल
संदिग्ध खाताक पहिल वित्तीय नक्शा तैयार करैत छथि। एकहि रकमक जमा, दाँव आ निकासीकेँ
अलग-अलग नवा आमदनी मानि जोड़लासँ गलत आँकड़ा बनि सकैत अछि, से स्पष्ट कएल जाइत अछि।
खाताधारीक बयान, वास्तविक सञ्चालन आ लेनदेनक समयमे अन्तर राखल जाइत अछि। अपराधक नक्शामे
प्रश्नचिह्नकेँ अनुमानित दोषीसँ बेसी महत्त्व भेटैत अछि। दरभंगाक रानी-अमरेशक डरक समानान्तर
जाँचक संकल्प उभरैत अछि—पहिने प्रभावित लोककेँ चिन्हू, तकर बाद वास्तविक मालिक खोजू।
सूरतमे निर्यातक हिसाब जाँचनिहार अदिति राणेकेँ
कपड़ा-कारोबारसँ जुड़ल ‘परामर्श आ बाजार-विस्तार सेवा’क संदिग्ध बिल भेटैत अछि। मालक
आवागमन, सेवाक प्रमाण, जारी कएनिहार मुहर आ हस्ताक्षरक समयमे मेल नहि देखाइत अछि। अदिति
गोपनीय कागज बिना अधिकृत अनुरोध साझा नहि करैत छथि आ मूल अभिलेखक पुष्टि करबाक आग्रह
करैत छथि। एकटा आयोजन-पत्रमे एहन मृत व्यक्तिक नामसँ हस्ताक्षर देखाइत अछि, जिनकर निधन
आयोजनसँ तीन बरख पहिने भऽ चुकल छल। झूठ वित्तीय दस्तावेजक आशंका गहिर होइत अछि।
अमरेश अपन मोबाइल-जुआक हार-जीत, उधार आ धमकीक
अलग-अलग हिसाब लिखय लगैत अछि। रानी ओकरा दोष देबाक बदला सच बजबाक आ सुरक्षित रहबाक
साहस दैत छथि। ओकर अनुभवकेँ लिखित रूप देबाक क्रममे पीड़ितक सहमति आ बालकक गोपनीयताक
महत्त्व स्पष्ट होइत अछि। नीलिमा एहि कापीकेँ सुरक्षित रखबाक सलाह दैत छथि, मुदा ओकर
प्रत्येक पाँति अपने-आप अदालती प्रमाण नहि बनत, से चेतबैत छथि। पुरान खेलक रकम समेटने
नव प्रचार-सन्देश आबिते अमरेशकेँ बुझाइत अछि जे जुआ चलौनिहार लोक ओकर व्यवहारक निगरानी
कऽ रहल हो सकैत अछि।
बैंक खाताक पहिचान-पत्र आ आधारक प्रतिलिपिक
दुरुपयोगक शिकायतक जाँच लेल अरुणिमा पटना पहुँचैत छथि। वृद्धा नन्हकीक औंठाक निशान
आ दस्तावेजक लिखल विवरणमे अन्तरसँ स्पष्ट होइत अछि जे हस्ताक्षर वा अँगूठाक निशान अपने-आप
पूर्ण जानकारीक आधारपर देल सहमति नहि होइत अछि। शाखा प्रबन्धक जयन्त सिन्हा अभिलेख
सुरक्षित रखैत छथि। कर्मचारी संजना पुरान पुनर्जाँच रोकबाक पत्र आ बदलीक समयसँ जुड़ल
सूचना देबाक साहस करैत छथि। अध्याय वित्तीय सेवामे कमजोर ग्राहकक अधिकार आ सत्यनिष्ठ
कर्मचारीक भूमिकाकेँ उजागर करैत अछि।
पत्रकार रेवती कर्ण दरभंगाक रानी, पटनाक जन-अभियान
आ सूरतक निर्यात-लेखाक अलग-अलग सूत्र जोड़बाक प्रयास करैत छथि। सम्पादकीय दबावक बादो
ओ अप्रमाणित आरोप प्रकाशित नहि करबाक निश्चय राखैत छथि। ‘पाँच प्रतिशत’सँ सम्बन्धित
एकटा पत्र आ सार्वजनिक सभाक खर्चक सन्दर्भ हुनका प्रायोजन तथा अपराधक कथित शुल्कक सम्बन्ध
पूछबाक दिशामे लऽ जाइत अछि। मेघना सेनक प्रश्नसँ अन्तरराष्ट्रीय भुगतानक कड़ी उभरैत
अछि। अज्ञात स्रोत सच खोलि सकैत अछि, मुदा ओकर माध्यमेँ दिशाभ्रम सेहो भऽ सकैत अछि—एहि
सावधानीपर जोर अछि।
हांगकांगमे वित्तीय अभिलेख जाँचनिहार मेघना
सेन आ हुनकर सहयोगी तारा लामा भारतीय कारोबारसँ जुड़ल प्रचार-व्यय तथा भुगतानक कागज
जाँचैत छथि। वास्तविक सेवा, अनुबन्ध आ कम्पनीक भूमिकामे असंगति देखाइत अछि। ‘ग्राहक-केन्द्र’,
भुगतान-साझीदार, खेल-सामग्री प्रदाता आ प्रचारककेँ अलग-अलग चिन्हब आवश्यक बनैत अछि।
तारा ‘गलत दिनांक’ भेटबाक सन्देश पठा कऽ सम्पर्कसँ बाहर भऽ जाइत छथि। मेघना बिना प्रमाण
गुमशुदगीक निष्कर्ष नहि निकालैत छथि, मुदा औपचारिक खोजक तैयारी करैत छथि। विवेक सूदक
मृत्यु सम्बन्धी अनिश्चितता सेहो बनल रहैत अछि।
तारा लामा कार्यालयसँ अनुपस्थित छथि, मुदा
हुनकर नामपर निजी अवकाशक सूचना प्रबन्धकीय खातासँ पठाओल गेल अछि। मेघना सेन ताराक अन्तिम
उपस्थिति, अधूरा चाहक गिलास, कार्यालयक समय आ सहकर्मीसभक कथनक क्रम जाँचैत छथि। साधारण
वस्तुकेँ तुरन्त अपराध-साक्ष्य मानबाक बदला ओकर संरक्षण आ अधिकृत परीक्षणपर ध्यान दैत
छथि। एकटा सम्मेलनक निमन्त्रणमे प्रश्न पहिने नहि पठेबाक शर्त तथा ताराक नामक अनपेक्षित
उल्लेख संदेह बढ़बैत अछि। तारा कतय छथि आ हुनकर गुमशुदगीक आयोजनसँ कोनो सम्बन्ध अछि
कि नहि, से अनुत्तरित रहैत अछि।
माल्टासँ जुड़ल कम्पनीक ‘यूरोपीय स्वीकृति’
देखबैत प्रचार-पत्र आ पटनाक अभियानक व्यय-विवरणमे मिलैत नाम जाँचल जाइत अछि। नीलिमा
झा आ अरुणिमा राव स्पष्ट करैत छथि जे विज्ञापनक दावा, वास्तविक विधिक अनुज्ञा आ ओकर
क्षेत्राधिकार एक नहि अछि। विभिन्न भाषाक अनुबन्ध, तारीख आ सेवा-विवरण पढ़ि अर्थक अन्तर
देखबाक आवश्यकता पड़ैत अछि। एकटा संस्थागत पत्र जाँचक प्रश्नकेँ अनावश्यक कहि दबाब
देबाक प्रयास करैत अछि। पाँच प्रतिशतक लग देखल सन्दर्भ-संख्यासँ नवा संदेह उठैत अछि,
मुदा मूल दस्तावेजक मिलान बाकी रहैत अछि।
पटनाक ‘युवा जागरण’ सभामे नशा-विरोध आ साइबर-सुरक्षाक
वास्तविक कार्यक्रमक संग प्रायोजनक अपारदर्शिता भेटैत अछि। रेवती कर्ण आ आयोजनसँ जुड़ल
प्राची झा खर्च, समर्थक-सूची आ सार्वजनिक प्रतिवेदनक प्रश्न उठबैत छथि। सहयोग देनिहारक
नाम, आर्थिक योगदान आ वैचारिक समर्थनकेँ एकहि अर्थमे नहि लेबाक आग्रह उभरैत अछि। सूचीमे
एहन व्यक्तिक नाम देखल जाइत अछि जिनका प्राची दू बरख पहिने मृत मानैत छथि। मृत्यु-पहिचान
आ दस्तावेजक तिथि जाँचे बिना निष्कर्ष नहि निकालल जाइत, मुदा समर्थनक खरीदार कियो अछि
कि नहि, ई प्रश्न तीक्ष्ण बनैत अछि।
विवेक सूदक पुरान कार्यालय आ हुनकासँ परिचित
लोकसभक माध्यमेँ चुप्पी, वेतन आ अपूर्ण अभिलेखक सम्बन्ध स्पष्ट होइत अछि। नीलिमा आ
अरुणिमा पुरान पत्रक स्रोत, बादमे जोड़ल पाँति आ कागजक अलग-अलग प्रतिक मिलान करैत छथि।
एकहि दस्तावेजक उपलब्ध प्रतिमे लिखावट आ पृष्ठक काट-छाँट भिन्न भेटैत अछि। एहन अन्तरकेँ
निश्चित षड्यन्त्र कहबाक बदला मूल प्रति, प्राप्तिक इतिहास आ साक्ष्यक सुरक्षित शृङ्खला
जाँचल जाइत अछि। अध्यायक अन्तमे प्रश्न उठैत अछि—विवेकक कागजक पृष्ठ के काटलक, आ ओकरा
किएक बदलल गेल?
मुम्बईक वित्तीय परामर्शदाता आरव मलकानीकेँ
कम्पनीक अभिलेखसँ जुड़ल एकटा सफेद लिफाफा भेटैत अछि। ओहिमे छह फाइलक उल्लेख आ पाँच
प्रतिशतसँ सम्बन्धित निर्देश देखाइत अछि; कतिपय कागज नष्ट करबाक आग्रह साक्ष्य मेटेबाक
आशंका उत्पन्न करैत अछि। सहयोगी तरुणीक प्रश्न आरवकेँ सेवाक वास्तविकता आ लेखाक औचित्य
जाँचबाक लेल बाध्य करैत अछि। ओ लिफाफा अधिकृत सुरक्षित स्थानमे दर्ज करबैत छथि आ प्राप्तिक
अभिलेख बचबैत छथि। ‘अन्तिम हिसाब’ शीर्षकवाली फाइल विवेक सूदक पुरान कागजसँ सम्भावित
सम्बन्धक नवा सूत्र बनैत अछि।
‘डिजिटल गिरफ्तारी’क ठगीसँ पीड़ित शिवशंकर
मिश्रक मानसिक पीड़ा आ परिवारक सहयोगक चित्रण अछि। नकली वर्दी, झूठ न्यायालय आ वीडियोपर
नियंत्रणक भय ओहि शिक्षककेँ अपन घरमे कैदी बना देने छल। बेटी माधवी हुनका अपन लोकसँ
पहिने बात करबाक साहस दैत छथि। अरुणिमा राव विभिन्न ठगीक शिकायतसभमे प्रयुक्त शब्द
आ कागजक समानता देखैत छथि, मुदा एके गिरोहक प्रमाण बिना दावा नहि करैत छथि। अध्याय
सार्वजनिक सावधानी, पीड़ितक गोपनीयता आ भयक विरुद्ध पारिवारिक विश्वासक महत्त्व स्पष्ट
करैत अछि।
पत्रकार कबीर अनेक प्रचार-पत्र आ दृश्य-सामग्रीक
बीच ऑनलाइन जुआक विज्ञापन तथा सामाजिक अभियानक सम्भावित सम्बन्ध खोजैत अछि। प्रणयक
बनाओल आधा उज्जर-आधा कारी मुखौटाक चित्र सत्य आ आरोपक बीचक रिक्त स्थानक प्रतीक बनैत
अछि। सम्पादक सुदीप भटनागर विज्ञापनदाताक आपत्ति, संस्थाक आर्थिक हित आ प्रकाशित सामग्रीक
स्रोतक प्रश्न उठबैत छथि। कबीर संदिग्ध निजी चित्रक अनुचित प्रसार रोकबाक निर्णय लैत
अछि। अनुसन्धान करैतहुँ व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, सहमति आ साक्ष्यपर आधारित पत्रकारिताक
सीमा बनौने राखब अध्यायक मूल आशय अछि।
१९. विलासी विमानयात्राक चुप्पी
नीलिमा झा अधिकृत प्रक्रिया आ स्थानीय सहयोगक
अन्तर्गत हांगकांग-मकाउ यात्रापर निकलैत छथि। मेघनाक लेखापरीक्षा, विवेक सूदक विवादित
छवि आ मकाउक सम्मेलनक अतिथि-सूची हुनका ओतय लऽ जाइत अछि। यात्राक दौरान अचानक देल जाएवला
विशेष सुविधा आ अनौपचारिक सम्पर्कसँ ओ सतर्क रहैत छथि। मकाउक कर्मचारी समीर बोस गवाही
देबाक लेल शर्तसहित सहमति दैत छथि। नीलिमा हुनकासँ देखल तथ्य आ सुनल अनुमानकेँ पृथक्
रखबाक आग्रह करैत छथि। अगिला अध्यायक प्रत्यक्ष गवाही लेल ई भूमिका तैयार होइत अछि।
मकाउक चमकैत होटलक भीतर सेवा-कर्मचारी समीर
बोसक श्रम, असुरक्षा आ अनुभव उजागर होइत अछि। अतिथि-सूची आ सम्मेलनक व्यवस्थासँ जुड़ल
ओकर जानकारी विवेकक संदिग्ध उपस्थितिक प्रश्नमे उपयोगी बनि सकैत अछि। नौकरीक दबावमे
आन-लिन जकाँ कर्मचारीसभ खुलेआम बात करबाक स्थितिमे नहि छथि। समीर अपन इच्छासँ गवाही
देबाक अधिकार बुझैत छथि, मुदा सूचीमे हुनकर नामक आगाँ अनजान निशान चिन्ता बढ़बैत अछि।
मिरा नामक स्त्री सुरक्षित रूपसँ बाहर निकलि सकतिह कि नहि, ई नवा मानवीय प्रश्न कथाकेँ
आगाँ बढ़बैत अछि।
भाग २
अध्याय २१–४०
मकाउक होटलमे नीलिमा स्थानीय सहयोग-अधिकारी
जोआनाक उपस्थितिमे समीर बोससँ विधिसम्मत रूपसँ भेटैत छथि। समीर सम्मेलनक काम, अतिथि-सूची
आ विवेक सूदक सम्भावित उपस्थितिसँ सम्बन्धित अपन देखल बात कहैत छथि। सूचीपर लगाओल चिह्नक
लेखक आ फोटो खींचनिहारक पहिचान अलग प्रश्न बनल रहैत अछि। नीलिमा गवाहक नौकरी आ सुरक्षाक
जोखिमकेँ महत्त्व दैत छथि। एहि बीच मिरा फेर बयान देबाक लेल तैयार होइत छथि, मुदा हुनकर
पासपोर्टक खाली खोल आ नियुक्ति-अनुबन्धमे नहि रहनिहार व्यक्तिक अधिकार सम्बन्धी प्रश्न
मानव-तस्करीक आशंका उत्पन्न करैत अछि।
मिरा सुरक्षित गृहमे पहुँचि धीरे-धीरे अपन
स्वतन्त्र निर्णय लेबाक सामर्थ्य फेर पबैत छथि। हुनकर पासपोर्टक असल कागज कोना छिनायल
आ ककर हाथमे रहल, से जाँचक विषय बनैत अछि। स्थानीय अधिकारी जोआना हुनकर नाम, बयानक
भाषा, गोपनीयताक सीमा आ स्वैच्छिक सहमतिक प्रति सावधान रहैत छथि। मिरा अपन परिवारसँ
बात करैत छथि आ सुजाता नामक दोसर स्त्रीक सुरक्षा विषयमे चिन्ता प्रकट करैत छथि। अन्तमे
ओ स्वयं हस्ताक्षर कऽ सुजाताकेँ खोजबाक आग्रह करैत छथि। दस्तावेजक खोखलापन आ व्यक्तिक
अधिकारक हरण एहि अध्यायक केन्द्रीय बिम्ब अछि।
ब्रुसेल्समे एलिस वान्देर कला-प्रदर्शनीक
प्रायोजन, दृश्य-अधिकार आ मंच-सज्जाक व्ययमे विसंगति जाँचैत छथि। दिल्लीमे पत्रकार
कबीर आ कलाकार प्रणयक निजी सम्बन्धकेँ अज्ञात लोक धमकी आ अपमानक औजार बनाबय चाहैत अछि।
कार्यालयमे दू पुरुषक सम्बन्धपर अनधिकृत जिज्ञासा उठैत अछि, मुदा सम्पादक ओकरा समाचार
अथवा दबावक विषय बनएबाक विरोध करैत छथि। कबीर व्यक्तिगत गोपनीयता रक्षित रखि वित्तीय
सूत्रक जाँच जारी रखैत अछि। अध्याय स्पष्ट करैत अछि जे ककरो आत्मीय जीवनकेँ अपराध-जाँचक
बहानामे सार्वजनिक करब अन्याय अछि।
अरीजोनामे डिजिटल साक्ष्य विशेषज्ञ ईशा सीमित
वैधानिक अधिकारक अन्तर्गत अभिलेखक समय-नोंद जाँचैत छथि। दू प्रविष्टिक बीच सत्रह मिनट
फरक देखाइत अछि, मुदा घड़ीक असमानता आ जानि-बुझिकऽ भेल परिवर्तनमे भेद करब आवश्यक अछि।
ईशा आ सारा अपन आपसी सम्बन्ध, दूरी आ परस्पर स्वीकृतिक विषयमे संवाद करैत छथि। ई व्यक्तिगत
प्रसङ्ग तकनीकी जाँचक समानान्तर सहमति आ विश्वासक प्रश्न उठबैत अछि। ईशा समयक अन्तर
उपयुक्त प्राधिकरण धरि पहुँचबैत छथि, किन्तु अपराध सिद्ध भेल, एहन दावा नहि करैत छथि।
माल्टामे सोफिया वेल्ला एके जकाँ देखाइत मुहरवाला
तीन अलग दस्तावेजक वास्तविक कानूनी अर्थ जाँचैत छथि। भारतीय विज्ञापनमे प्रयुक्त अनुमतिक
दावा आ कम्पनीक वास्तविक अधिकार एक नहि निकलैत अछि। प्रस्तावित अनुदान, संस्थागत सहमति
आ वास्तवमे भेजल-पाओल धनक बीच भेद स्थापित होइत अछि। भारतीय अधिकारीसभ प्रमाणित अभिलेखक
अनुरोध करैत छथि। सोफियाकेँ अलग-अलग संस्थाक डाक एकहि ठेकानापर अबैत भेटैत अछि। प्रश्न
उठैत अछि जे एके पतेक अनेक कम्पनीक नाम भारतक प्रचार आ वित्तीय लेनदेनमे कोना उपयोग
भऽ रहल अछि।
माल्टाक एकटा भवनक डाक-पेटीपर अनेक कम्पनीक
नाम भेटलासँ सोफिया वास्तविक पञ्जीकरण, सेवा-दायित्व आ मालिकाना संरचना जाँचैत छथि।
तीन परतवाली कम्पनी व्यवस्था अपने-आप अपराध नहि, मुदा ग्राहक, प्रबन्धक आ लाभार्थीक
पहिचान छिपा सकैत अछि। सूरतक अदिति राणे एकहि सन्दर्भवाला सेवा-बिल आ पटनासँ जुड़ल
रसीदक समानता देखैत छथि। भिन्न दस्तावेजकेँ बिना मूल प्रमाण जोड़ि निष्कर्ष नहि निकालल
जाइत। गोदामक गाड़ी आ वास्तविक मालक आवागमन जाँचबाक आवश्यकता नवा दिशा दैत अछि।
सूरतक सागरवस्त्र निर्यातक गोदाममे अदिति
राणे मालक भार, परिवहन-पत्र आ रातिक पालीक पञ्जीक तुलना करैत छथि। संख्यामे अन्तर पैकिंग
अथवा गाड़ीक भारक कारण सेहो हो सकैत अछि; वास्तविक शंका ओकर पर्याप्त विवरणक अभावसँ
उठैत अछि। कर्मचारी शंकर परिवारक जीविका गमएबाक डर आ सत्य कहबाक दायित्वक बीच उलझैत
अछि, तखन बयान देबाक लेल सहमत होइत अछि। पहरेदार महेश बतबैत अछि जे संदिग्ध राति एकटा
नहि, तीनटा गाड़ी आयल छल। फाटल पञ्जीक पृष्ठक रहस्य गहिराइत अछि।
मुम्बईमे आरव मलकानी सातटा सेवा-चालानपर लगल
असामान्य नील टिकट पहचानैत छथि। पूर्व सहयोगी अनुराग बेदीक सूक्ष्म शुल्क सम्बन्धी
पुरान चेतावनी याद अबैत अछि। आरव स्वीकार करैत छथि जे एकटा सेवा देखल बिना अनुमोदन
देने छलाह; आब ओ अपन हस्ताक्षरक उत्तरदायित्वसँ बचब नहि चाहैत छथि। बिना प्रेषक-पताक
पत्रमे अनुरागक जीवित रहबाक, मुदा अपन नामसँ नहि बाजि सकबाक दावा भेटैत अछि। आरव ओकरा
अप्रमाणित सूचना मानि सुरक्षित रखबैत छथि। पुरान पारिवारिक बहीमे सेहो नील चिह्नक संकेत
भेटैत अछि।
नीलिमा आ अरुणिमा भारतकेँ लक्ष्य कएनिहार
‘अम्बर-९’क प्रचार आ विदेशी तकनीकी सेवा-अनुबन्धक भिन्न अर्थ बुझैत छथि। भारतीय ग्राहक
लेल सेवा बनब आ पड़ोसी देशक सभ प्रयोगकर्तापर पूर्ण रोक होएब अलग-अलग दाबी अछि। विज्ञापनक
बाजार, भुगतान-प्रणाली, वास्तविक ग्राहक आ सेवा-सञ्चालनक कानूनी क्षेत्रकेँ पृथक् जाँचल
जाइत अछि। भारतीय समाजक वास्तविक आर्थिक हानि राजनीतिक भाषणक सरल निष्कर्षसँ बेसी ठोस
अछि। बीजिंगक अभियन्ता लिन यू पूर्ण वाक्य सुनेबाक शर्तपर बयान देबाक सहमति दैत छथि,
जाहिसँ तकनीकी पक्षक जाँचक बाट खुलैत अछि।
बीजिंगमे अभियन्ता लिन यू बतबैत छथि जे सामाजिक
खेलक लेल बनाओल प्रारम्भिक नमूना बादमे पैसाक दाँववला अनुप्रयोगमे बदलल गेल। हुनकर
काज भाषाक प्रदर्शन आ ग्राहक-वर्गक तकनीकी परीक्षण छल; वास्तविक वित्तीय मालिकाना हुनका
ज्ञात नहि। मूल नमूना, संशोधित स्वीकृति आ बाजारमे उपलब्ध करएबाक दिनांक अलग-अलग जाँचल
जाइत अछि। उपलब्ध परीक्षण-अभिलेखमे एकहि रकम अनेक बेर जमा-निकासी होएबाक कारण कारोबारक
आँकड़ा बढ़ि सकबाक प्रश्न उठैत अछि। निर्णायक गणनाक पृष्ठ हुनकर लग नहि अछि, तेँ रहस्य
अधूरा अछि।
लिन यूक तकनीकी तालिकामे पाँच सय रुपैयाक
एकहि प्रारम्भिक भुगतानक बाद अनेक दाँव, वापसी-जमा आ बोनसक प्रविष्टि देखाइत अछि। एहन
प्रवाहकेँ नव-नव धन मानि गनलासँ विशाल झूठ आँकड़ा बनि सकैत अछि। दरभंगामे रानी सेहो
अमरेशक कर्जाक पर्ची गनैत एकहि उधारक चुकौतीकेँ अलग कर्ज नहि मानबाक पाठ दैत छथि। बालकक
निजी अभिलेखक उपयोग लेल सहमतिक शर्त उठैत अछि। गणनाक सुधारवला पृष्ठपर पछाति स्वीकृति-संख्या
भेटैत अछि, मुदा परिवर्तन के कएलक, से अस्पष्ट रहैत अछि।
हांगकांगमे मेघना सेन ग्राहक-सम्पर्क, कार्यक्रम-सहायता
आ अभियान-परामर्शक नामपर कएल भुगतान आ घुरि आयल समायोजनक नवा बण्डल जाँचैत छथि। सेवा
पूरा भेलाक वास्तविक प्रमाण कतहु रिक्त अछि, आ एकहि काजक खर्च अलग फाइलमे दोहरायल देखाइत
अछि। तारा लामाक अनुपस्थिति हुनका व्यथित करैत अछि, तथापि वित्तीय निष्कर्ष बिना प्रमाण
नहि निकालैत छथि। बिना नामक पत्र आ विदेशी निवेशकर्ताक अधूरा परिचयसँ अरीजोनाक सेवा-अनुबन्ध
दिस जाँचक रेखा बढ़ैत अछि। मुख्य प्रश्न अछि—भुगतान के अनुमोदित कएलक, लाभ के पेलक
आ रकम किएक घुरल।
अरीजोनामे लता देसाइ डिजिटल सामग्री आ अनुपालन-सम्बन्धी
सेवा-अनुबन्धक पुरान अभिलेख जाँचैत छथि। भारतीय प्राधिकरणक अनुरोधपर सेवा उपलब्ध कराएबाक
सीमा तथा ग्राहकक निजी सूचनाक विधिसम्मत संरक्षण अलग-अलग निर्धारित होइत अछि। अभिलेख
मेटि देबाक आदेशवला एकटा सन्देश भेटैत अछि, मुदा प्रेषकक अधिकार-अवस्था मेल नहि खाइत
अछि। लता ओकर पालन नहि कऽ सुरक्षित अभिलेख बनबैत छथि आ सम्बन्धित विभागकेँ सूचित करैत
छथि। अज्ञात स्रोतक धमकीक बीच परिवारक दायित्व आ साक्ष्य सुरक्षित रखबाक नैतिकता जुड़ैत
अछि।
लता देसाइ स्पष्ट करैत छथि जे अरीजोनामे कम्प्यूटर
सेवा उपलब्ध रहबाक अर्थ समस्त अपराध ओतहिसँ चलब नहि अछि। यूरोपीय मध्यस्थ, भारतीय विज्ञापन-स्वीकृति,
ग्राहकक देश-निर्धारण आ वित्तीय भुगतानक जिम्मेदारी अलग-अलग हो सकैत अछि। दिल्लीक समीक्षा-प्रमाणक
एकटा अनुपस्थित पृष्ठ रहस्य बढ़बैत अछि। ब्रुसेल्सक नागरिक-संस्थाक कार्यक्रम आ रेवतीक
पत्रकारिताक यात्रा सेहो कथामे जुड़ैत अछि। बेटी निकिताक ताराक नक्शा एहि तथ्यक रूपक
बनैत अछि जे दूर-दूरक बिन्दुकेँ रेखासँ जोड़लासँ ओ एक ठाम नहि भऽ जाइत।
मकाउक होटलमे समीर बोस, मिरा आ रेशमा गुरुङक
अनुभवसँ चमकैत मनोरञ्जन-व्यवस्थाक पाछाँक श्रम आ भय उजागर होइत अछि। नियुक्ति करनिहार,
ड्यूटी बदलनिहार आ परिवहनक जिम्मेदार लोकक भूमिका अलग-अलग जाँचल जाइत अछि। मिरा अपन
बहिनसँ संवाद आ गीतक स्मृतिक सहारे भयक बीच आवाज फेर पबैत छथि। रेशमा भोजनालयक पञ्जी
आ परिवहनक दिनांकक तरफ ध्यान दैत छथि। औपचारिक बिलक तिथि हुनकर कथनसँ मेल नहि खाइत
अछि, आ पुरान कम्पनीक नाम बादमे जोड़ल देखाइत अछि।
ब्रुसेल्समे एलिस वान्देर राहत आ जनकल्याणक
नामपर खर्च भेल धनक वास्तविक उपयोग जाँचैत छथि। दान देबाक नैतिक उद्देश्य आ संस्थागत
वित्तीय पारदर्शिता एकहि बात नहि अछि। पटनाक युवा-जागरण सभासँ मिलैत मदक शीर्षक भेटैत
अछि, मुदा समान नामक आधारपर समान संचालक मानल नहि जाइत। व्यय-पञ्जीमे ‘स्थानीय सहयोग
: भारत’क प्राप्तकर्ता तथा सेवा-पुष्टि अनुपस्थित अछि। एलिस संगठनसँ औपचारिक उत्तर
माँगैत छथि आ रेवती कर्ण सार्वजनिक मंचपर प्रश्न पूछबाक तैयारी करैत छथि। अनुदानक दोसर
छोरक खोज अध्यायक केन्द्र अछि।
पटनामे प्राची झा स्थानीय विद्यालयक डिजिटल
ठगी आ जुआ-विरोधी जागरण कार्यक्रम तैयार करैत छथि। बाहरी सहयोगक बाद आयोजन ‘जनचेतना
मंच’क रूप लैत अछि, मुदा वास्तविक सामाजिक श्रम आ राजनीतिक प्रचारक बीच तनाव बढ़ैत
अछि। पत्रकार रेवती कर्ण कार्यक्रमक पुरान दावासभक प्रमाण, आयोजकक भूमिका आ वित्तीय
समर्थकक पहिचान पूछैत छथि। सनसनीखेज समाचारक दबावक बीच ओ बिना पुष्टि निष्कर्ष टारैत
छथि। पटना छोड़ि ब्रुसेल्स जाएबाक निर्णयक ठीक पहिने शंकास्पद प्रचार-सन्देशक मूल समय
जाँचबाक सूचना भेटैत अछि।
रेवती कर्ण ब्रुसेल्स पहुँचि एलिस वान्देरक
संग जनकल्याण आ वित्तीय उत्तरदायित्वक सार्वजनिक सम्मेलनमे भाग लैत छथि। प्रायोजकक
भुगतान आ लाभार्थीकेँ प्राप्त सेवाक विषयमे प्रश्न उठैत अछि, मुदा उत्तर देबाक समय
सीमित राखल गेल अछि। व्यवसायी विराज सहनीक दूरस्थ सम्पर्क बीचमे टूटि जाइत अछि, जाहिसँ
सभा असहज होइत अछि। एलिस राहतक प्रत्यक्ष प्रमाण आ भुगतान स्वीकृत करनिहारक पहिचान
माँगैत छथि। रेवती सार्वजनिक प्रश्नकेँ अन्तिम साक्ष्य नहि मानैत छथि; असमर्थित आरोपक
बदला लिखित उत्तरक बाट चुनैत छथि।
पटनामे जनसभासँ पहिने भय पसराबय लेल पुरान
दृश्यकेँ नव घटनाक रूपमे प्रसारित कएल जा रहल अछि। अरुणिमा स्थानीय सुरक्षाक अधिकार-सीमा
सुरक्षित रखि वित्तीय अनुसन्धानक पक्ष जाँचैत छथि। प्राची आ पत्रकारसभ छविक मूल स्रोत
तथा दिनांकक पुष्टि करैत छथि। रेवती ‘विदेशी धनसँ तनाव’ सन अप्रमाणित शीर्षक बदैलि
पुरान छविसँ बनाओल नव भयक तथ्य प्रकाशित करैत छथि। अभय मूल दृश्य देबाक सम्भावना रखैत
अछि, मुदा अपन बहिनक सुरक्षाक चिन्ता करैत अछि। झूठक एक परत खुलैत अछि; ओकर निर्माता
अज्ञात रहैत अछि।
पटनाक सम्भावित अशान्तिक अफवाह दरभंगाक रानीक
दोकान धरि पहुँचैत अछि; अमरेशकेँ बुझाइत अछि जे सामूहिक डर सेहो गरीब घरक आमदनी घटबैत
अछि। शिवशंकर मिश्र आ हुनकर परिवार स्थानीय सूचनाक प्रमाण सुरक्षित रखबाक निश्चय करैत
छथि। सभाक चित्र आ प्रसारित सन्देशक समय मिलानसँ पहिल भ्रामक प्रचार पकड़ल जाइत अछि,
मुदा उत्तरदायी व्यक्तिक पहिचान बाकी रहैत अछि। गाँधी मैदानमे सभा आरम्भ होएबासँ पहिने
लोककेँ अफवाह आ प्रत्यक्ष अनुभवक बीच चुनबाक संकट घेरि लैत अछि। अध्याय आसन्न टकरावक
पूर्वपीठिका अछि।
भाग ३
अध्याय ४१–६०
पटनाक जनसभाक प्रत्यक्ष प्रसारण देखैत रेवती
कर्ण भीड़केँ एकटा सामूहिक अपराधी अथवा एकटा राजनीतिक पात्र मानबाक विरोध करैत छथि।
सभामे मजदूर, स्वयंसेवक, दर्शक, विद्यार्थी आ सामान्य नागरिक अपन-अपन कारणसँ उपस्थित
छथि। तृषा सहित स्थानीय संवाददाता अफवाहक मूल समय, स्थान आ प्रत्यक्ष कथन दर्ज करैत
छथि। चिकित्सक अर्चना भीड़क बीच अस्वस्थ लोककेँ सहायता दैत छथि। एकटा झूठ वीडियो समूचा
जनसमूहकेँ एकहि भयमे बदलय चाहैत अछि। रेवतीक पहिल आग्रह सनसनीखेज समाचार नहि, लोकक
प्राणक रक्षा बनैत अछि।
गाँधी मैदान लग पसरेल घबराहटमे स्थानीय पुलिस
चिकित्सा, निकास आ भीड़-नियन्त्रणकेँ पहिल प्राथमिकता दैत अछि। अरुणिमा प्रत्यक्ष हिंसक
धमकीक प्रमाणवला व्यक्तिसभपर सीमित कारबाही करैत छथि, सम्पूर्ण सभाकेँ दोषी नहि ठहरबैत
छथि। आयोजनक ठेकेदार, भुगतान-सूची आ प्रचारक फोन नम्बरक मिलान जारी रहैत अछि। एहि बीच
विवेकक पुरान कागजमे ‘राजगीर, पुरान प्रशिक्षण केन्द्र’क उल्लेख भेटैत अछि। पटना तत्कालिक
हिंसासँ बचैत अछि, मुदा षड्यन्त्रक धन-स्रोत आ विवेकक पत्रक सत्यता अनिश्चित रहैत अछि।
दिल्लीमे कबीर आ प्रणय पटनाक सभाक प्रचार-पृष्ठक
एकहि चिह्नक अनेक रूप जाँचैत छथि। सहयोगी आकृति अलग-अलग विज्ञापन, विदेशी ग्राहक-सम्पर्क
आ व्ययादेशमे मिलैत चित्र देखबैत छथि, मुदा एकहि रकमक प्रमाण एखन नहि अछि। आकृतिक पाछाँ
पड़ल संदिग्ध लोक आ सम्पर्क टूटि जाएब चिन्ता उत्पन्न करैत अछि। ओकरा ‘नील किनारवाली
कापी’क आधारपर चिन्हल गेल होयबाक आशंका उठैत अछि। कबीरकेँ अज्ञात सात सेकण्डक ध्वनि-सन्देश
भेटैत अछि, जकरा ओ बिना खोलने जाँच लेल सुरक्षित करबैत अछि।
रेवती कर्ण अन्तरराष्ट्रीय आर्थिक सम्बन्धपर
तैयार अपन लेख प्रकाशित करबाक पहिने प्रत्येक आरोप आ नामक प्रमाण फेर जाँचैत छथि। आकृतिपर
भेल हमलाकेँ बिना सम्बन्ध-सिद्धि वित्तीय अपराधक परिणाम नहि बतएबाक निश्चय करैत छथि।
वैध जन-सहायताक अस्तित्वकेँ नकारि देब सेहो अनुचित बुझैत छथि। हुनकर मसौदामे अनधिकृत
परिवर्तन आ हुनकर नामसँ झूठ छपेबाक दबाव देखाइत अछि। होटलमे पहुँचल धमकीपूर्ण लिफाफाक
सामग्री ओ सुरक्षित करबैत छथि। अध्याय पत्रकारक लेखकीय अधिकार आ सत्यपर आधारित प्रकाशनक
स्वतन्त्रताकेँ केन्द्रमे राखैत अछि।
नीलिमा राजगीरक पुरान प्रशिक्षण केन्द्र पहुँचैत
छथि, जकर नाम विवेकक संदिग्ध पत्रमे भेटल छल। केन्द्रक फाटक बन्द अछि आ वर्तमान देखरेख
तथा स्वामित्वक अभिलेखमे अन्तर अछि। ओ बिना सक्षम आदेश परिसरमे प्रवेश नहि करैत छथि।
स्थानीय लोकसँ भेटल स्मृति, ताला, फाटकक खरोंच आ फाटल कागजक छवि अलग-अलग साक्ष्यक रूपमे
दर्ज कराओल जाइत अछि। विवेकक लिखावटसँ मिलैत कागजकेँ विशेषज्ञ परीक्षणबिना असल नहि
मानल जाइत। बन्द केन्द्रक भीतर के अछि, एहि प्रश्नपर अध्याय समाप्त होइत अछि।
४६. राजगीरक पुरान प्रशिक्षण केन्द्र
आधिकारिक अनुमति भेटलापर राजगीरक पुरान प्रशिक्षण
केन्द्र खोलल जाइत अछि आ ओतय विवेक सूद जीवित भेटैत छथि। हुनकर कथित मृत्यु एकटा वास्तविक
जीवित व्यक्तिक परत खोलैत अछि, मुदा दुर्घटनामे मरल अनजान व्यक्तिक पहिचान नवा दायित्व
बनैत अछि। अरुणिमा विवेकसँ गलत मृत्युपहिचानक जानकारी लुकएबाक कारण पूछैत छथि। केन्द्रक
भीतर पोथी, पुरान पञ्जी आ नील प्रपत्रक ढेरी क्रमबद्ध ढंगसँ जब्त कएल जाइत अछि। नीलिमाक
लेल भेट एकसाथ राहत, आक्रोश आ कठोर अन्वेषणक आरम्भ बनैत अछि।
सुरक्षित स्थानपर विवेक सूद अपन छओ मासक मौन
आ जीवनक रहस्यक कारण अपराधबोध अनुभव करैत छथि। नीलिमा आ अरुणिमा हुनकर बयान, हुनका
पर सम्भावित आरोप आ दुर्घटनाक वास्तविक मृतकक पहिचान अलग-अलग जाँचैत छथि। विवेकक जीवित
रहबाक प्रमाणसँ मृतक शैलेशे छलाह, ई स्वतः सिद्ध नहि होइत अछि। चिकित्सकीय नमूना, पुरान
अभिलेख आ परिवारक मिलान आवश्यक अछि। विवेक अपन भय आ उत्तरदायित्व स्वीकार करैत छथि।
अरुणिमा हुनका अनुमान छोड़ि केवल निश्चित जनल तथ्य कहबाक निर्देश दैत छथि।
राजगीरसँ प्राप्त विवेकक मूल पोथी, ओकर पुरान
छवि-प्रति आ बैंकक प्रमाणित लेखाकेँ दिल्लीमे समवर्ती जाँचमे राखल जाइत अछि। राशि,
तारीख आ काटल नाममे अन्तर भेटैत अछि। मूल कागजपर दबावक चिह्न रहितहुँ विशेषज्ञ परीक्षणबिना
हराएल अक्षर पढ़बाक दावा नहि कएल जाइत। रानी अपन खाताक स्थिति पूछैत छथि; नीलिमा वित्तीय
कड़ीक जाँचकेँ प्रभावित परिवारक संकटसँ अलग नहि करैत छथि। विवेक अपन पहिनुक निर्णयपर
पश्चात्ताप व्यक्त करैत छथि। दस्तावेजक मिलान जाँचक आवश्यक आधार अछि, अन्तिम सत्य नहि।
मकाउक सहायता-गृहमे मिराकेँ स्थानीय अधिकारीक
समक्ष पूरा, सीमित अथवा तत्काल कोनो बयान नहि देबाक तीन विकल्प स्पष्ट रूपमे देल जाइत
अछि। ओ भर्ती, वेतनक भरोसा, होटलमे मूल पासपोर्ट लेल जाएब आ सुजाताक विषयमे अपन अनुभव
कहैत छथि। हुनकर गवाहीक आवश्यक सार मात्र अधिकृत माध्यमेँ भारत पहुँचैत अछि। अरुणिमा
रोजगार-शोषण आ जुआक वित्तीय जालकेँ स्वतः एकहि अभियोगमे नहि जोड़ैत छथि। मिराक सहायता
करनिहारपर धमकी आयलाक बाद सुरक्षा बढ़ाओल जाइत अछि; मिराक निज निर्णय आ विश्रामक अधिकार
सुरक्षित राखल जाइत अछि।
दिल्लीक समन्वित जाँचमे बैंक-भुगतान, रोजगार-शोषण,
व्यावसायिक चालान आ जन-प्रचारक वित्तकेँ अलग फाइलमे राखल जाइत अछि। अरुणिमा अपुष्ट
सम्बन्धक लेल रिक्त स्थान छोड़ैत छथि। रानी अपन बयानमे पूछैत छथि जे पाँच प्रतिशत पबनिहार
शक्तिशाली लोकसभक खोज पीड़ितसँ पहिने किएक नहि होइत। अवरुद्ध खाताक कारण हुनकर सामान्य
जीविका बाधित होइत अछि। बैंक आवश्यक परीक्षण जारी राखि वैध दैनिक आमदनीक विषयमे अलग
आवेदनक बाट बतबैत अछि। रानीक संकल्प अछि—खाताक जाँच चलत, मुदा दोकान आ रोटी रुकबाक
नहि चाही।
रानी आ अमरेश बैंकक पाँतिमे पाँच अलग-अलग
समस्यासँ जूझैत ग्राहकक संग ठाढ़ होइत छथि। रिक्शाचालकक आमदनी, वृद्धाक पेन्शन, सिलाइ-काजक
मजदूरी आ अन्य भुगतान-विवादकेँ एकहि ‘संदिग्ध खाता’ मानल नहि जा सकैत। बैंक अधिकारी
आ अरुणिमा लेनदेन रोकबाक कारण, अवधि, समीक्षा आ शिकायतक स्पष्ट प्रक्रियापर जोर दैत
छथि। अमरेश निजी ग्राहकक जानकारीक छवि नहि खींचि गोपनीयताक महत्त्व सीखैत अछि। बादमे
आयल सन्देशसँ रानीकेँ बुझाइत अछि जे अपराधीक नजरि हुनकर बैंकसँ आगाँ दिनचर्या धरि पहुँचि
चुकल अछि।
विवेक सूद ओहि मृतदेहक परिवारसँ भेटैत छथि,
जकरा हुनकर नामसँ पहिचानल गेल छल। भुवनेश्वरी देवी आ गौरी अपन बेपत्ता सम्बन्धीक वास्तविक
पहिचान चाहैत छथि; विवेक अपन छओ मासक मौन लेल उत्तरदायित्व मानैत छथि। परिजनक स्मृति
आ सम्भावित शैलेशक नामकेँ निश्चित वैज्ञानिक पहचानक विकल्प नहि मानल जाइत। पुरान कार्यालय-सूचीक
डिजिटल प्रतिक निर्माण दुर्घटनाक बाद भेल पाओल जाइत अछि, यद्यपि कागजपर पुरान तिथि
छपल अछि। एहिसँ मृतकक अतीतकेँ बादमे बदलबाक आशंका उठैत अछि आ मूल रजिस्टरक खोज आवश्यक
होइत अछि।
जाँचदल ‘दू हजार करोड़ प्रति मास’क दावामे
प्रयोगकर्ता, सक्रिय खाता, जमा, पुनःदाँव आ वास्तविक आयक भेद स्पष्ट करैत अछि। अनुमानित
संख्याक गणित सही होइतो प्रारम्भिक मान्यता अप्रमाणित रहि सकैत अछि। विवेक अपन पुरान
लेखामे एके रकमक बारम्बार यात्रा अलग पहचान नहि सकबाक त्रुटि स्वीकार करैत छथि। रानी
आ अमरेशक घरेलू उधार-बही एहि कठिन गणनाक सरल समकक्ष बनैत अछि। अज्ञात सन्देश ‘पीड़ित-सहायता’क
धनक सम्भावित दुरुपयोगक नवा प्रश्न उठबैत अछि। सत्यापित आँकड़ाक संग सहायता-राशिक मंजिल
खोजब आवश्यक बनैत अछि।
माध्यमसभमे ‘दू हजार करोड़क जुआ-साम्राज्य’क
सनसनी पसरैत अछि, मुदा नीलिमा स्पष्ट करैत छथि जे ई प्रमाणित आपराधिक आमदनी नहि, कथित
कुल मासिक प्रवाहक अप्रमाणित अनुमान अछि। रेवती पीड़ितक वास्तविक क्षतिक महत्त्व घटाए
बिना तथ्यात्मक सुधारक पक्ष लैत छथि। आर्थिक अभिलेख आ विशेष व्ययक साक्ष्य जाँचाधीन
रहैत अछि। मुम्बईक आरव मलकानी अपन मूल लेखा-नोट देबाक सहमति जनबैत छथि, संगहि आत्मदोषारोपण
आ निष्पक्ष प्रक्रियाक प्रश्न उठबैत छथि। जाँचक अगिला चरणमे भीतरक साक्षीक भूमिका महत्त्वपूर्ण
बनैत अछि।
आरव मलकानी वकीलक संग दिल्ली पहुँचि अपन लेखा-नोट,
रसीद आ स्मृतिजन्य सूचना दैत छथि। पाँच प्रतिशतक तीन अलग अर्थ—वैध सेवा-शुल्क, संदिग्ध
मध्यस्थक हिस्सा आ अस्पष्ट कोडवाली प्रविष्टि—उभरैत अछि। आरवक अनुमोदनक बादो किछु मद
बदलल गेल होयबाक सम्भावना जाँचल जाइत अछि। अनुराग बेदीक पुरान चेतावनीक सन्दर्भ उठैत
अछि। एही बीच विराज सहनीक कार्यालयमे पुरान फाइल हटएबाक तैयारी होइत अछि। कनिष्ठ कर्मचारी
मृणाल प्राप्तिक सूची बिना रिक्त हस्तान्तरण-पृष्ठपर हस्ताक्षर करबाक अस्वीकार करैत
अछि।
बहुशहरी अधिकृत कारबाहीसँ पहिनुक राति अरुणिमा
जाँच-अधिकारक सीमा, न्यायिक आदेश आ निर्दोष कर्मचारीक गोपनीयताक रक्षा स्पष्ट करैत
छथि। आरवक बयान आ बैंकक दस्तावेजक मिलान जारी अछि। पटनाक गोदाममे धुआँ उठैत अछि; स्थानीय
प्रशासन पहिने भीतर फँसल मजदूरक सुरक्षाक व्यवस्था करैत अछि। अरुणिमाक नामपर कागज बचएबाक
झूठ आदेश देल जाएबाक आशंका उठैत अछि। दिल्लीमे पुरान अभिलेखक बक्सा हटएबाक प्रयास रोकल
जाइत अछि। आगि आ दस्तावेजक समानान्तर संकट अगिला भोरक छापाक पृष्ठभूमि बनबैत अछि।
दिल्ली, पटना आ अन्य शहरमे न्यायिक अनुमतिक
अन्तर्गत एकसाथ छापा पड़ैत अछि। विराज सहनीक कार्यालयसँ कम्प्यूटर, अनुबन्ध आ लेखापुस्तक
भेटैत अछि, मुदा जाँचदल सभ कर्मचारीकेँ दोषी नहि ठहरबैत अछि। विवेक बतबैत छथि जे हुनका
पाँच प्रतिशत हिस्सावला परामर्श-प्रस्ताव भेटल छल। मृणाल बिना पावती फाइल हस्तान्तरणक
प्रस्तावक जानकारी दैत अछि। अनुराग बेदी सम्पर्कसँ बाहर छथि, मुदा हुनका बिना प्रमाण
फरार नहि कहल जाइत। मालिकानाक अन्तिम प्रश्न अनुत्तरित रहैत अछि, जखन समान लालचवला
नव जुआ-विज्ञापन फेर उभरैत अछि।
‘अम्बर-९’पर कारबाहीक बाद बैंगनी चिह्नवला
नवा खेल पुरान ग्राहककेँ ललचाबय लगैत अछि। अमरेश एहि बेर सन्देश छिपेबाक बदला माय रानीकेँ
देखबैत अछि आ औपचारिक शिकायतक बाट चुनैत अछि। पत्रकार कबीर पुरान आ नव विज्ञापनक समान
भाषा देखैत अछि, मुदा समान सञ्चालकक प्रमाणबिना दावा नहि करैत। नव कम्पनी अपन स्वतन्त्र
अस्तित्वक घोषणा करैत अछि, जकर सत्यापन बाकी अछि। प्रणय कबीरकेँ सिखबैत अछि जे व्यक्तिगत
जीवनक रक्षामे सीखल धैर्य पत्रकारिक सत्यापनमे सेहो आवश्यक अछि।
छापाक किछु समय बादो प्रभावित खाताधारीसभक
बैंक-समस्या समाप्त नहि होइत अछि। रानी जीविकाक सामान्य आमदनी आ विवादित रकम अलग करबाक
कोशिश करैत छथि; रोकमे आंशिक राहत भेटैत अछि। शिवशंकर मिश्र अपन बचतक हानि आ न्यायिक
प्रक्रियासँ जुड़ल कष्ट झेलैत छथि। रेवती जाँचक गोपनीयता आ पीड़ितक दैनिक कठिनाई दुनूक
महत्त्व सार्वजनिक रखबाक प्रयास करैत छथि। प्रारम्भिक सुनवाईक तैयारीमे रानी आ शिवशंकर
परस्पर सम्मान आ साहसक आधारपर एक नवा संवादक बाट दिस बढ़ैत छथि।
प्रारम्भिक अदालती सुनवाईमे रानी देवी आ शिवशंकर
मिश्र जकाँ पीड़ित अपन अलग अनुभवसहित उपस्थित होइत छथि। नीलिमा जमा, पुनःदाँव, निकासी
आ वास्तविक क्षतिक पृथक् विवरण प्रस्तुत करैत छथि; दू हजार करोड़क आँकड़ा एखनो असत्यापित
अछि। न्यायालयक समक्ष साक्ष्यक सीमा, खाताधारीक अधिकार, प्रचारक जिम्मेदारी, अन्तरराष्ट्रीय
सहयोग आ पुनर्वासक आवश्यकता उभरैत अछि। रेवती ई बात स्पष्ट लिखैत छथि जे सुनवाई अन्तिम
फैसला नहि अछि। अमरेश अपन जुआ-ग्राहकक भूमिकासँ आगाँ बढ़ि शिकायतकर्ता आ सम्भावित गवाहक
रूपमे उभरैत अछि।
भाग तीनक उपसंहार ‘अगिला नाम’मे नव नामसँ
फेर जुआक प्रचार अबैत अछि। एहि बेर युवा ग्राहक खेल खोलबाक बदला शिकायत करबाक माध्यम
खोजैत अछि। दोसर दिस अपराधक गोपनीय कार्यालयमे नव कम्पनी-नामक सूची बनैत अछि। तथापि
जाँचदल लग वित्तीय साक्ष्यक एहन क्रम तैयार भऽ रहल अछि जे नाम बदललाक बादो भुगतान-पथक
अनुगमन करि सकत। पीड़ित आब केवल मूक शिकार नहि, प्रतिरोध करनिहार साक्षी बनि रहल छथि।
भाग ४
अध्याय ६१–८०
अदालती सुनवाई चलिते अमरेशकेँ नव नामक जुआ-विज्ञापन
फेर भेटैत अछि। ओकर साइबर-शिकायतक पावती पत्रकार रेवती कर्ण धरि पहुँचैत अछि, मुदा
ओ पुरान ‘अम्बर-९’ आ नवा प्रचारक एकहि मालिक होयबाक अप्रमाणित दावा नहि करैत छथि। नीलिमा
जाँचक लेल अलग ‘नव प्रचार’ फाइल खोलैत छथि। दरभंगामे रानीक चिन्ता अछि जे शिकायत देलाक
बादो बेटाक पुरान खाता सक्रिय कहि सन्देश किएक अबैत अछि। सूरतक दू अलग कागजपर मिलैत
नील चिह्न आ अज्ञात स्रोतक भय नवा अन्वेषणक सूत्र बनैत अछि।
सूरतक सागरवस्त्र निर्यातक वास्तविक कपड़ा-उद्योग
आ संदिग्ध सेवा-बिलक बीच भेद जाँचल जाइत अछि। अदिति राणे बुझैत छथि जे नील मुहरक समानता
ओकर उपयोग करनिहारक समानताक प्रमाण नहि अछि; मुद्रणालय एके प्रारूप अनेक कम्पनीकेँ
बेचने रहि सकैत अछि। कर्मचारी शंकर पासवानकेँ मिलैत धमकी आ तीन गाड़ीक अलग पञ्जी जाँचक
केन्द्रमे अबैत अछि। लिखित अनुमति लऽ पुरान बन्द भंडारक ताला खोलबाक तैयारी होइत अछि।
बाहरी धूलिपर नव उँगरीक चिह्न बन्द कोठलीक विषयमे अनिश्चितता बढ़बैत अछि।
अदिति अधिकृत अधिकारी आ कम्पनीक प्रतिनिधिक
उपस्थितिमे सूरतक गोदामक बन्द कोठलीक निरीक्षण करैत छथि। बारह कपड़ाक गठरीक पुरान नोंदक
मिलान करैत समय फाटल पञ्जीक पन्नाक टुकड़ा भेटैत अछि। प्रवेश, परिवहन आ जहाजक प्रस्थान-विवरणमे
चारि दिनक असंगति उभरैत अछि। शंकर अपन परिवारक चिन्ताक बीच बयान देबाक साहस राखैत अछि।
मुम्बईक आरवक अभिलेखमे ओही जहाजी क्रमाङ्कसँ सम्बन्धित भुगतानक भिन्न तिथि भेटैत अछि।
गोदामक मामलाक अगिला जाँच वास्तविक माल आ भुगतानक समय-क्रमपर केन्द्रित होइत अछि।
मुम्बईमे आरव मलकानी सूरतक गोदाममे मालक आगमन,
जहाजक कथित प्रस्थान आ कम्पनीक भुगतान-अनुमोदनक तिथिसभकेँ एके क्रममे बैसेबाक प्रयास
करैत छथि। चारि दिनक अन्तर मात्र दफ्तरी देरी अछि कि एकहि खेपक पहचान बदलल गेल अछि,
से अनिश्चित रहैत अछि। गठरीक संख्या, पैकिंगक माप आ मूल तौल अलग होयबाक सम्भावना सेहो
जाँचल जाइत अछि। अनाम लिफाफामे भिन्न माल-बिल आ ‘वास्तविक माल’क संकेत भेटैत अछि। आरव
ओकरा प्रमाण मानबाक बदला सुरक्षित रखबैत छथि आ मूल दस्तावेज मँगबैत छथि।
रानी आ अमरेश फेर दैनिक दोकानक हिसाब जोड़बाक
अभ्यासमे लगैत छथि। मोबाइल-जुआक नव प्रचार आ पुरान घाटा घुरएबाक लालच अबैत रहैत अछि,
मुदा अमरेश दाँव नहि लगबैत अछि। परिवारक कठिनाइ केवल आर्थिक नहि, धमकी आ अनिश्चितताक
मनोवैज्ञानिक बोझ सेहो अछि। अपरिचित कागज वा सन्देशकेँ बिना जाँच विश्वास करब उचित
नहि, से रानी बेटाकेँ बुझबैत छथि। सम्भावित धमकीक सूचना निर्धारित पुलिस-सम्पर्ककेँ
देबाक निर्णय होइत अछि। आपसी संवाद आ शून्य नव दाँव परिवारक वास्तविक उपलब्धि बनैत
अछि।
पटनाक पुनर्वास-कक्षमे प्राची झाक स्वयंसेवी
काजक वास्तविकता आ सहायता-पञ्जीक त्रुटि उजागर होइत अछि। सुनीताकेँ एक बेर दवाईक सहायता
भेटल, मुदा कागजमे तीन बेर लाभ लिखल अछि। रेवती कर्ण वास्तविक सेवा-पावती आ अनाम वित्तीय
सारक तुलना करैत छथि। दू मिलैत नामवाली संस्थाक अस्तित्वसँ वैध जनकल्याणक कार्य स्वतः
दोषी नहि होइत। प्राची चाहैत छथि जे संस्थाक काम जारी रहय आ गलत नामसँ धन लेल गेल हो
तँ ओकर अलग उत्तरदायित्व तय हो। ‘जनचेतना सेवा मंच’क उल्लेख नवा प्रश्न बनैत अछि।
अरुणिमा राव ‘जनचेतना मंच’ आ ‘जनचेतना सेवा
मंच’क अलग-अलग पञ्जीकरण, इतिहास, काम आ शिकायत-पत्र जाँचैत छथि। समान नाम आ साझा पत्राचार-पता
अपने-आप धोखाधड़ीक निर्णायक प्रमाण नहि। वास्तविक स्वयंसेवी संस्था अपन शिकायतक पुरान
पावती प्रस्तुत करैत अछि, जखन दोसर संस्थाक अनुदान-व्ययमे प्रश्न उठैत अछि। समान नामधारी
व्यक्तिक पहिचानक उलझन सेहो अन्वेषणक विषय बनैत अछि। अन्तमे यूट्यूब प्रचारक गोपनीय
भुगतानक सूचना भेटैत अछि। एकटा संस्थागत नामक विवाद डिजिटल प्रचार-कारोबार धरि पहुँचि
जाइत अछि।
मुम्बईमे कबीर लोकप्रिय यूट्यूब संचालक निहाल
चौधरीक कार्यक्रम ‘लोकक आवाज’मे जुआक प्रचारसँ मिलैत चारि सेकण्डक चमकक स्रोत खोजैत
अछि। निहालक किछु रिपोर्टक वास्तविक जनहितकारी योगदानक मान्यता राखैत कबीर भुगतान,
सम्पादन-स्वीकृति आ प्रसारणक बाद देखायल कड़ीक अधिकार जाँचैत अछि। निधि आवश्यक सार्वजनिक
कागज दैत छथि, निजी बैंक-अभिलेख लेल विधिसम्मत अनुरोधक शर्त रखैत छथि। सम्पादक शैवालकेँ
अज्ञात आवाजक अंश आ खाली अनुमति-पाँति भेटैत अछि। मूल रिकॉर्डिंग मँगाए बिना आरोप नहि
लगाओल जाइत।
अरीजोनाक ईशा आ दिल्लीक साराक दूरस्थ आत्मीय
सम्बन्धक भीतर विश्वास, कामक दबाव आ निजी जीवनक सुरक्षा प्रश्न बनैत अछि। तकनीकी अभिलेखक
सहमति आ प्रभावित लोकक गोपनीयताक विषयमे दुनू अपन-अपन जिम्मेदारी निभबैत छथि। साराकेँ
अनाम पत्र भेटैत अछि जाहिमे हांगकांगक कम्पनीक पुरान नाम आ कानूनी सहायता-संस्थाक पता
लिखल अछि। पत्रमे छिपल मालिकाना खोजबाक आग्रह अछि, मुदा ओकर स्रोत विश्वसनीय नहि। सारा
निजी विवरण ढाँकि अधिकृत अभिलेख बनबैत छथि। केओ हुनकर सम्बन्धक विश्वास भंग कऽ अनुसन्धानक
दिशा बदलय चाहैत अछि कि नहि, ई शंका उठैत अछि।
हांगकांगमे मेघना सेन तारा लामाक पुरान नोट,
कम्पनीक बदैलल नाम आ वर्तमान निदेशकक सार्वजनिक विवरणक तुलना करैत छथि। तारा एखनो अनुपस्थित
छथि, आ हुनकर परिवार उत्तरक प्रतीक्षामे अछि। अलग-अलग कम्पनीक एके जकाँ नाम, साझा ठेकाना
आ बदलैत आवरणक कारण वास्तविक पहचान अस्पष्ट भऽ रहल अछि। मेघना प्रमाणित वर्तमान पञ्जीकरण
मँगैत छथि, केवल पुरान सूचीपर निर्भर नहि रहैत छथि। वित्तीय तहसँ अधिक कठिन प्रश्न
बनैत अछि—एकटा मनुष्यकेँ ओकर सही नाम आ वास्तविक जीवनसँ फेर जोड़ब।
ब्रुसेल्सक राहत-संस्था वास्तविक निर्धन परिवारकेँ
सहायता दैत अछि, तेँ एलिस वान्देर समस्त विदेशी अनुदान रोकबाक अथवा सभ प्रश्न दबा देबाक
दुनू चरम प्रस्तावक विरोध करैत छथि। दाता-समितिक अभिलेखमे ‘स्थानीय समन्वय’क अन्तर्गत
परितोष झाक नाम आ पटनाक आयोजन-तिथि भेटैत अछि। भुगतान स्वीकृत भेल अथवा वास्तविक रकम
पहुँचल, ई भेद स्पष्ट नहि। एलिस सहायता जारी रखि वित्तीय सत्यापन चाहैत छथि। पटनामे
एक व्यक्तिक मृत्यु आ ब्रुसेल्सक अभिलेखमे नामक सम्भावित सम्बन्ध नवा प्रश्न बनैत अछि।
पटनाक बाइपास लग अस्पष्ट परिस्थितिमे भेटल
एकटा पुरुषक शवकेँ तुरन्त अन्तरराष्ट्रीय जुआ-जालक हत्या अथवा नशाक दुर्घटना कहि अफवाह
फैलाओल जाइत अछि। पुलिस पहिने चिकित्सकीय जाँच आ परिजनक पहिचानकेँ महत्त्व दैत अछि।
अनुपमा झा चाहैत छथि जे हुनकर भाइक नाम अथवा मृत्यु-विवरण गलत लिखल जाए तँ सुधारक अवसर
भेटय। मृतकक वस्तुमे सागरवस्त्रसँ मिलैत निर्यात-बिलक प्रति भेटैत अछि। मजदूरक एकटा
कथनसँ वास्तविक मालक हिसाब पटनामे होयबाक संकेत भेटैत अछि। मृत्युक कारण एखन अप्रमाणित
रहैत अछि।
अनुपमा झा अपन मृत भाइक कोठलीमे सँ घरक हिसाब-बही
आ एकटा अधूरा पत्र सुरक्षित निकालैत छथि। सामान्य पारिवारिक लिखावट भिन्न अभिलेखक तुलना
लेल सहायक होयबो सकैत अछि, मुदा विशेषज्ञ प्रमाणक विकल्प नहि। मृतकक पत्रमे मजदूरक
नामपर रोकल रकम आ निर्यात-सम्बन्धी संख्या जकाँ संकेत भेटैत अछि। नीलिमा पाँच प्रतिशतक
समान संख्याकेँ एके अपराधक प्रमाण नहि मानैत छथि। पत्रक काटल तिथि परितोषक अन्तिम यात्रासँ
चारि दिन पहिनुक अछि, जाहिसँ सूरतक खेपक वास्तविक समय-क्रम जाँचबाक आवश्यकता बढ़ैत
अछि।
सूरतमे अदिति राणे मजदूर शंकरक प्रत्यक्ष
कथन, गोदाम-पञ्जी आ मालक तोल-संख्या अलग-अलग जाँचैत छथि। कम्पनीक प्रतिनिधि चारि दिनक
अन्तरकेँ दफ्तरी देरी कहैत अछि, मुदा मूल प्रमाणक आवश्यकता बनल रहैत अछि। शंकरक मजूरी-पावतीमे
पाँच प्रतिशत कटौतीक पाँति देखाइत अछि, जकर अर्थ ओ स्वयं नहि बुझैत। मकाउक सहायता केन्द्रसँ
पुरान भर्ती-पत्रक पता जाँचबाक सम्भावित सूचना पहुँचैत अछि। कपड़ाक निर्यात आ श्रमिकक
आवागमनक कागजमे सम्बन्ध अछि कि नहि, से एखन प्रश्न मात्र अछि।
मकाउक सहायता केन्द्रमे फरहीन नामक स्त्री
अपन इच्छासँ भर्ती आ रोजगार-सम्बन्धी अनुभव कहैत छथि। मिरा हुनकर स्पष्ट सहमतिसँ सहयोग
लेल उपस्थित रहैत छथि। फरहीन कागज बदलल गेल वा दोसर कागज देल गेल—एहि दुनूक बीच अपन
अनिश्चितता स्वीकार करैत छथि। ओ भर्ती-संस्थाक पताक पुष्टि चाहैत छथि, मुदा अपन छवि,
नाम आ परिवारक निजी जीवनक प्रचार नहि। अदितिक समक्ष निर्यातक ठेका आ भर्तीपत्रक पताक
तुलना पहुँचैत अछि। एकहि भवनक चतुर्थ तल्लाक वास्तविक मालिक अस्पष्ट रहैत अछि।
कोलकातामे सारा महिला-सहायता संस्था चलौनिहार
शर्मिला दासक संग विदेशमे नोकरीक झूठ प्रलोभनक अभिलेख जाँचैत छथि। सुरक्षित आवास, निःशुल्क
प्रशिक्षण आ रोजगारक विज्ञापनक महीन शर्त सभकेँ ठकबाक माध्यम बनि सकैत अछि। नन्दिताक
बयानक सहमतिक सीमा आ निजी दस्तावेजक गोपनीयता सुरक्षित रखल जाइत अछि। नबीन पाल स्वयं
गवाही देबाक इच्छा जनबैत अछि। तकर बाद ओकरा नहि बजएबाक धमकीपूर्ण सन्देश अबैत अछि।
सारा सन्देश सुरक्षित कऽ सम्बन्धित प्राधिकरणकेँ सूचना दैत छथि।
कोलकातामे अरुणिमा स्थानीय अधिकारी अनिर्बाण
दत्तक अधिकार-क्षेत्रक सम्मान करैत नबीन पालक कथित हत्या-प्रयासक जाँचमे सहयोग करैत
छथि। नबीन वाहन-दुर्घटना आ अज्ञात फोनपर धमकीक अनुभव कहैत अछि; आरोपीक नाम ओकरा ज्ञात
नहि। खराब यातायात-संकेतक पूर्व शिकायत दुर्घटनाक वैकल्पिक सम्भावना बढ़बैत अछि। ‘समन्वय
अधिकारी’ पदक उल्लेख दोसर वित्तीय कागजमे सेहो भेटैत अछि। विवेक याद दैत छथि जे ई व्यक्तिक
नाम नहि, पदनाम होइ सकैत अछि। गवाहक वास्तविक डर मानल जाइत अछि, मुदा घटनाक कारण एखन
अनिश्चित अछि।
विवेक सूद जुआ-भुगतान, निर्यात-लेखा आ कोलकाताक
भर्ती-अभिलेखकेँ एकहि जाल कहि जोड़बाक पुरान प्रवृत्तिसँ स्वयंकेँ रोकैत छथि। नीलिमा
हुनका ‘निश्चित तथ्य’, ‘अनुमान’ आ ‘गलत सिद्ध भऽ सकैत बात’क अलग सूची बनबबैत छथि।
‘कागजक माफिया’क सम्भावना देखितहुँ विभिन्न कार्यालय आ कारोबारक स्वतन्त्र अभिलेख चाही।
बिना विशेष कारण खाताक रोक निर्दोष परिवारक जीविका नष्ट कऽ सकैत अछि। एहि चरणमे जाँचदल
साझा मालिकक नामसँ अधिक नबीन पालक सुरक्षित बयानक व्यवस्थाकेँ प्राथमिकता दैत अछि।
नबीन पाल अचानक औपचारिक बयान देबाक निर्णय
स्थगित करैत अछि। नीलिमा आ अरुणिमा एहि परिवर्तनकेँ अनिवार्य बेईमानी नहि मानैत छथि;
गवाह आ हुनकर परिवारक सुरक्षाक भयकेँ महत्त्व दैत छथि। सूरतक अभिलेखमे ‘क्षेत्रीय समन्वय
अधिकारी’ पद भेटैत अछि, मुदा पदनामक समानता अपराधी व्यक्तिक पहिचान नहि। स्थानान्तरणक
सम्भावित सूचीक समय नबीनक चुप्पीसँ मिलैत अछि, किन्तु सम्बन्ध सिद्ध नहि। अध्याय गवाहक
चुप्पीकेँ जीवित रहबाक अधिकार आ संस्थागत दबावक बीच जाँचैत अछि।
सूरतक अदिति राणे मालक वास्तविक प्रवेश, बन्दरगाहक
निकासी आ बैंकक भुगतानक तीन प्रमाण-शृङ्खला मिलबैत छथि। कपड़ाक गाँठी आ मशीनक पुर्जाक
भिन्न वर्णन तथा चारि दिनक उलझल तिथि असामान्यता देखबैत अछि। मजदूर शंकर अपन मजूरीपर
पाँच प्रतिशत कटौतीक अर्थ नहि बुझैत आ अनावश्यक आरोपसँ डेराइत अछि। समानान्तर जाँचमे
एक अधिकारीक स्थानान्तरणक सूचना अबैत अछि। अदिति निरीक्षणक प्रत्येक निष्कर्ष मूल पञ्जीमे
स्वीकृति आ समयसहित दर्ज करैत छथि, जाहिसँ अधिकारी बदललाक बादो प्रश्न दबि नहि जाए।
भाग ५
अध्याय ८१–१००
अरुणिमा रावकेँ ‘प्रशासनिक आवश्यकता’क आधारपर
पाँच दिन बाद प्रभावी होयवला स्थानान्तरण आदेश भेटैत अछि। ओ एकरा बिना प्रमाण षड्यन्त्र
नहि कहैत छथि, मुदा सूरतक सुधारपत्र, नबीन पालक सुरक्षा आ परितोषक मृत्युसँ जुड़ल जाँचक
निरन्तरता सुनिश्चित करबाक प्रयास करैत छथि। स्थानान्तरणक बीच फाइलक पृष्ठ, सील आ प्राप्ति-पञ्जी
ठीकसँ हस्तान्तरित करब आवश्यक अछि। निखिलकेँ एकटा सुधारपत्रक प्राप्तकर्ता-हस्ताक्षरवाला
खाना खाली भेटैत अछि। आदेशक समय आ अधूरा अभिलेखक सम्बन्ध नवा प्रशासनिक प्रश्न बनैत
अछि।
अरुणिमाक स्थानान्तरणक बाद दिल्लीक जाँचक
कुर्सी मानसी वर्माकेँ भेटैत अछि। नीलिमा आ निखिल पुरान अभिलेखक प्रवेश-अधिकार, हस्तान्तरण-सूची
आ सूरतक वस्तु-विवरण सुधारपत्रक खोज करैत छथि। रेवती ‘फाइल हेरायल’ लिखबाक मसौदा रोकि
वास्तविक स्थितिक पुष्टि करैत छथि। मानसी एकटा निरीक्षण-प्रविष्टि आ खाली हस्ताक्षर-खानाक
समय जाँचबाक निर्देश दैत छथि। कोठलीमे बदलल व्यक्तिसँ संस्थागत अभिलेखक कानूनी अधिकार
नहि बदलैत। खाली कुर्सीक रूपक व्यवस्थाक निरन्तरता आ सम्भावित अभिलेखीय हस्तक्षेप दुनूकेँ
व्यक्त करैत अछि।
अरीजोनाक ईशा सूरतक सुधारपत्रक डिजिटल प्रतिलिपि,
समय-क्षेत्र आ प्रतिक निर्माण-प्रक्रियासँ सम्बन्धित सीमित तकनीकी टिप्पणी दैत छथि।
दिल्लीक मानसी वर्मा आ विशेषज्ञ नमन सत्रह मिनटक रहस्यमय अन्तर जाँचैत छथि। किछु समय-भिन्नता
सामान्य तकनीकी कारणसँ समझायल जाइत अछि, मुदा एकटा अन्तर शेष रहैत अछि। ‘द्वितीय प्रति’क
स्याही मूल मुहरसँ अलग देखाइत अछि। ईशा मूल जब्त फाइलक विषयमे अधिकारबिना कोनो निर्णायक
मत नहि दैत छथि। साराक संग हुनकर आत्मीय संवाद सेहो समय आ विश्वासक दोसर अर्थ खोलैत
अछि।
मुम्बईक सम्पादिका विद्या देशमुख पत्रकार
रेवती कर्णक ‘बदली, पञ्जी आ नबीनक चुप्पी’ विषयक लेख प्रकाशनसँ पहिने जाँचैत छथि। फाइल
वास्तवमे हेरायल अछि कि केवल अनधिकृत पहुँच रोकल गेल अछि, एहि अन्तरपर जोर रहैत अछि।
विज्ञापन-विभागक दबाव, कानूनी प्रश्न आ अनाम धमकी सम्पादकीय स्वतन्त्रताकेँ चुनौती
दैत अछि। ‘नवक्षितिज सेवा-संपर्क’क पुरान भुगतान-पावती भेटैत अछि, जाहिमे ‘विशेष आवरण-निर्माण’
लिखल अछि। भुगतानक तथ्य सिद्ध होइत अछि, मुदा धमकीक स्रोत वा भुगतानक उद्देश्य नहि।
दिल्लीमे प्रणयक स्वतन्त्र चित्र-प्रदर्शनी
‘जे देखाइत नहि’मे आत्मीय जीवन, प्रतीक्षा आ अदृश्य सत्ताक प्रतीकात्मक चित्र प्रस्तुत
होइत अछि। एकटा अनजान युवक तीन सप्ताह पुरान पत्र माँगैत अछि आ ‘बन्द केवाड़ी’ नामक
चित्रक फ्रेम तोड़ल जाइत अछि। घटनाक सम्बन्धमे निजी जीवनपर हमला वा छिपल धनक अफवाह
उठैत अछि, मुदा प्रणय केवल प्रत्यक्ष देखल बात कहबाक आग्रह करैत अछि। जया द्वारा सुरक्षित
लिफाफापर ‘मूल प्रति वापस’क मुहर आ नील चिह्न भेटैत अछि। चित्रक अधिकार आ लिफाफाक वास्तविक
उद्देश्यक प्रश्न रहि जाइत अछि।
प्रणय अपन नामपर आयल पत्रक विषयमे स्वयं निर्णय
लैत अछि आ प्राप्तिक प्रमाण सुरक्षित कऽ अधिकृत अधिकारीक समक्ष जाइत अछि। पत्रमे पुरान
दृश्य-अधिकारक अनुमति रद्द मानि संशोधित प्रस्ताव स्वीकार करबाक आग्रह अछि। प्रणय स्पष्ट
करैत अछि जे ओ अपन चित्रक सार्वजनिक प्रचारमे उपयोगक अनुमति नहि देने अछि। पत्रक संलग्नकमे
सभाक पूर्व रात्रि ‘विशेष दृश्य-प्रयोग’ आ भुगतानक संकेत भेटैत अछि। मानसी जाँचक लेल
मूल पत्र विधिपूर्वक सुरक्षित करैत छथि। कलाकारक सहमति आ सार्वजनिक प्रचारक वित्तक
सम्बन्ध नवा अन्वेषणक विषय बनैत अछि।
पटनामे डिजिटल ठगीसँ पीड़ित परिवारक शान्तिपूर्ण
सुनवाईक सभा आ आक्रोश भड़कएवला दोसर प्रचार एकहि दिन चलैत अछि। प्राची आ नागरिक समिति
बैंकक रोक, शिकायत आ धन-वसूलीक पारदर्शिता माँगैत छथि। रानी अपन संदेशमे मेहनतक पाँच
सयक मोल समझएबाक आग्रह करैत छथि। अस्पष्ट हिंसक धमकीक सूचनापर प्रशासन जोखिम-मूल्याङ्कन
करैत अछि, मुदा बिना प्रमाण सार्वजनिक आतंक नहि पसरबैत। सभा शान्तिपूर्वक सम्पन्न होइत
अछि। तकर बाद दू अखबार एकहि आयोजनक विरोधी समाचार प्रकाशित करैत अछि; मूल छविक तिथि
जाँचबाक प्रश्न उठैत अछि।
एकटा अखबार पटनाक शान्त सभाकेँ हिंसाग्रस्त
देखबैत अछि, जखन दोसर वास्तविक शान्तिपूर्ण आयोजनक समाचार दैत अछि। रेवती कर्ण आ आकृति
छविक स्थल, विद्युत्-खम्भा, पुरान मेला आ रसोइघरक धुआँक आधारपर चित्रक भ्रामक पुनःप्रयोग
चिन्हैत छथि। अलग प्रचार-सामग्रीक चिह्न ‘लोकदर्पण प्रचार सेवा’ दिस संकेत दैत अछि,
मुदा साझा एजेन्सी वा केवल नकलक प्रश्न अनिर्णीत अछि। शिवशंकरक मोहल्लामे झूठ समाचारसँ
व्याप्त भय देखाइत अछि। अध्याय प्रमाणित छवि आ सन्दर्भरहित प्रचारक सामाजिक असर स्पष्ट
करैत अछि।
शिवशंकर मिश्रक मोहल्लामे राति दुकान बन्द
करबाक आ बच्चाकेँ घरमे रोकबाक अप्रमाणित चेतावनी पसरैत अछि। बेटी माधवी लोककेँ मूल
अधिकृत स्रोत जाँचबाक परामर्श दैत छथि। शिवशंकर अपन पहिनुक डिजिटल ठगीक अनुभव साझा
करैत डरक आधारपर अन्ध विश्वास नहि करबाक पाठ कहैत छथि। रातिमे पैघ आवाज होइत अछि, जकर
कारण तुरन्त स्पष्ट नहि होइत। भोरसँ पहिने सड़कक कात निश्चेष्ट व्यक्ति भेटबाक सूचना
अबैत अछि। अधिकारी शिवशंकरसँ केवल सुनल आवाजक सही समय माँगैत छथि; हुनकर निजी भय सम्भावित
साक्ष्य बनैत अछि।
पटनाक पुरान छापाखानाक पाछाँ नरेश नामक युवक
मृत भेटैत अछि। स्थानीय उपनिरीक्षक शशिभूषण मृत्यु हत्या अछि कि दुर्घटना, से चिकित्सकीय
परीक्षणसँ पहिने नहि कहैत छथि। नरेशक परिवार, रेनकोट, सड़कक दशा आ मोबाइल भुगतान-अनुरोधक
जानकारी अलग दर्ज होइत अछि। मानसी वर्मा छापाखानाक नाम प्रणयक विवादित पत्रमे देखितहुँ
स्थानीय मृत्यु-जाँचक स्वतन्त्रता मानैत छथि। रेवती सनसनीखेज ‘हत्या’ शीर्षक नहि अपनबैत
छथि। मृत्युसँ पहिने नरेशकेँ भुगतान माँगनिहार व्यक्तिक पहिचान नवा महत्त्वपूर्ण प्रश्न
बनैत अछि।
आरव मलकानी नरेशक मृत्यु-सूचनाक बाद बैंकक
मूल पुष्टि, भाड़ा-आदेश आ अपन अनुमोदन-पत्रक असमानता फेर जाँचैत छथि। वकीलक संग मानसी
वर्माक समक्ष बयान दैत ओ बतबैत छथि जे मंजूर रकम, वास्तविक कटौती आ लाभार्थीक नाममे
अन्तर अछि। ‘सारंग व्यापार परामर्श’केँ ओ आदेशक मालिक बुझैत छलाह, मुदा कम्पनी-पञ्जीमे
दर्ज निदेशक आ विशेष व्ययक आदेशकर्ता एक व्यक्ति नहि। अनुरागक मौखिक सूचनापर विश्वासक
सीमा सेहो स्पष्ट होइत अछि। अभिलेखक सम्भावित ‘मालिक’ केवल पहिल दृश्य चेहरा होयबाक
शंका उभरैत अछि।
९२. दू हजार करोड़क दुसर आँकड़ा
नीलिमा नव जमा, खेलक कुल दाँव, निकासी आ सेवा-भुगतानक
चार पृथक् श्रेणी बनाकऽ दू हजार करोड़क बहुचर्चित आँकड़ा फेर जाँचैत छथि। उदाहरणसँ
बुझाओल जाइत अछि जे एकहि रकम पचास बेर खेलेलासँ विशाल लेनदेनक संख्या बनि सकैत अछि,
मुदा ओ नवा आय नहि। आरवक भाड़ा-आधारित मद आ हांगकांगक सेवा-व्यय तालिकामे मिलैत सन्दर्भक
परीक्षा शुरू होइत अछि। ‘क्षेत्रीय उपस्थिति’क भुगतान अलग धन-स्रोतसँ आयल सन लगैत अछि।
मेघना एहि प्रविष्टिक छओ मास पुरान रूप देखबाक सूचना दैत छथि।
हांगकांगमे मेघना सेन पुरान लेखा-सहयोगी जुलियन
चान आ इरेन लोसँ मूल सेवा-अनुबन्धक सन्दर्भ बुझैत छथि। इरेन विराज सहनीसँ जुड़ल एकटा
वास्तविक परामर्श-काजक प्रमाणक संकेत दैत छथि। एहि तथ्यसँ पहिनुक सम्पूर्ण सेवा-व्ययकेँ
झूठ कहबाक निष्कर्ष संशोधित करब आवश्यक होइत अछि। तारा लामाक अनुपस्थितिक प्रश्न सेहो
बनल अछि। मेघना विपक्षक जिरह, साक्ष्यक वैधानिक स्वीकृति आ गवाहक गोपनीयताक शर्त स्वीकार
करैत छथि। मानसीकेँ विराजक बचाव पक्ष मूल अनुबन्ध प्रस्तुत करबाक आवेदन दैत अछि।
विराज सहनीक बचाव पक्ष न्यायालयमे एकटा सेवा
वास्तवमे देल गेल होयबाक प्रमाण प्रस्तुत करैत अछि। मानसी आ नीलिमा निष्पक्ष जाँच लेल
सत्यापित वैध काज स्वीकार करैत छथि, जखन आन संदिग्ध भुगतानक परीक्षण जारी रखैत छथि।
रेवती एकरा अन्तिम दोषमुक्ति अथवा निर्णायक फैसला नहि कहैत छथि। पुरान कार्यपत्रक
‘कागजी’ सन सामान्यीकृत आरोप सुधारेबाक आवश्यकता पड़ैत अछि। बचाव पक्षकेँ भेटल नवा
पावतीपर ‘द्वितीय स्वीकृति—क्षेत्रीय कार्यालय’ देखाइत अछि। वास्तविक सेवा सिद्ध भेने
सेहो दोसर हस्ताक्षरक उत्तरदायित्व नवा प्रश्न बनि जाइत अछि।
स्थानान्तरित अरुणिमा अपन पहिनुक जाँच-सारमे
अनुवाद-सेवाक किछु वैध बिल गलत ढंगसँ संदिग्ध कहल गेल छल, से लिखित रूपमे सुधार करैत
छथि। मानसी एही सुधारक आधारपर वास्तविक वेतन पौनिहार खाताक अन्यायपूर्ण सामान्यीकरण
हटबैत छथि। नीलिमा स्वीकार करैत छथि जे प्रारम्भिक संदेहकेँ पूरे निष्कर्ष बनबएबाक
गलती भेल छल। त्रुटि सुधारक क्रममे ‘अनुदान-प्रचार अनुवाद’क एकटा छोट बिल आ ब्रुसेल्सक
पुरान पता नवा वित्तीय सूत्र बनैत अछि। अध्याय गलती स्वीकार करबकेँ न्यायिक सत्यनिष्ठाक
अनिवार्य अङ्ग सिद्ध करैत अछि।
ब्रुसेल्समे एलिस वान्देर वास्तविक राहत-कार्य
आ ‘व्यक्तिगत सहयोगी समूह’क अनाम अनुदानक हिसाब अलग राखैत छथि। स्वयंसेविका इमान दुराँ
लाभार्थीकेँ मिलल सहायताक पावती दैत छथि, मुदा उच्च स्तरक दाता-स्वीकृति हुनका ज्ञात
नहि। नादिया ‘विशेष सहभागिता’क भुगतान आ भिन्न तारीखवाली अनुमति-पञ्जी जाँचैत छथि।
एकटा पुरान पावतीपर तीन अलग लिखावट भेटैत अछि, जकर एक निर्देश अछि—‘मूल अधिकार-पत्र
सोफिया लग’। माल्टाक सोफिया वेल्लाक भूमिका सत्यापित करबाक आवश्यकता बनैत अछि।
माल्टामे सोफिया वेल्लाकेँ हुनकर नामसँ जुड़ल
दू अलग अधिकार-पत्र भेटैत अछि। मूल कानूनी सलाहक मसौदामे जकर अनुमति नहि छल, दोसर कागजमे
दाताक भुगतान-पथ बदलबाक ‘प्रतिनिधिक अधिकार’ जोड़ल अछि। साझा ठेकाना आ प्राप्ति-संख्या
रहितहुँ दस्तावेजक वास्तविक स्रोत संदिग्ध अछि। सोफिया मूल सील, प्रति आ संग्रहण-इतिहास
सुरक्षित करबैत छथि; गवाह माग्दाक सुरक्षाक आग्रह सेहो करैत छथि। एकटा पन्नामे ‘निष्पादन-अधिकार
भारतमे पुष्टि पश्चात्’ लिखल अछि। तेसर हस्ताक्षरक स्रोत दिल्लीक अभिलेखमे खोजबाक संकेत
भेटैत अछि।
अरुणिमा अपन स्थानान्तरणक प्रशासनिक फाइलक
प्रमाणित प्रति जाँचैत छथि। नियुक्ति-रिक्ति आ सक्षम अनुमोदन सामान्य देखाइत अछि, मुदा
एकटा निवेदन आदेशसँ पहिने विचारल गेल कहल जाइत अछि, जखन ओकर प्राप्ति-मोहर आदेशक बादक
अछि। डिजिटल पञ्जीमे सेहो प्रवेश-समय आ ‘पूर्वसँ प्राप्त’ टिप्पणी अलग देखाइत अछि।
मूल ईमेल अनुपलब्ध अछि। अरुणिमाकेँ फाइलक खोज रोकबाक अनाम धमकी भेटैत अछि, जकरा ओ विधिसम्मत
दर्ज करबैत छथि। ‘समय सिद्ध, कारण शेष’—एही सावधानीक संग प्रशासनिक हस्तक्षेपक प्रश्न
बनल रहैत अछि।
देशभरि ‘आइ एके सच’ नामक प्रचारमे अलग-अलग
नगरक सभा, आगि आ पुलिसक दृश्य जोड़ि एकटा झूठ चलचित्र बनाओल जाइत अछि। कबीर मूल फुटेज
आ विज्ञापनक सम्पादन-जिम्मेदारी खोजैत अछि; यूट्यूबर निहाल अपन पुरान कार्यक्रमक अनधिकृत
उपयोगपर आपत्ति करैत अछि। प्रणय निजी पत्रक अनुमतिबिना प्रचार नहि करबाक मर्यादा दोहरबैत
अछि। सम्पादकीय भेंटक भेसमे कबीरकेँ एक विशेष स्थानपर बजा कऽ हमला कएल जाइत अछि। घायल
कबीर पुलिसकेँ सूचना देबाक आग्रह करैत अछि; हमलाक उद्देश्य एखन स्पष्ट नहि।
‘लोकतन्त्रक अन्हार’मे अप्रमाणित विदेशी धनक
आरोप, सार्वजनिक सभाक प्रतिष्ठा आ मीडिया-प्रचारक प्रभाव परस्पर जुड़ैत अछि। कबीरपर
भेल हमलाक जाँच अलग चलैत अछि। मानसी ‘लोकदर्पण प्रचार सेवा’सँ ध्वनि-व्यवस्थाक भुगतान
आ दो व्यक्तिकेँ भेजल रकमक वास्तविक प्रयोजन जाँचबाक निर्देश दैत छथि। रेवती ‘सभाक
आवाज आ भुगतानक चुप्पी’ शीर्षकसँ सावधानीपूर्ण समाचार प्रकाशित करैत छथि। तकर तुरन्त
बाद नबीन पालक गवाह-सुरक्षासँ जुड़ल विदेशक नामवाला संदिग्ध कागज भेटैत अछि, जकर तारीख
वास्तविक प्रस्तावसँ पहिनुक अछि।
भाग ६
अध्याय १०१–१२०
कबीर हमलाक बाद दिल्लीक अस्पतालमे होशमे अबैत
अछि। प्रणय ओकरा संग रहि शारीरिक आ मानसिक सुरक्षाकेँ प्राथमिकता दैत अछि। जाँचाधिकारी
हमला, अपहरणक सम्भावना, घटना-स्थलक गवाह आ उपलब्ध दृश्यकेँ अलग-अलग जाँचबाक निश्चय
करैत छथि। प्रणय अपन कला-सम्बन्धी पत्रक मूल प्रमाण सुरक्षित करैत अछि; घायल कबीरपर
तत्काल साक्ष्य देखबाक दबाव नहि दैत। माल्टासँ सोफियाक कार्यालय माग्दा बोरगक नामवाली
सूची सम्बन्धमे प्रश्न पठबैत अछि। नामक आगाँ नील चिह्न आ ‘पूर्वस्वीकृति’क उल्लेख नवा
साक्ष्य-सूत्र बनैत अछि।
अरीजोनाक ईशा आ दिल्लीक सारा आपसी सम्बन्धमे
चुप्पी, पेशागत गोपनीयता आ व्यक्तिगत ईमानदारीक अन्तर स्पष्ट करैत छथि। दुनू मानैत
छथि जे प्रेममे सच बाजबक अर्थ गोपनीय दस्तावेज अनुचित रूपेँ खोलि देब नहि अछि। मानसी
तकनीकी सेवा-अभिलेखमे ‘स्वीकृति’ शब्दक मूल स्रोत आ अनुवादक पहिचान जाँचबाक वैधानिक
अनुरोध करैत छथि। मूल सर्वर-नोंद सुरक्षित रखबाक निर्देश देल जाइत अछि। लताक असल अभिलेख
जाँचल बिना अभियोगक भाषा नहि बदलल जाइत। निजी संवाद आ सार्वजनिक अनुसन्धान दुनूमे भरोसा
प्रमाणित सीमाक सम्मानसँ बनैत अछि।
अरीजोनाक लता देसाइ स्थानीय, ग्राहक-क्षेत्र
आ सार्वत्रिक समयक तीन अलग घड़ीक आधारपर अभिलेखक तिथि-सङ्गति जाँचैत छथि। प्रारम्भिक
तकनीकी अनुरोध, वास्तविक स्वीकृति आ भारतमे विज्ञापन जारी होएबाक समयमे अन्तर स्पष्ट
होइत अछि। सत्रह मिनटक पुरान प्रश्नसँ आगाँ ‘भारतक अभिलेखीय सम्पर्क बिन्दु’ द्वारा
पुष्टि कखन होयबाक छल, से महत्त्वपूर्ण बनैत अछि। दिल्लीमे मानसी पठाओल आ निर्णीत समय
अलग दर्ज करबैत छथि। ‘अस्थायी प्रतिनिधि, मूल लाभार्थीक आदेशाधीन’क उल्लेख वास्तविक
निर्णयकर्ता-स्वामित्वक खोज खोलैत अछि।
हांगकांगमे मेघना सेन कम्पनीक कानूनी निदेशक,
बैंक-हस्ताक्षरकर्ता आ वास्तविक भुगतान-नियन्त्रकक भूमिका अलग-अलग जाँचैत छथि। चेन
विंग-हो अपन निर्देशक-पद स्वीकार करैत छथि, मुदा कथित अधिकार-पत्रपर हस्ताक्षर हुनकर
नहि बुझाइत अछि। इरेन आ विधिक सहयोगी यान मूल अभिलेखक सत्यापनक सीमा स्पष्ट करैत छथि।
‘मूल लाभार्थी-सूचनाक अद्यतन’ शीर्षक अलग लिफाफाक उल्लेख भेटैत अछि, जकर नाम विधिसम्मत
प्रक्रिया बिना नहि खोलल जा सकैत। माल्टाक प्राप्तकर्ता आ हांगकांगक लाभार्थी एक छथि
कि नहि, ई प्रश्न अन्तरराष्ट्रीय वित्तीय शृङ्खला आगाँ बढ़बैत अछि।
माल्टामे सोफिया वेल्ला परामर्श-शुल्क, वास्तविक
प्राप्ति आ ‘सम्पूर्ण भुगतान’क असमान रकम मिलबैत छथि। माग्दा बोरगक गवाहीक सुरक्षा
आ निजी नामक गोपनीयताकेँ पहिने रखल जाइत अछि। ‘मेरीडियन अनुपालन परामर्श’ नामक प्राप्तकर्ता
कम्पनीक साझा कार्यालय-पतासँ तत्काल अपराध सिद्ध नहि होइत। एकटा नवा सम्भावित गवाह
स्वतन्त्र कानूनी सलाह माँगैत अछि। ओकर पत्रमे राजगीरक बन्द प्रशिक्षण केन्द्रक पुरान
लेखा-पृष्ठक उल्लेख अछि, जाहिसँ विवेकक अधूरी पोथीक सम्भावित सम्बन्ध फेर महत्त्व पबैत
अछि।
राजगीरक प्रशिक्षण केन्द्रमे विवेक सूद अपन
पुरान लेखा-पञ्जीमे हस्तक्षेपक वास्तविकता अधिक स्पष्ट करैत छथि। ओ स्वीकार करैत छथि
जे बिचौलियाक भुगतान आ सहायता-व्यय एकहि पृष्ठपर देखिकऽ निर्दोष कर्मचारीकेँ गलत आरोपसँ
बचएबाक उद्देश्यसँ पृष्ठ फाड़ि अलग रखलनि। मुदा तुरन्त सूचना नहि देब आ अधूरा पृष्ठकेँ
पूरा कहब हुनकर गंभीर त्रुटि छल। मानसी, नीलिमा आ अधिकृत अधिकारी बयानक पुरान-नव अन्तर
अलग दर्ज करैत छथि। अपराधबोधसँ अधिक महत्त्व मूल पृष्ठक स्थान, अखण्डता आ तथ्यात्मक
स्वीकारोक्तिक भेटैत अछि।
विधिसम्मत हस्तान्तरण आ स्वतन्त्र कर्मचारीक
उपस्थितिमे विवेकक फाड़ल पृष्ठसँ सम्बन्धित सामग्रीक निरीक्षण होइत अछि। नीलिमा देखैत
छथि जे पाँच प्रतिशतक एकटा भुगतान पुरान धारणासँ भिन्न आधारपर कएल गेल छल। परितोषक
अधूरा पत्र आ शंकरक मजदूरी-कटौतीक रकम-अवधि नहि मिलैत, तें पुरान सम्भावित सम्बन्ध
काटि देल जाइत अछि। पृष्ठक पिछला दिस बैंकक ‘अनुपालन-चेतावनी’क प्रतीक्षाक पाँति भेटैत
अछि। आब प्रश्न अछि—चेतावनी देनिहार अधिकारी के छलाह आ भुगतान अनुमोदनसँ पहिने ओकरा
सुनल गेल कि नहि।
मुम्बईक बैंकमे आरव मलकानी पुरान अनुमोदन
आ अनुपालन विभागक चेतावनीक जाँचमे उपस्थित होइत छथि। नलिनी देशमुखक चेतावनी एकटा विशिष्ट
रकम रोकबाक संग गलत व्यक्तिपर कार्रवाई रोकबाक आग्रह सेहो करैत छल। बैंकक आन्तरिक बैठक
आ निर्णय-नोंदसँ जिम्मेदारी अनेक विभागमे बँटल देखाइत अछि; केवल एक हस्ताक्षरसँ सम्पूर्ण
षड्यन्त्र सिद्ध नहि। विदेशी परिशिष्टकेँ अनुपयोगी मानि हटएबाक निर्णयपर प्रश्न उठैत
अछि। ओकर मूल भाषा आ प्रमाणित अनुवादक तुलना करबाक लेल ब्रुसेल्सक एलिस आ रेवतीसँ सम्पर्कक
बाट खुलैत अछि।
ब्रुसेल्समे एलिस वान्देर एकहि वित्तीय पाँतिक
दू अनुवादमे महत्त्वपूर्ण अर्थान्तर चिन्हैत छथि—वास्तविक ‘प्राप्तकर्ता’ आ ‘प्राप्तिक
लेल मनोनीत व्यक्ति’ एक नहि। भारत, हांगकांग, मकाउ, माल्टा, बेल्जियम आ अरीजोनाक अलग
स्रोतक कागज सीमित अधिकार-क्षेत्रमे जाँचल जाइत अछि। बीजिंगक साक्षात्कारकेँ बिना अधिकार
सातम प्रमाणित दस्तावेज नहि मानल जाइत। मूल पञ्जीक तिथि आ कार्यालय बन्द रहबाक सूचना
सेहो प्रश्न उठबैत अछि। एलिस निर्णयक समयसँ पहिने उपलब्ध मूल भाषाक प्रति आ प्राप्तिक
स्वतन्त्र प्रमाण माँगैत छथि।
दिल्लीमे मानसी वर्माक अध्यक्षतामे सात मेजपर
अलग-अलग साक्ष्य-शृङ्खला व्यवस्थित कएल जाइत अछि। बैंकक चेतावनी, सेवा-भुगतान, रोजगार-शोषण,
निर्यात, प्रचार आ अन्तरराष्ट्रीय दस्तावेजक प्राप्तिक इतिहासकेँ स्पष्ट पृथक् रखल
जाइत अछि। अरुणिमा स्थानान्तरित अधिकारीक रूपमे केवल पूर्व काजक स्पष्टीकरण दैत छथि।
पाँच प्रतिशतक एक विशेष रकम वैध सेवा-अनुबन्धसँ जुड़ल भेटलासँ विराजक विरुद्ध ओ आरोप
संशोधित करबाक आवश्यकता बनैत अछि। मुदा भुगतान रोकब अथवा जारी करबाक निर्णय-अधिकारवाला
तेसर पद-संकेत सातम मेजक जाँच अधूरा रखैत अछि।
विराज सहनीक बचाव पक्ष एकटा क्षेत्रीय अनुवाद
आ आयोजन-सहायताक वास्तविक सेवा लेल भेल भुगतानकेँ अवैध कमीशनक श्रेणीसँ हटएबाक माँग
करैत अछि। न्यायिक जाँच ओहि विशेष रकमक गलत वर्गीकरण सुधारबाक दिशा लैत अछि, जखन आन
आरोप यथावत् जाँचाधीन रहैत अछि। रेवती समाचारमे ‘एकटा रकमक आरोप सुधरल, शेष अनुसन्धान
जारी’ शीर्षक चुनैत छथि। विराजकेँ एकटा पुरान आवाजक सम्भावित पहिचानक विषयमे अनुमानबिना
समय-स्थान लिखबाक सलाह भेटैत अछि। वास्तविक निर्णयकर्ता के, ई प्रश्न फेर मुख्य बनैत
अछि।
न्यायालयमे पहिनुक आरोप-सारक स्थानपर संशोधित
अभियोग प्रस्तुत कएल जाइत अछि। एक विशिष्ट सेवा-भुगतानक अनुचित आपराधिक वर्गीकरण हटैत
अछि, मुदा संदिग्ध चालान, भिन्न माल-विवरण आ अन्य लेनदेनक परीक्षण जारी रहैत अछि। समान
कार्यालय-पता वा नील मुहरक आधारपर साझा षड्यन्त्रक दावा नहि कएल जाइत। प्रत्येक साक्ष्यक
स्रोत आ स्वीकार्यता लिखित स्पष्ट होइत अछि। माग्दा एक भारतीय महिलाक सुरक्षाक आग्रह
करैत छथि, मुदा नाम नहि खोलैत। मानसी ओकरा विधिसम्मत गोपनीय माध्यमसँ विवरण देबाक निर्देश
दैत छथि।
मिरा कोलकाताक किरायाक छोट कोठलीमे अपन स्वतन्त्र
जीवनक आरम्भ करैत छथि। लम्बा समय दोसराक नियन्त्रणमे रहलाक बाद ओ अपन घर, श्रम, रोजी
आ बयानक विषयमे स्वयं निर्णय लेबाक अधिकार फेर अनुभव करैत छथि। समीर, फरहीन आ शर्मिलाक
सहयोग रहितहुँ ओ ककरो संरक्षणकेँ अपन इच्छाक विकल्प नहि बनएबय चाहैत छथि। सुरक्षित
नामसँ दूरस्थ गवाहीक अनुरोध प्रारम्भिक परीक्षण लेल स्वीकार होइत अछि; अन्तिम अनुमति
बाकी अछि। सुजाताक खोज अधूरी रहितहुँ मिरा अपन जीवन रोकि नहि रखैत छथि।
दरभंगाक रानी देवीक दोकानमे पाँच रुपैयाक
सिक्का आ वास्तविक बिक्री-पावतीक माध्यमेँ पैघ वित्तीय अपराधक विपरीत छोट मेहनतक हिसाबक
गरिमा उभरैत अछि। अमरेश जमा, दाँव आ वास्तविक बिक्रीक अर्थक भेद बुझि चुकल अछि। शिवशंकरक
स्वास्थ्य आ परिवारक जीवन धीरे-धीरे सामान्य होयबाक दिशामे बढ़ैत अछि। रानी अपन पुरान
संकटक बात दिनभरि दोहरबय नहि चाहैत छथि। बैंकक उत्तरक प्रतीक्षामे अमरेश अनुमानक बदला
शिकायतक पावती सुरक्षित रखबाक निर्णय लैत अछि। पाँच रुपैयाक स्पष्ट हिसाब आशाक प्रतीक
बनैत अछि।
माल्टाक सोफिया आ हांगकांगक मेघना कम्पनी-पञ्जी,
सेवा-अनुबन्ध आ बैंकक अधिकार-पत्रक मिलान करैत छथि। निदेशक चेन विंग-हो, प्रतिनिधि
अनुराग बेदी आ वास्तविक निर्णयाधिकारीक भूमिका अलग-अलग देखाइत अछि। दू भुगतान पूरा
भेल अछि, तेसर मात्र स्वीकृतिक चरणमे, तें सभ रकम एकहि अन्तिम मालिक धरि पहुँचल मानल
नहि जाइत। अनुराग अनेक पञ्जीमे उपस्थित छथि, मुदा ओ सम्पूर्ण अपराध-जालक मालिक सिद्ध
नहि। जाँचक केन्द्र ‘खाता ककर नामपर अछि’सँ बढ़ि ‘धन चलएबाक अन्तिम आदेश के दैत अछि’
बनैत अछि।
मानसी वर्माक नेतृत्वमे दोसर समन्वित छापामारी
न्यायिक आदेशक सीमामे कएल जाइत अछि। अरुणिमा पुरान अनुभव बतएबाक लेल उपस्थित छथि, मुदा
कारबाहीक प्रमुख अधिकारी नहि। वास्तविक अपराध-सन्देह, निर्दोष कर्मचारीक निजता आ पीड़ितक
सुरक्षा एकसंग ध्यानमे राखल जाइत अछि। शिवशंकर वास्तविक आधिकारिक कारबाहीक समाचारसँ
सेहो पुरान नकली गिरफ्तारीक भय महसूस करैत छथि। प्रतिनिधि-कक्षसँ महत्त्वपूर्ण वित्तीय
निर्णय-पञ्जी सुरक्षित कएल जाइत अछि, जकर स्वतन्त्र परीक्षण बाकी अछि। हांगकांगमे अनुराग
बेदीक हस्ताक्षरवाला होयबाक दावा करैत अनाम पत्र भेटैत अछि।
हांगकांगमे मेघना सेनकेँ अनुराग बेदीक नामसँ
जुड़ल अनाम पत्र भेटैत अछि। वकील यान ताइ पत्रक प्राप्ति, मूल आवरण आ लिखावट सुरक्षित
करबैत छथि। पत्रमे पुरान खाताक नाम बदलब आ असली निर्णयकर्ता नव पर्दाक पाछाँ रहबाक
दाबी अछि। इरेन लोकक पुरान ग्राहक-पञ्जीमे पत्रक एक नाम मिलैत अछि, मुदा रकम नहि। माल्टासँ
नवा कम्पनीमे पुरान निर्णय-समूहक नाम भेटबाक सूचना पहुँचैत अछि। पत्रक सभ दाबी सत्य
मानल नहि जाइत; तथापि नाम बदललाक बादो वित्तीय जाल चलि सकबाक आशंका बनैत अछि।
दिल्लीक अदालतमे प्रतिपरीक्षाक दौरान प्रमाणक
मूल स्रोत, तीन दिन पछाति सत्यापित प्रतिलिपि आ जप्ती-सँ सत्यापन धरि ओकर नियन्त्रणक
प्रश्न उठैत अछि। बचाव पक्ष वास्तविक सेवा-भुगतानक गलत वर्गीकरणक सुधार राखैत अछि;
अभियोजन आन स्वतन्त्र बैंक-लेनदेनक परीक्षणक आधार बतबैत अछि। अनाम पत्रक दाबी स्वतन्त्र
पुष्टिबिना स्वीकार नहि होइत। न्यायालय स्पष्ट करैत अछि जे एहि दिन अन्तिम दोषसिद्धि
वा दोषमुक्ति नहि भेल। रानी अपन पाइक उत्तर लेल लम्बा प्रक्रियासँ व्यथित छथि। नीलिमा
दोषक प्रमाण आ पीड़ितक आर्थिक हानि दुनूक पृथक् सत्यक महत्त्व लिखैत छथि।
किछु रोकल धनक खोज आ वसूलीक सम्भावना उभरैत
अछि, मुदा बैंक स्पष्ट करैत अछि जे टेलीविजनपर घोषणा मात्रसँ कोनो पीड़ितक खातामे रकम
स्वतः वापस नहि पहुँचैत। शिवशंकर आ माधवी वैध दावा, मूल भुगतान-साक्ष्य आ न्यायिक आदेशक
प्रक्रियाक जानकारी लैत छथि। रानीक दैनिक व्यवसायपर लगल सीमित रोक फेर जाँचबाक प्रक्रिया
शुरू होइत अछि, पूर्ण राहत घोषित नहि। आरव अपन पुरान लाभक दावीकेँ स्वतन्त्र हिसाबक
अधीन राखैत छथि। रेवती रोकल रकम, चिन्हित प्रवाह आ वास्तविक उपलब्ध धनकेँ जोड़ि झूठ
सफलता-अङ्क नहि बनबैत छथि।
अन्तिम अध्यायमे दरभंगाक रानीक दोकानपर अमरेशक
हाथमे जुआक दाँव नहि, वास्तविक सामानक बिक्रीसँ पाओल पाँच सयक पावती अछि। नीलिमाक समेकित
प्रतिवेदनमे जे सिद्ध अछि, ओतबे लिखल जाइत अछि; अप्रमाणित आरोप आ अधूरी धन-वसूलीकेँ
विजय नहि कहल जाइत। मिरा अपन जीवन बनबैत छथि, अन्तरराष्ट्रीय जाँचक सहयोग जारी अछि,
आ प्रभावित परिवारसभ धीरे-धीरे सम्मानपूर्ण दिनचर्या दिस बढ़ैत छथि। नव नामसँ जुआक
प्रचारक सूचना आबो अबैत अछि, मुदा ओकरा अलग साक्ष्यसँ जाँचबाक निश्चय अछि। उपन्यास
‘पाँच प्रतिशत अन्हार’क शेष रहबाक स्वीकारक संग सत्य, अधिकार आ सावधानीक दीर्घ संघर्षकेँ
उजागर करैत समाप्त होइत अछि।
No comments:
Post a Comment
"विदेह" प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका http://www.videha.co.in/:-
सम्पादक/ लेखककेँ अपन रचनात्मक सुझाव आ टीका-टिप्पणीसँ अवगत कराऊ, जेना:-
1. रचना/ प्रस्तुतिमे की तथ्यगत कमी अछि:- (स्पष्ट करैत लिखू)|
2. रचना/ प्रस्तुतिमे की कोनो सम्पादकीय परिमार्जन आवश्यक अछि: (सङ्केत दिअ)|
3. रचना/ प्रस्तुतिमे की कोनो भाषागत, तकनीकी वा टंकन सम्बन्धी अस्पष्टता अछि: (निर्दिष्ट करू कतए-कतए आ कोन पाँतीमे वा कोन ठाम)|
4. रचना/ प्रस्तुतिमे की कोनो आर त्रुटि भेटल ।
5. रचना/ प्रस्तुतिपर अहाँक कोनो आर सुझाव ।
6. रचना/ प्रस्तुतिक उज्जवल पक्ष/ विशेषता|
7. रचना प्रस्तुतिक शास्त्रीय समीक्षा।
अपन टीका-टिप्पणीमे रचना आ रचनाकार/ प्रस्तुतकर्ताक नाम अवश्य लिखी, से आग्रह, जाहिसँ हुनका लोकनिकेँ त्वरित संदेश प्रेषण कएल जा सकय। अहाँ अपन सुझाव ई-पत्र द्वारा editorial.staff.videha@gmail.com पर सेहो पठा सकैत छी।
"विदेह" मानुषिमिह संस्कृताम् :- मैथिली साहित्य आन्दोलनकेँ आगाँ बढ़ाऊ।- सम्पादक। http://www.videha.co.in/
पूर्वपीठिका : इंटरनेटपर मैथिलीक प्रारम्भ हम कएने रही 2000 ई. मे अपन भेल एक्सीडेंट केर बाद, याहू जियोसिटीजपर 2000-2001 मे ढेर रास साइट मैथिलीमे बनेलहुँ, मुदा ओ सभ फ्री साइट छल से किछु दिनमे अपने डिलीट भऽ जाइत छल। ५ जुलाई २००४ केँ बनाओल “भालसरिक गाछ” जे http://gajendrathakur.blogspot.com/ पर एखनो उपलब्ध अछि, मैथिलीक इंटरनेटपर प्रथम उपस्थितिक रूपमे अखनो विद्यमान अछि। फेर आएल “विदेह” प्रथम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका http://www.videha.co.in/पर। “विदेह” देश-विदेशक मैथिलीभाषीक बीच विभिन्न कारणसँ लोकप्रिय भेल। “विदेह” मैथिलक लेल मैथिली साहित्यक नवीन आन्दोलनक प्रारम्भ कएने अछि। प्रिंट फॉर्ममे, ऑडियो-विजुअल आ सूचनाक सभटा नवीनतम तकनीक द्वारा साहित्यक आदान-प्रदानक लेखकसँ पाठक धरि करबामे हमरा सभ जुटल छी। नीक साहित्यकेँ सेहो सभ फॉरमपर प्रचार चाही, लोकसँ आ माटिसँ स्नेह चाही। “विदेह” एहि कुप्रचारकेँ तोड़ि देलक, जे मैथिलीमे लेखक आ पाठक एके छथि। कथा, महाकाव्य,नाटक, एकाङ्की आ उपन्यासक संग, कला-चित्रकला, संगीत, पाबनि-तिहार, मिथिलाक-तीर्थ,मिथिला-रत्न, मिथिलाक-खोज आ सामाजिक-आर्थिक-राजनैतिक समस्यापर सारगर्भित मनन। “विदेह” मे संस्कृत आ इंग्लिश कॉलम सेहो देल गेल, कारण ई ई-पत्रिका मैथिलक लेल अछि, मैथिली शिक्षाक प्रारम्भ कएल गेल संस्कृत शिक्षाक संग। रचना लेखन आ शोध-प्रबंधक संग पञ्जी आ मैथिली-इंग्लिश कोषक डेटाबेस देखिते-देखिते ठाढ़ भए गेल। इंटरनेट पर ई-प्रकाशित करबाक उद्देश्य छल एकटा एहन फॉरम केर स्थापना जाहिमे लेखक आ पाठकक बीच एकटा एहन माध्यम होए जे कतहुसँ चौबीसो घंटा आ सातो दिन उपलब्ध होअए। जाहिमे प्रकाशनक नियमितता होअए आ जाहिसँ वितरण केर समस्या आ भौगोलिक दूरीक अंत भऽ जाय। फेर सूचना-प्रौद्योगिकीक क्षेत्रमे क्रांतिक फलस्वरूप एकटा नव पाठक आ लेखक वर्गक हेतु, पुरान पाठक आ लेखकक संग, फॉरम प्रदान कएनाइ सेहो एकर उद्देश्य छ्ल। एहि हेतु दू टा काज भेल। नव अंकक संग पुरान अंक सेहो देल जा रहल अछि। विदेहक सभटा पुरान अंक pdf स्वरूपमे देवनागरी, मिथिलाक्षर आ ब्रेल, तीनू लिपिमे, डाउनलोड लेल उपलब्ध अछि आ जतए इंटरनेटक स्पीड कम छैक वा इंटरनेट महग छैक ओतहु ग्राहक बड्ड कम समयमे ‘विदेह’ केर पुरान अंकक फाइल डाउनलोड कए अपन कंप्युटरमे सुरक्षित राखि सकैत छथि आ अपना सुविधानुसारे एकरा पढ़ि सकैत छथि।
मुदा ई तँ मात्र प्रारम्भ अछि।
अपन टीका-टिप्पणी एतए पोस्ट करू वा अपन सुझाव ई-पत्र द्वारा editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाऊ।